حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}. قال: ما نَسِيَكَ ربُّكَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Rabbin asla unutkan değildir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: “Rabbin seni unutmuş değildir.”
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)} “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O hâlde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol. O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذِكْرُه: لم يكنْ ربُّك يا محمدُ ربُّ السماواتِ والأرضِ وما بينَهما نَسِيًّا؛ لأنَّه لو كان نَسِيًّا لم يَسْتَقِمْ ذلك، ولَهلَك لولا حِفْظُه إيَّاه.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi olan Rabbin unutkan değildir; çünkü eğer unutkan olsaydı bu düzen ayakta kalamazdı ve O'nun koruması olmasaydı yok olup giderdi.
فالربُّ مرفوعٌ ردًّا على قولِه : {رَبُّكَ}.
{رَبُّ} [kelimesi], O'nun: {رَبُّكَ} “Rabbin” kavline atfen merfûdur (ötreli okunmuştur).
وقولُه: {فَاعْبُدْهُ}. يقولُ: فالزمْ طاعتَه، وذِلَّ لأمْرِه ونَهْيِه، {وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ}. يقولُ: واصبِرْ نَفْسَك على النفوذِ لأمْرِه ونَهْيِه، والعملِ بطاعتِه، تَفُزْ برضاه عنك، فإنَّه الإلهُ الذي لا مِثْلَ له ولا عِدْلَ ولا شبيهَ في جودِه وكَرَمِه وفَضْلِه.
O'nun: {فَاعْبُدْهُ} “O hâlde O'na kulluk et” kavli; O'na itaatten ayrılma ve emrine ile nehyine boyun eğ, demektir. {وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ} “ve O'na ibadette sabırlı ol” kavli; O'nun emrini ve nehyini yerine getirmeye, O'na itaatle amel etmeye nefsini sabrettir ki O'nun rızasını kazanasın; zira O, cömertliğinde, kereminde ve lütfunda misli, dengi ve benzeri olmayan İlahtır, demektir.
{هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا}. يقولُ: هل تعلمُ يا محمدُ لربِّك هذا الذي أمَرْناك بعبادَتِه، والصَّبرِ على طاعتِه مِثْلًا في كَرَمِه وجُودِه، فتعبدَه رجاءً فَضْلِه وطَوْلِه دونَه؟ كَلَّا، ما ذلك بموجودٍ.
{هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavli; ey Muhammed! Sana ibadet etmeni ve itaatine sabretmeni emrettiğimiz bu Rabbin için kereminde ve cömertliğinde O'nun dışında bir benzer biliyor musun ki O'nu bırakıp da onun lütuf ve ihsanını umarak ona ibadet edesin? Asla, böyle bir şey mevcut değildir! demektir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا}. يقولُ: هل تعلمُ للربِّ مِثْلًا أو شَبَهًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavli hakkında nakletti: [İbn Abbâs] der ki: Rab için bir denk veya benzer biliyor musun?
حدَّثني سعيدُ بنُ عثمانَ التَّنوخِيُّ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ مَهدِيٍّ، عن عبَّادِ بن
Bana Saîd b. Osmân et-Tenûhî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Mehdî, Abbâd b.
عوَّامٍ، عن شُعبةَ، عن الحسنِ بن عُمارةَ، عن رجلٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا}. قال: شَبَهًا.
Avvâm'dan, o Şu'be'den, o el-Hasan b. Umâre'den, o bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: Bir benzer, dedi.
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبى، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ في هذه الآيةِ: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا}. قال: هل تعلمُ له شبهًا، هل تعلمُ له مِثْلًا .
Bana Yahyâ b. İbrâhim el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den bu ayet: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: O'nun için bir benzer biliyor musun, O'nun için bir denk biliyor musun ?
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا}: لا سَمِيَّ للهِ ولا عَدْلَ له، كلُّ خَلْقِه [يُقِرُّ له] ، ويعرِفُ أنَّه خالِقُه، ويعرفُ ذلك. ثم يقرَأُ هذه الآيةَ: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [الزخرف: ٨٧].
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavli hakkında nakletti: Allah'ın hiçbir adaşı ve hiçbir dengi yoktur. O'nun bütün yaratıkları [bunu O'na ikrar eder] ve O'nun kendi yaratıcısı olduğunu bilir ve bunu tanır. Sonra şu ayeti okudu: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette «Allah» diyeceklerdir” [Zuhruf: 87].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولِه: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا}. يقولُ: لا شريكَ له ولا مِثْلَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavli hakkında nakletti: O'nun hiçbir ortağı ve hiçbir benzeri yoktur, der.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧)} “İnsan: «Öldüğüm zaman sahiden diri olarak mı çıkarılacağım?» der. İnsan hiç düşünmez mi ki, daha önce o hiçbir şey değilken Biz onu yarattık?” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ويقولُ الإنسانُ الكافرُ الذي لا يصدِّقُ بالبعثِ بعدَ الموتِ: أُخْرَجُ حَيًّا فأُبْعثُ بعدَ المماتِ وبعدَ البِلَى والفناءِ! إنكارًا منه ذلك، يقولُ اللَّهُ تعالى ذِكرُه: أوَ لا يَذْكُرُ الإنسانُ المتعجِّبُ من ذلك، المنكِرُ قدرةَ اللَّهِ على إحْيائِه بعدَ فَنائِه وإيجادِه بعدَ عَدَمِه في خلقِ نفْسِه، أن الله خلَقه من قبلِ مماتِه، فأنْشَأَه بَشَرًا سَوِيًّا من
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Öldükten sonra yeniden dirilmeyi tasdik etmeyen kâfir insan bunu inkâr ederek: «Ölümden, çürüyüp yok olduktan sonra sahiden diri olarak çıkarılıp diriltilecek miyim?!» der. Allah Teâlâ [şöyle] buyurmaktadır: Buna şaşıp kalan ve Allah'ın kendisini yok olmasının ardından diriltmeye ve yokluğunun ardından var etmeye olan kudretini inkâr eden insan, kendi yaratılışı hususunda; Allah'ın kendisini ölümünden önce yarattığını, yoktan tastamam bir insan olarak var ettiğini hiç düşünüp hatırlamaz mı...
غيرِ شيءٍ، ولم يكنْ من قبلِ إنْشَائِه إيَّاه {شَيْئًا} فيَعْتَبِرَ بذلك ويَعْلَمَ أن مَن أنْشَأَه مِن غيرِ شيءٍ لا يَعْجِرُ عن إحيائِه بعدَ مماتِه وإيجادِه بعدَ فنائِه.
ve [Allah] onu var etmeden önce {شَيْئًا} “hiçbir şey” olmadığını düşünüp bundan ibret almaz mı ve kendisini yoktan var edenin, ölümünden sonra diriltmekten ve yok oluşundan sonra var etmekten âciz kalmayacağını bilmez mi?
وقد اختلَف القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ}؛ فقرَأه بعضُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ: {أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ}. بتخفيفِ الذالِ . وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ والحجازِ: (أوَلا يَذَّكَّرُ الإِنسانُ). بتشديدِ الذالِ والكافِ ، بمعنى: أو لا يتذكَّرُ. والتَّشديدُ أعجبُ إليَّ وإن كانت الأخرى جائزةً؛ لأن معنى ذلك: أوَ لا يتفكَّرُ فيعْتَبِرَ؟
Kurrâ, O'nun: {أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kurrâsından bazıları bunu: {أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ} “İnsan hiç hatırlamaz mı?” şeklinde zâl harfinin şeddesiz haliyle okumuştur. Kûfe, Basra ve Hicaz kurrâsının geneli ise bunu zâl ve kef harflerinin şeddesiyle "eyvâzât/tezekkür" anlamında (أوَلا يَذَّكَّرُ الإِنسانُ) şeklinde okumuştur. Diğeri de caiz olmakla birlikte şeddeli okunuş bana daha sevimlidir; zira bunun anlamı: "Düşünüp de ibret almaz mı?" demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨)} “Rabbine andolsun ki, Biz onları ve şeytanları mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: فوربِّك يا محمدُ لنَحشُرَنَّ هؤلاءِ القائلين: أئذا مِتْنا لَسوف نُخرَجُ أحياءً يومَ القيامةِ من قبورِهم، مُقَرَّنين بأوليائِهم من الشياطينِ، {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا} والجثِيُّ جمعُ الجاثى.
Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Rabbine andolsun ki ey Muhammed! "Biz öldüğümüz zaman diri olarak mı çıkarılacağız?" diyen bu kimseleri kıyamet gününde kabirlerinden, şeytanlardan olan dostlarıyla birbirlerine bağlanmış olarak mutlaka toplayacağız; {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا} “sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız”. Cüsiyy (جِثِيّ), câsî (diz çöken) kelimesinin çoğuludur.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا}. يعني: القعودَ، وهو مثلُ قولِه: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} [الجاثية: ٢٨].
Nitekim bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا} “Sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” kavli hakkında nakletti: Oturmayı kasteder. Bu da O'nun: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} “Her ümmeti diz çökmüş görürsün” [Câsiye: 28] kavli gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩)}.
Allah -şan-ı yücedir- Teâlâ'nın: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩)} “Sonra her bir topluluktan Rahmân’a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri mutlaka çekip ayıracağız” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم لنأخُذنَّ من كلِّ جماعةٍ منهم أشدَّهم على اللَّهِ عُتُوًّا، وتمرُّدًا، فَلَنَبْدأَنَّ بهم.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Sonra onlardan her bir gruptan, Allah'a karşı azgınlık ve isyanda en ileri olanını alıp mutlaka önce onlardan başlayacağız.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عليّ بن الأقْمَرِ، عن أبي الأحوصِ: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا}. قال: نبدأُ بالأكابرِ فالأكابرِ جُرْمًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ali b. el-Akmer'den, o da Ebu'l-Ahvas'tan nakletti: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا} “Sonra her topluluktan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri mutlaka çekip çıkaracağız”; [Ebu'l-Ahvas] dedi ki: Suçça en büyük olandan başlar, sonra sırayla [diğer] büyüklere geçeriz .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا}. يقولُ: أيُّهم أشدُّ للرحمنِ معصيةً، وهى معصيتُه في الشِّركِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا} “Sonra her topluluktan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri mutlaka çekip çıkaracağız” kavli hakkında nakletti: [İbn Abbâs] der ki: Hangisi Rahmân'a isyanda daha şiddetli ise -ki o isyanı şirk hususundadır -.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا}. يقولُ: عِصِيًّا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا} “Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri” kavli hakkında nakletti: [İbn Abbâs] der ki: İsyankâr olanları .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
قولَه: {مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ}. قال أمةٍ. وقولَه: {عِتِيًّا}. قال: كُفرًا .
O'nun: {مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ} “Her topluluktan” kavli hakkında: "Ümmetten" dedi. O'nun: {عِتِيًّا} “azgınlıkta” kavli hakkında ise: "Küfürce" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، وزادَ فيه: قال ابن جريجٍ: فلَتَبْدَأَنَّ بهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti ve buna şunu ekledi: İbn Cüreyc dedi ki: Kesinlikle onlardan başlayacaksın .
والشِّيعَةُ هم الجماعةُ المُتعاونون على الأمرِ مِن الأمورِ، يقالُ مِن ذلك: تَشايعَ القومُ. إذا تَعاونوا، ومنه قولُهم للرجلِ الشجاعِ: إنه لمُشَيَّعٌ. أي: هو مُعانٌ.
Şîa (topluluk), bir iş üzerinde yardımlaşan gruptur. Bu anlamda birbiriyle yardımlaştıklarında: "Kavim teşâyu' etti (yardımlaştı)" denir. Cesur adam için söylenen: "Şüphesiz o müşeyya'dır (yardım görmüştür)" sözü de bundandır; yani o desteklenmiştir.
فمعنى الكلامِ: ثم لَنَنْزِعَنَّ مِن كلِّ جماعةٍ تَشايعت على الكفرِ باللهِ، أشدَّهم على اللَّهِ عُتُوًّا، فَلَنَبْدَأنَّ بإصْلائِه جهنمَ. والتَّشايُعُ في غيرِ هذا الموضعِ التفرُّقُ، ومنه قولُ اللهِ تعالى: {وَكَانُوا شِيَعًا}. [الأنعام: ١٥٩، والروم: ٣٢] يعنى بها فِرَقًا. ومنه قولُ ابن مسعودٍ أو سعدٍ : إنى أكرَهُ أن آتىَ رسولَ اللَّهِ ﷺ فيقولَ: شَيَّعْتَ بينَ أمتى. بمعنى: فَرَّقْتَ.
Kelamın anlamı şöyledir: Sonra Allah'ı inkâr hususunda birleşip yardımlaşan her topluluktan, Allah'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri çekip çıkaracağız ve onları cehenneme sokmakla başlayacağız. Teşâyu' kelimesi bu bağlam dışındaki yerlerde ise fırkalara ayrılmak demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَكَانُوا شِيَعًا} “Fırka fırka olmuşlardı” [En'âm: 159 ve Rûm: 32] kavli de bunun gibidir; bununla fırkaları kasteder. İbn Mes'ûd'un veya Sa'd'ın : "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna varıp da onun bana: «Ümmetimin arasını tefrikaya mı düşürdün (parçaladın mı)?» demesinden hoşlanmam" sözü de bu kabildendir; yani: Parçaladın, anlamındadır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠)} “Sonra oraya girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu elbette en iyi Biz biliriz” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم لنحن أعلمُ من هؤلاء الذين نَنْزِعُهم مِن كلِّ شيعةٍ أَوْلَاهم بشِدَّةِ العذابِ، وأَحَقَّهم بعظيمِ العقوبةِ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Sonra her gruptan çekip çıkardığımız bu kimselerden hangilerinin azabın en şiddetlisine daha layık ve cezanın en büyüğünü hak etmeye daha müstahak olduğunu en iyi Biz biliriz.
وذُكِر عن ابن جريجٍ أنه كان يقولُ في ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا}. قال: أَوْلَى بالخلودِ في جهنمَ .
İbn Cüreyc'den, bu hususta [şöyle] dediği zikredilmiştir: Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı: {ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا} “Sonra oraya girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu elbette en iyi Biz biliriz”. [İbn Cüreyc] dedi ki: “Cehennemde ebedî kalmaya daha lâyık [olanları].”
وهذا الذي قاله ابن جريجٍ قولٌ لا معنَى له؛ لأن الله تعالى ذكرُه أخبَر أن الذين ينزعُهم مِن كلِّ شيعةٍ مِن الكَفَرَةِ أشدُّهم كفرًا، ولا شكَّ أنه لا كافرَ باللهِ إلا مُخَلَّدٌ في النارِ، فلا وَجْهَ، وجميعُهم مُخَلَّدون في جهنمَ، لأن يقالَ: ثم لنحن أعلمُ بالذين هم أحقُّ بالخلودِ مِن هؤلاء المُخَلَّدين. ولكن المعنى في ذلك ما ذكرنا.
İbn Cüreyc'in söylediği bu söz, anlamsız bir sözdür. Çünkü Allah Teâlâ her gruptan çekip çıkaracağı inkârcıların, küfür bakımından en şiddetli olanlar olduğunu haber vermiştir; şüphe yok ki Allah'ı inkâr eden herkes ateşte ebedî kalacaktır. Dolayısıyla hepsi cehennemde ebedî kalacakken: "Sonra bu ebedî kalacak olanlardan ebedî kalmayı daha çok hak edenleri en iyi Biz biliriz" denilmesinin bir vechi yoktur. Fakat bu konudaki anlam bizim zikrettiğimiz gibidir.
وقد يحتمِلُ أن يكونَ معناه: ثم لنحن أعلمُ بالذين هم أَوْلَى ببعضِ طبقاتِ جهنمَ صِلِيًّا.
Bunun anlamının şöyle olması da muhtemeldir: Sonra cehennemin bazı tabakalarına girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu en iyi Biz biliriz.
"والصِّلِيُّ" مصدرُ: صَلَيْتَ تَصْلِى صِلِيًّا. و"الصَّلِيُّ" فعولٌ، ولكنَّ واوَها انقلبَت ياءً فاندَغمت في الياءِ التي بعدَها التي هي لامُ الفعلِ، فصارت ياءً مشدَّدَةً.
"es-Sıliyy" (الصِّلِيُّ), saleyte teslî sıliyyen (صَلَيْتَ تَصْلِى صِلِيًّا) fiilinin masdarıdır. "es-Salî" (الصَّلِيُّ) kelimesi [vezin olarak] fe'ûl (فعول) kalıbındadır; ancak [bu kalıptaki] vâv harfi yâ harfine dönüşmüş ve ardından gelen fiilin lâmı [konumundaki] yâ harfine idğam edilmiştir , böylece şeddeli bir yâ hâline gelmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١)} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن منكم أيُّها الناسُ إلا واردٌ جهنمَ، كان على ربِّك يا محمدُ، إيرادُهموها قضاءً مَقْضِيًّا، قد قَضَى ذلك وأوْجَبَه في أمِّ الكتابِ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey insanlar, içinizden cehenneme uğramayacak hiç kimse yoktur. [Ey Muhammed], onların oraya uğramaları Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hüküm olmuştur; [Allah] bunu Ümmü'l-Kitâb'da (ana kitapta/Levh-i Mahfuz'da) hükme bağlamış ve kesinleştirmiştir.
واختلَفَ أهل العلمِ في معنى "الورودِ" الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هو الدخولُ.
İlim ehli, Allah'ın bu ayette zikrettiği "vürûd" (uğrama/girme) kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu, [oraya] girmektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne haber verdi, şundan naklen:
عمرِو بن دينارٍ، قال: أخبرَنى مَن سمِع ابنَ عباسٍ يُخاصِمُ نافعَ بنَ الأزرقِ، قال: فقال ابن عباسٍ: الوُرُودُ الدُّخُولُ. وقال نافعٌ: لا. قال: فقرَأ ابن عباسٍ: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} [الأنبياء: ٩٨]. أَوُرُودٌ هو أم لا؟ وقال: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} [هود: ٩٨]. أوُرُودٌ هو أم لا؟ أمَّا أنا وأنت فسندخُلُها، فانظُرْ هل نخرُجُ منها أم لا؟ وما أرى اللَّهَ مُخْرِجَك منها بتَكْذيبِك. قال: فضَحِكَ نافعٌ .
Amr b. Dînâr'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın Nâfi' b. el-Ezrak ile tartıştığını duyan bir kimse bana haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs: "Vürûd, [oraya] girmektir" dedi. Nâfi' ise: "Hayır" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs şu ayeti okudu: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} [Enbiyâ: 98] “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz”. [Ve sordu]: "Bu bir vürûd (giriş) midir, değil midir?" Sonra da: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} [Hûd: 98] “O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe sokar. Girilen o yer ne kötü bir yerdir!” ayetini okudu [ve]: "Bu bir vürûd (giriş) midir, değil midir? Bana ve sana gelince, ikimiz de muhakkak oraya gireceğiz; artık oradan çıkabilecek miyiz, çıkamayacak mıyız bak! Fakat bunu yalanlamandan ötürü Allah'ın seni oradan çıkaracağını sanmıyorum" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Nâfi' güldü .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ بن أبى رباحٍ، قال: قال أبو راشدٍ الحَرُوريُّ: ذكَروا هذا، فقال الحَرُوريُّ: {لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا}. [الأنبياء: ١٠٢]. قال ابن عباسٍ: وَيْلَك أمجنونٌ أنت؟ أين قولُه: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ}؟ [وقولُه] : {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}؟ قال : {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} واللهِ؛ إن كان دعاءُ مَن مَضَى: اللهمَّ أخرِجْنى مِن النارِ سالمًا، وأدخِلْنى الجنةَ غانمًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Atâ b. Ebî Rabâh'tan nakletti; o şöyle dedi: Ebû Râşid el-Harûrî dedi ki: Onlar bu konuyu zikrettiler; Harûrî dedi ki: {لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا} [Enbiyâ: 102] “Onun uğultusunu bile duymazlar”. İbn Abbâs dedi ki: "Yazıklar olsun sana, deli misin sen?! O'nun: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} “O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe sokar. Girilen o yer ne kötü bir yerdir!” sözü nerede kaldı? [Ve O'nun] : {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz” sözü nerede kaldı?" [İbn Abbâs] dedi ki : "{وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur”. Vallahi, geçmişlerin duası: 'Allah'ım, beni ateşten selametle çıkar ve cennete kazançlı olarak girdir' şeklinde idi" .
قال ابن جريجٍ: يقولُ: الورودُ الذي ذكَره اللَّهُ في القرآنِ الدُّخولُ، لَيَرِدَنَّها
İbn Cüreyc dedi ki: [İbn Abbâs] şöyle diyor: "Allah'ın Kur'an'da zikrettiği 'vürûd', [cehenneme] girmektir. Oraya mutlaka
كلُّ بَرٍّ وفاجرٍ، في القرآنِ أربعةُ أورادٍ: {فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ}، {حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ}، {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}.
iyi de kötü de girecektir. Kur'an'da dört yerde 'vird/vürûd' geçer: {فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} “Onları ateşe soktu”, {حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz”, {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz”, {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur”.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}: يعنى البَرَّ والفاجرَ، ألم تسمَعْ إلى قولِ اللَّهِ لفرعونَ: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ}؟ قال: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}، فسَمَّى الوِرْدَ في النارِ دُخُولًا، وليس بصادرٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür” kavli hakkında şöyle dedi: Yani iyisi de kötüsü de [oraya girecektir]. Allah'ın Firavun hakkında: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} “O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe sokar. Girilen o yer ne kötü bir yerdir!” buyurduğunu duymadın mı? O şöyle buyurmuştur: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz”. Böylece ateşe vürûdu giriş olarak isimlendirmiştir; oradan çıkış değildir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، عن بَكَّارِ بن أبى مروانَ، عن خالدِ بن مَعْدانَ، قال: قال أهلُ الجنةِ بعدَ ما دَخَلوا الجنةَ: ألم يَعِدْنا ربُّنا الورودَ على النارِ؟ قال: قد مَرَرْتُم عليها وهى خامدةٌ . قال ابن عرفةَ، قال: مروانُ، قال بَكَّارُ بنُ أبى مروانَ، أو قال: جَامدةٌ .
Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Bekkâr b. Ebî Mervân'dan, o da Hâlid b. Ma'dân'dan anlattı; o şöyle dedi: Cennet ehli, cennete girdikten sonra: "Rabbimiz bize ateşe uğrayacağımızı vadetmemiş miydi?" derler. Şöyle denir: "Siz onun üzerinden geçtiniz, o ise sönmüştü ". İbn Arafe dedi ki: Mervân, Bekkâr b. Ebî Mervân'ın böyle dediğini veya: "Donmuştu " dediğini söyledi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا مرحومُ بنُ عبد العزيزِ، قال: ثنى أبو عمرانَ
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Merhûm b. Abdilazîz anlattı, dedi ki: Bana Ebû İmrân
الجَوْنيُّ، عن أبي الجَلْدِ قال: تكونُ الأرضُ يومًا نارًا، فماذا أعددتُم لها؟ قال: فذلك قولُ اللهِ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} .
el-Cevnî, Ebu'l-Celd'den nakletti; o şöyle dedi: Yeryüzü bir gün ateş olacaktır; peki onun için ne hazırladınız? [Râvi] dedi ki: İşte bu, Allah'ın şu kavlidir: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür. Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız da zalimleri orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız”.
حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن الجُريريِّ، عن أبي السَّلِيلِ، عن غنيمِ بن قيسٍ، قال: ذَكَروا ورودَ النارِ، فقال كعبٌ: تُمْسَكُ النارُ للناسِ كأنها متنُ إهالةٍ ، حتى يستوىَ عليها أقدامُ الخلائقِ، بَرِّهم وفاجرِهم، ثم يُناديها مُنادٍ: أن أمْسِكى أصحابَك، ودَعِى أصحابى. قال: فيُخْسَفُ بكلِّ وليٍّ لها، ولَهِىَ أعلمُ بهم مِن الرجلِ بولدِه، ويخرُجُ المؤمنون نَدِيَّةً ثيابُهم . قال: وقال كعبٌ: ما بينَ مَنْكِبَى الخازنِ مِن خَزَنتِها مسيرةُ سنةٍ، مع كلِّ واحدٍ منهم عمودٌ [له شُعْبَتان] ، يَدْفَعُ به الدَّفْعةَ، فيَصرعُ به في النارِ سبعَمائةِ ألفٍ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, el-Cüreyrî'den, o Ebu's-Selîl'den, o da Guneym b. Kays'tan anlattı; o şöyle dedi: Ateşe vürûdu (uğramayı) zikrettiler; bunun üzerine Ka'b dedi ki: Ateş, insanlar için eritilmiş yağın yüzeyi gibi tutulur; ta ki mahlukatın, iyisinin de kötüsünün de ayakları onun üzerinde durana kadar. Sonra bir münâdî ona şöyle seslenir: "Kendi ehlini tut, benim ehlimi bırak!" [Ka'b] dedi ki: Artık ateşe dost olan herkes [ateşe] batırılır; oysa [ateş] onları bir adamın kendi çocuğunu tanımasından daha iyi tanır. Müminler ise elbiseleri nemli/serin bir hâlde çıkarlar . [Guneym] dedi ki: Ka'b şöyle dedi: Cehennem bekçilerinden bir bekçinin iki omuzu arası bir yıllık mesafedir; onlardan her birinin elinde [iki kollu/çatallı] bir gürz vardır; onunla bir defa vurur da onunla ateşe yedi yüz bin kişiyi devirir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن مالكِ بن مِغْولٍ، عن
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Mâlik b. Mığvel'den, o da
أبى إسحاقَ، قال: كان أبو مَيْسرةً إذا أَوَى إلى فراشِه، قال: يا ليتَ أمى لم تَلِدْنى. ثم يَبْكى، فقيل: وما يُبْكِيك يا أبا مَيْسرةَ؟ قال: أُخْبِرنا أنَّا واردُوها، ولم نُخْبَرْ أَنَّا صادرون عنها .
Ebû İshâk'tan anlattı; o şöyle dedi: Ebû Meysere yatağına çekildiği zaman: "Keşke anam beni doğurmasaydı!" der, sonra da ağlardı. Kendisine: "Seni ağlatan nedir ey Ebû Meysere?" denildiğinde şöyle derdi: "Bize oraya gireceğimiz haber verildi; fakat oradan çıkacağımız haber verilmedi" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن إسماعيلَ، عن قيسٍ، قال: بَكَى عبدُ اللَّهِ بنُ رواحةَ في مرضِه، فبَكَتِ امرأتُه، فقال لها : ما يُبْكِيكِ؟ قالت: رأيتُك [تَبْكى فبكيتُ] . قال ابن رواحةَ: إنى قد علمتُ أنى واردٌ النارَ، فما أدرى أناجٍ منها أنا أم لا ؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, İsmâil'den, o da Kays'tan anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Revâha hastalığında ağladı, bunun üzerine hanımı da ağladı. [İbn Revâha] ona : "Seni ağlatan nedir?" dedi. [Hanımı]: "Senin [ağladığını] gördüm de [ben de ağladım]" dedi. İbn Revâha dedi ki: "Ben ateşe muhakkak gireceğimi bildim; fakat oradan kurtulabilecek miyim kurtulamayacak mıyım bilemiyorum" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو عمرٍو داودُ بنُ الزِّبْرِقانِ، قال: سمِعتُ السُّدِّيَّ يذكُرُ عن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابن مسعودٍ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}. قال: داخِلُها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Amr Dâvûd b. ez-Zibrikan anlattı, dedi ki: es-Süddî'nin Mürre el-Hemedânî'den, onun da İbn Mes'ûd'dan: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini duydum: [İbn Mes'ûd]: "Oraya girecektir" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَ} قال: يَدْخُلُها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” kavli hakkında şöyle demiştir: Oraya girecektir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن ابن عُيينةَ، عن إسماعيلَ
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, [o da] İbn Uyeyne'den, [o da] İsmâîl'den...
ابن أبي خالدٍ، عن قيسِ بن أبى حازمٍ، قال: كان عبدُ اللَّهِ بنُ رواحةً واضعًا رأسَه في حجرِ امرأتِه، فبَكَى، فبَكَتِ امرأتُه، فقال: ما يُبْكِيكِ؟ قالت: رأيتُك تَبْكى فبَكَيتُ. قال: إنى ذكرتُ قولَ اللهِ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} فلا أَدْرِى أَننجو منها أم لا ؟.
b. Ebî Hâlid'den, o da Kays b. Ebî Hâzim'den nakletti; o şöyle dedi: Abdullah b. Revâha başını hanımının kucağına koymuş vaziyetteydi; derken ağladı, bunun üzerine hanımı da ağladı. [İbn Revâha]: "Seni ağlatan nedir?" diye sordu. [Hanımı]: "Senin ağladığını gördüm de ağladım" dedi. [İbn Revâha] dedi ki: "Ben Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” kavlini hatırladım; artık oradan kurtulur muyuz kurtulamaz mıyız bilemiyorum" .
وقال آخرون: بل هو المَمَرُّ عليها.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu, onun üzerinden geçmektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة في قولِه: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}: يعنى جهنمَ، مَرُّ الناسِ عليها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: Yani cehenneme; insanların onun üzerinden geçmesidir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} قال: هو المَمرُّ عليها .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: O, onun üzerinden geçmektir .
حدَّثنا خلادُ بنُ أسلمَ، قال: أخبَرنا النضرُ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، قال: أخبَرنا أبو إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}. قال: الصراطُ على جهنمَ مثلُ حَدِّ السيفِ، فتَمُرُّ الطبقةُ الأولى كالبرقِ، والثانيةُ كالريحِ، والثالثةُ كأجودِ الخيلِ، والرابعةُ كأجْودِ البهائمِ، ثم يَمُرُّون والملائكةُ يقولون: اللهمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ.
Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl haber verdi, dedi ki: Bize Ebû İshâk, Ebu'l-Ahvas'tan, o da Abdullah [b. Mes'ûd]'dan nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: Sırat, cehennemin üzerinde kılıcın keskin ağzı gibidir. Birinci zümre şimşek gibi, ikincisi rüzgâr gibi, üçüncüsü en cins atlar gibi, dördüncüsü en iyi binek hayvanları gibi geçer. Sonra diğerleri geçerler ve melekler şöyle derler: «Allahım, selamette kıl, selamette kıl!».
وقال آخرون: [بل الورودُ هو] الدُّخُولُ، [ولكنه عنى] الكفارَ دونَ المؤمنين.
Başkaları ise şöyle dedi: [Bilakis vürûd] girmektir; [ancak bununla] müminler değil kâfirler [kastedilmiştir] .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبرَنى عبدُ اللَّهِ بنُ السائبِ، عن رجلٍ سَمِع ابنَ عباسٍ يقرؤُها: (وَإِن منهم إِلَّا وَارِدُهَا): يعنى الكفارَ. قال: لا يَرِدُها مؤمنٌ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. es-Sâib, İbn Abbâs'ın bu ayeti: (وَإِن منهم إِلَّا وَارِدُهَا) “Onlardan [kâfirlerden] oraya girmeyecek hiç kimse yoktur” şeklinde okuduğunu duyan bir adamdan nakletti; yani kâfirleri [kastetmektedir]. Dedi ki: Mümin oraya girmez .
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال ثنا عمرُ بنُ الوليدِ الشَّنِّيُّ، قال: سمِعتُ عكرمةَ يقرأُ : (وَإِن منهم إلا وَارِدُها): يعنى الكفارَ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. el-Velîd eş-Şennî anlattı, dedi ki: İkrime'nin şöyle okuduğunu duydum: (وَإِن منهم إلا وَارِدُها) “Onlardan oraya girmeyecek kimse yoktur”; yani kâfirleri kasteder .
وقال آخرون: بل الوُرُودُ عامٌّ لكلِّ مؤمنٍ وكافرٍ، غيرَ أن ورودَ المؤمنِ المرورُ، وورودَ الكافرِ الدخولُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis vürûd, her mümin ve kâfir için geneldir; ancak müminin vürûdu geçiştir, kâfirin vürûdu ise girmektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:
{وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}. قال: ورودُ المسلمين المرورُ على الجسرِ بينَ ظَهْرَيْها، وورودُ المشركين أن يَدْخلوها. قال: وقال النبيُّ ﷺ: "الزَّالُّونَ والزَّالَّاتُ يومَئذٍ كثيرٌ، وقد أحاطَ بالجِسْرِ سِماطانِ مِن الملائكةِ، دَعْواهم يومَئذٍ: يا أللهُ سَلِّمْ سَلِّمْ" .
{وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur”. Dedi ki: Müslümanların vürûdu (uğraması), onun sırtındaki köprü üzerinden geçmektir; müşriklerin vürûdu ise oraya girmeleridir. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "O gün [köprüden] kayan erkekler ve kayan kadınlar pek çoktur. Köprüyü iki sıra melek kuşatmıştır; onların o günkü duaları : 'Ey Allah'ım, selamet ver, selamet ver!' şeklindedir" .
وقال آخرون: ورودُ المؤمنِ ما يُصِيبُه في الدنيا مِن حُمَّى ومرضٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Müminin vürûdu , dünyada kendisine isabet eden humma (ateşli hastalık) ve hastalıktır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن عثمانَ بن الأسْودِ، عن مجاهدٍ، قال: الحُمَّى حَظُّ كلِّ مؤمنٍ مِن النارِ. ثم قرَأ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Osmân b. el-Esved'den, o da Mücâhid'den anlattı; o şöyle dedi: Humma (ateşli hastalık), her müminin cehennemden olan payıdır. Sonra da: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” ayetini okudu .
حدَّثني عمرانُ بنُ بَكَّارٍ الكَلَاعِيُّ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ يزيدَ بن تميمٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبيدِ اللَّهِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، قال: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ يعودُ رجلًا مِن أصحابِه [وَعِكًا] وأنا معه، ثم قال: "إن الله يقولُ: هي نَارِى أُسَلِّطُها على عبدى المؤمنِ، لتكونَ حَظَّه مِن النارِ في الآخرةِ".
Bana İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Yezîd b. Temîm anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ubeydillâh, Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ben de onunla beraberken, ashâbından hummaya yakalanmış bir adamı ziyarete çıktı, sonra şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: O (humma), âhirette ateşten payı olsun diye mümin kuluma musallat ettiğim Benim ateşimdir.»
وقال آخرون: يَرِدُها الجميعُ ثم يَصْدُرُ عنها المؤمنون بأعمالِهم.
Başkaları ise şöyle dedi: Herkes oraya uğrar/girer, sonra müminler amelleri sayesinde oradan çıkarlar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن شعبةَ، قال: ثنى السديُّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}. قال: يَرِدُونها ثم يَصْدُرون عنها بأعمالِهم .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den nakletti, dedi ki: Bana es-Süddî, Mürre'den, o da Abdullah'tan: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” kavli hakkında anlattı; o şöyle dedi: Oraya uğrarlar/girerler, sonra amelleri sayesinde oradan çıkarlar .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن السديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنحوِه .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan benzerini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا أسباطُ، عن عبدِ الملكِ، عن عبيدٍ اللهِ، عن مجاهدٍ، قال: كنتُ عندَ ابن عباسٍ، فأتاه رجلٌ يقالُ له: أبو راشدٍ، وهو نافعُ بنُ الأزرقِ، فقال له: يا بنَ عباسٍ، أرأيتَ قولَ اللَّهِ جلَّ وعزَّ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}؟ فقال: أما أنا وأنت يا أبا راشدٍ فسَنَرِدُها، فانظُرْ هل نَصْدُرُ عنها أم لا ؟!
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Abdülmelik'ten, o Ubeydullah'tan, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın yanındaydım. Ona Ebû Râşid denilen bir adam -ki o Nâfi' b. el-Ezrak'tır- geldi ve ona şöyle dedi: Ey İbn Abbâs! Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin kesinleşmiş bir hükmüdür” kavli hakkında ne dersin? [İbn Abbâs] dedi ki: Bana ve sana gelince ey Ebû Râşid, biz muhakkak oraya uğrayacağız/gireceğiz; artık oradan çıkabilecek miyiz, çıkamayacak mıyız bir bak ?!
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا ابن جريجٍ، قال: أخبرَنى أبو الزبيرِ، أنه سمِع جابرَ بنَ عبدِ اللَّهِ يُسْأَلُ عن الورودِ، فقال: نحن يومَ القيامةِ على [كوى أو كُدًى]، فوقَ الناسِ، فتُدْعَى الأممُ بأوْثانِها وما كانت تعبُدُ، الأولُ فالأولُ، فينطلِقُ بهم ويَتَّبِعونه. قال: ويُعْطَى كلُّ إنسانٍ منافقٍ ومؤمنٍ نورًا، وتَغْشَى ظلمةٌ، ثم يَتَّبِعونه، وعلى جِسْرِ جهنمَ [حَسَكٌ و] كَلالِيبُ تأخُذُ مَن شاء اللهُ، فيُطْفَأُ نورُ المنافقِ، ويَنْجو المؤمنون، فتَنْجو أولُ زمرةٍ كالقمرِ ليلةَ البدرِ، وسبعون ألفًا لا حسابَ عليهم، ثم الذين يَلُونهم كأضْوَأَ نَجْمٍ في السماءٍ، ثم كذلك، ثم تَحِلُّ الشَّفاعةُ، فيَشْفَعون، ويخرجُ مِن النارِ مَن قال: لا إلهَ إلا اللهُ. ممن في قلبِه وزنُ شَعيرةٍ مِن خيرٍ، ثم يُلْقَون تلقاءَ الجنةِ، ويُهَرِيقُ عليهم أهلُ الجنةِ الماءَ، فيَنْبُتون نباتَ الشئِ في السَّيْلِ، ثم يسألون، فيُجْعَلُ لهم الدنيا وعَشَرَةُ أمثالِها.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Bana Ebû ez-Zübeyr, Câbir b. Abdillâh'ı [ateşe] uğrama (vürûd) hakkında sorulurken işittiğini haber verdi; [Câbir] dedi ki: Biz kıyamet günü insanların üzerinde [tepeler veya tümsekler üzerinde] oluruz. Derken ümmetler putlarıyla ve önceden taptıkları şeylerle ilk gelenlerden başlanarak çağrılır. [O putlar] onlarla birlikte gider, onlar da peşlerine düşerler. [Câbir] dedi ki: Münafık ve mümin her bir insana bir nur verilir ve bir karanlık kaplar; sonra peşine düşerler. Cehennem köprüsü üzerinde ise Allah'ın dilediği kimseyi yakalayan [dikenler ve] kancalar vardır. Münafığın nuru söndürülür, müminler ise kurtulur. Böylece ilk zümre dolunay gecesindeki ay gibi kurtulur; hesapsız yetmiş bin kişi de [bunlardandır]. Sonra onların ardından gelenler gökteki en parlak yıldız gibidir. Sonra [diğerleri de] bu şekilde [devam eder]. Sonra şefaat geçerli kılınır; şefaat ederler ve kalbinde bir arpa ağırlığınca hayır bulunanlardan «Lâ ilâhe illallâh» diyen kimse ateşten çıkarılır. Sonra cennetin karşısına bırakılırlar; cennet ehli onların üzerine su döker, onlar da sel [yatağında biten] bir şeyin yeşermesi gibi yeşerirler. Sonra [istekte] bulunurlar ve kendilerine dünya ve onun on katı kadar [nimet] verilir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن المباركِ ، عن الحسنِ، قال: قال رجلٌ لأخيه: هل أتاك بأنك واردٌ النارَ؟ قال: نعم. قال: فهل أتاك أنك صادرٌ عنها؟ قال: لا. قال: فقِيمَ الضَّحِكُ؟ قال: فما رُئى ضاحكًا حتى لَحِقَ باللهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Mübârek'ten , o da el-Hasen'den nakletti; o şöyle dedi: Bir adam kardeşine: "Ateşe uğrayacağın [haberi] sana ulaştı mı?" dedi. O: "Evet" dedi. [Adam]: "Peki oradan çıkacağın sana ulaştı mı?" dedi. O: "Hayır" dedi. [Adam]: "O hâlde neye gülüyorsun?" dedi. [Râvi] dedi ki: Artık o kimse Allah'a kavuşuncaya dek gülerken görülmedi .
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنى ابن وهبٍ، قال: أخبرَنى عمرُو بنُ الحارثِ، أن بُكَيرًا حَدَّثه أنه قال لبُسْرِ بن سعيدٍ: إن فلانًا يقولُ: إن [ورودَ النارِ] القيامُ عليها. قال بُسْرٌ: أمَّا أبو هريرةَ فسمعتُه يقولُ: إذا كان يومُ القيامةِ فيجتمعُ الناسُ، نادَى مُنادٍ: ليلحَقْ كلُّ أناسٍ بما كانوا يعبدون. فيقومُ هذا إلى الحَجَرِ، وهذا إلى القوسِ، وهذا إلى الخشبةِ، حتى يبقى الذين يعبدون الله، فيأتيهم اللهُ ﵎، فإذا رَأَوه قاموا إليه، فيُذهبُ بهم فيُسْلَكُ بهم على الصَّراطِ، وفيه عُلَّيْقٌ، فعندَ ذلك يؤذنُ بالشفاعةِ، فيَمُرُّ الناسُ والنبيون يقولون: اللهمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ. قال بكيرٌ: فكان ابن عَميرةَ يقولُ: فَنَاجٍ
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bana İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Bükeyr'in kendisine şöyle anlattığını haber verdi: O, Busr b. Saîd'e: "Falanca kimse, [ateşe vürûdun] onun üzerinde durup beklemek olduğunu söylüyor" demiştir. Busr dedi ki: "Ebû Hüreyre'ye gelince, onun şöyle dediğini duydum: Kıyamet günü olup insanlar toplandığında bir münâdi: 'Her topluluk tapmakta olduğu şeyin peşine takılsın!' diye seslenir. Bunun üzerine kimi taşa, kimi yay [gibi nesnelere], kimi de ahşaba yönelip gider; nihayet geriye sadece Allah'a ibadet edenler kalır. Bunun üzerine Tebâreke ve Teâlâ olan Allah onlara gelir; O'nu gördüklerinde O'na doğru yönelirler. Derken onlar götürülüp sırat yoluna sevk edilirler; onda [sıratta] ise çengel dikeni (ulleyk) vardır. İşte o sırada şefaate izin verilir; insanlar geçerler ve peygamberler: 'Allahım, selamet ver, selamet ver!' derler." Bükeyr dedi ki: İbn Amîre şöyle diyordu: Kimi kurtulup
مُسَلَّمٌ، ومُكدَّسٌ في جهنمَ، ومَخْدوشٌ ثم ناجٍ.
selamete erer, kimi cehenneme tepeüstü atılır , kimi de tırmalanıp yaralanır ve sonra kurtulur.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: يَرِدُها الجميعُ ثم يصدُرُ عنها المؤمنون فيُنَجِّيهم اللهُ، ويَهْوِى فيها الكفارُ. وورودُهموها هو ما تَظاهرتْ به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ مِن مرورِهم بها على الصِّراطِ المنصوبِ على مَتْنِ جهنمَ، فناجٍ مُسَلَّمٌ، ومُكَدَّسٌ فيها.
Bu konuda doğruya en yakın olan görüş: "Herkes oraya uğrar/girer, sonra müminler oradan çıkarlar, Allah da onları kurtarır; kâfirler ise oraya yuvarlanırlar" diyen kimsenin görüşüdür. Onların oraya vürûdu (uğramaları), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevatir olarak nakledilen haberlerde de geçtiği üzere, cehennemin sırtı üzerine kurulmuş olan sırattan geçmeleridir ; kimi kurtulup selamete erer, kimi de oraya tepeüstü atılır.
ذكرُ الأخبارِ المَرْوِيَّةِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بذلك
Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen haberlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، عن أمِّ مبشرٍ امرأةِ زيدِ بن حارثةَ، قالت: قال رسولُ اللهِ ﷺ وهو في بيتِ حفصةَ: "لا يَدْخُلُ النارَ أحدٌ شَهِدَ بَدْرًا والحديبية". قالت : فقالت حفصةُ: يا رسولَ اللهِ، أليس اللهُ يقولُ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "فمَهْ [{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا}] ".
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den, o da Zeyd b. Hârise'nin hanımı Ümmü Mübeşşir'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hafsa'nın evindeyken: "Bedir ve Hudeybiye'de bulunanlardan hiç kimse ateşe girmeyecektir" buyurdu. [Ümmü Mübeşşir] dedi ki : Bunun üzerine Hafsa: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “Sizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyurmadı mı?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Öyleyse dur [{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا}] “Sonra biz takva sahiplerini kurtarırız” " buyurdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ مدركٍ، قال: ثنا يحيى بنُ حمادٍ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، عن أمِّ مبشرٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بمثلِه.
Bize el-Hasen b. Müdrik anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, el-A‘meş’ten, o Ebû Süfyân’dan, o Câbir’den, o Ümmü Mübeşşir’den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den benzerini nakletti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، عن أمِّ مبشرٍ، عن حفصةً، قالت: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنى لأَرْجو ألا يَدْخُلَ النارَ [إن شاء اللهُ] أحدٌ شَهِدَ بدرًا والحُدَيْبِيةَ". قالت: فقلتُ : أليس اللهُ يقولُ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}؟ قال: "فلم تَسْمَعِيه يقولُ: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den, o Ümmü Mübeşşir'den, o da Hafsa'dan nakletti; Hafsa dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben, Bedir ve Hudeybiye'de bulunanlardan hiçbir kimsenin [inşallah] ateşe girmeyeceğini umuyorum" buyurdu. Ben de : "Allah: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “Sizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyurmadı mı?" dedim. [Resûlullah]: "Sen O'nun: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “Sonra takva sahiplerini kurtarırız, zalimleri de orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” buyurduğunu işitmedin mi?" dedi.
حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن محمدٍ بن إسحاقَ، قال: ثنى عبيدُ اللهِ بنُ المغيرةِ بن مُعَيْقيبٍ، عن سليمانَ بن عمرٍو بن عبدٍ العُتْوارِيِّ، [أحدُ بنى] ليثٍ، وكان في حَجْرِ أبى سعيدٍ، قال: سمعتُ أبا سعيدٍ الخدريَّ يقولُ: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "يُوضَعُ الصِّرَاطُ بينَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ، عليه حَسَكٌ كَحَسَكِ السَّعْدانِ، ثم يَسْتَجِيزُ النَّاسُ، فناجٍ مُسَلَّمٌ، ومَجْروحٌ به، ثم ناجٍ ومُحْتَبَسٌ ومُكَدَّسٌ فيها، حتى إذا فَرَغَ اللَّهُ مِن القضاءٍ بينَ العبادِ تَفَقَّدَ المؤمنون رجالًا كانوا معهم في الدنيا؛ يُصَلُّون صلاتَهم، ويُزَكُّون زكاتَهم، ويَصومون صِيامَهم، ويَحُجُّون حَجَّهم، ويَغْزُون غَزْوَهم، فيقولون: أي ربَّنا، عبادٌ مِن عبادِك كانوا معنا في الدنيا؛ يُصَلُّون صلاتَنا، ويُزَكُّون زكاتَنا،
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Muhammed b. İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Ubeydullâh b. el-Mugîre b. Muaykîb, Ebû Saîd'in himayesinde [yetişmiş] olan Benî Leys'ten Süleymân b. Amr b. Abd el-Utvârî'den anlattı; o şöyle demiştir: Ebû Saîd el-Hudrî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Sırat cehennemin ortasına kurulur; üzerinde sa'dân dikeni gibi dikenler vardır. Sonra insanlar [oradan] geçmeye başlar; kimi sapasağlam kurtulur, kimi ona takılıp yaralandıktan sonra kurtulur, kimi de orada alıkonup içine yığılır (yuvarlanır). Nihayet Allah kullar arasında hükmünü bitirince müminler, dünyada kendileriyle birlikte namaz kılan, zekâtlarını veren, oruçlarını tutan, haclarını yapan ve gazalarına katılan kimseleri ararlar da şöyle derler: 'Ey Rabbimiz! Kullarından bazıları dünyada bizimle birlikteydi; bizim kıldığımız namazı kılar, bizim verdiğimiz zekâtı verir,
ويَصُومون صِيامَنا، ويَحُجُّون حَجَّنا، ويَغْزُون غَزْوَنا لا نَرَاهم؟! فيقولُ: اذْهَبوا إلى النارِ، فمَن وَجَدْتُم فيها منهم فأخْرِجوه . فيَجِدُونهم قد أخَذَتْهم النارُ على قَدْرِ أعمالِهم؛ فمنهم مَن أخَذَتْه النارُ إِلى قَدَمَيْه، ومنهم مَن أَخَذَتْه إِلى نصفِ ساقَيْه، ومنهم مَن أَخَذَتْه إِلى رُكْبَتَيْهِ، [ومنهم من أزَرَتْه] ، ومِنهم مَن أَخَذَتْه إِلَى ثَدْيَيْهِ ، ومنهم مَن أخَذَتْه إلى عُنُقِه، ولم تَغْشَ الوُجُوهَ، فيَسْتَخْرِجُونهم منها، فيَطْرَحُونَهم في ماءِ الحياةِ". قيل: وما ماءُ الحياةِ يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: "غُسْلُ أهلِ الجنةِ". قال : "فيَنْبُتُون كما تَنْبُتُ الزَّرْعَةُ فِي غُثَاءِ السَّيْلِ، ثم تَشْفَعُ الأنبياءُ في كلِّ مَن كان يَشْهَدُ أن لا إلهَ إلا اللَّهُ مُخْلِصًا، فيَسْتَخْرِجونهم منها ، ثم يَتَحَنَّنُ اللَّهُ برحمتهِ على مَن فيها، فما يَتْرُكُ فيها عبدًا في قلبِه مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِن الإيمانِ إلا أخْرَجَه منها" .
bizim orucumuz gibi oruç tutar, bizim haccımız gibi hacceder ve bizim gazamız gibi gaza ederlerdi; [şimdi ise] onları göremiyoruz?!' Bunun üzerine [Allah]: 'Cehenneme gidin, onlardan kimi bulursanız çıkarın ' buyurur. Onları, amelleri nispetinde ateşin yakalamış olduğu hâlde bulurlar; kimi topuklarına kadar, kimi baldırlarının yarısına kadar, kimi dizlerine kadar ateşe girmiştir, [kimini etek hizasına kadar ateş sarmıştır] , kimini göğüslerine kadar , kimini de boynuna kadar ateş almıştır; ancak yüzlerini bürümemiştir. Onları oradan çıkarırlar ve hayat suyuna atarlar." 'Hayat suyu nedir ey Allah'ın Resûlü?' denildi. [Resûlullah]: "Cennet ehlinin yıkandığı sudur" buyurdu. Dedi ki : "Böylece sel süprüntüsünde bitkinin bittiği gibi biterler. Sonra peygamberler ihlasla 'Lâ ilâhe illallâh' diyen herkes için şefaat ederler de onları oradan çıkarırlar . Sonra Allah oradakilere rahmetiyle şefkat gösterir ve kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan hiçbir kulu orada bırakmayıp mutlaka oradan çıkarır" .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أبى وشعيبُ بنُ الليثِ، عن الليثِ، [عن خالدِ بن يزيدَ، عن] ابن أبي هلالٍ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن عطاءٍ بن يسارٍ، عن أبي سعيدٍ الخُدريِّ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "يُؤْتَى بالجِسْرِ - يعنى يومَ القيامةِ - فَيُجْعَلُ بينَ ظَهْرَىْ جهنمَ". قلنا: يا رسولَ اللَّهِ، وما الجِسْرُ؟ قال:
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize babam ve Şuayb b. el-Leys, Leys'ten, [o da Hâlid b. Yezîd'den, o da] İbn Ebî Hilâl'den, o da Zeyd b. Eslem'den, o da Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «–Kıyamet gününü kastederek– Köprü getirilir ve cehennemin ortasına kurulur.» Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, köprü nedir?" dedik. Şöyle buyurdu:
"مَدْحَضَةٌ مَزَلَّةٌ، عليه خَطاطِيفُ وكَلَالِيبُ، وحَسَكَةٌ مُفَلْطَحَةٌ لها شَوْكَةٌ عَقِيفاءُ تكونُ بِنَجْدٍ، يقالُ لها: السَّعْدانُ. يَمُرُّ المؤمنون عليها كالطَّرْفِ وكالبَرْقِ وكالرِّيحِ، وكأجَاويدِ الخيلِ والرِّكَابِ ، فَناجٍ مُسَلَّمٌ، ومَحْدُوشٌ مُسَلَّمٌ، ومَكْدُوسٌ في جهنمَ، ثم يَمُرُّ آخِرُهم يُسْحَبُ سَحْبًا، فما أنتم بأشَدَّ مُناشَدَةً لي في الحقِّ، قد تَبَيَّن لكم مِن المؤمنين يومَئذٍ للجبَّارِ ﵎، إذا رَأَوهم قد نَجَوْا وبَقِيَ إخوانُهم" .
"Kaygan ve ayağın kaydığı bir yerdir; üzerinde çengeller, kancalar ve Necid'de bulunan, Sa'dân denilen yassı, eğri uçlu dikenler vardır. Müminler onun üzerinden göz açıp kapayıncaya kadar, şimşek gibi, rüzgâr gibi, yarış atları ve binek develeri gibi geçerler; kimi kurtulup selamete erer, kimi tırmalanıp yaralanarak kurtulur, kimi de cehenneme tepeüstü atılır . Sonra en sonuncuları sürüklenerek geçer. Sizden birinizin, apaçık ortaya çıkmış bir hakkı bana ısrarla savunması, o gün müminlerin kendilerinin kurtulduğunu görüp kardeşlerinin [cehennemde] kaldığını gördüklerinde Cebbâr olan [Allah] celle celâluhû'ya yapacakları ısrarlı yakarıştan daha şiddetli olamaz" .
حدَّثني أحمدُ بنُ عيسى، قال: ثنا سعيدُ بنُ كثيرِ بن عُفَيرٍ، قال: ثنا ابن لَهِيعةَ، عن أبي الزبيرِ، قال: سألتُ جابرَ بنَ عبدِ اللَّهِ عن الوُرُودِ، فقال: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقول: "هو الدُّخولُ، يَرِدُون النارَ حتى يَخْرُجوا منها، فَآخِرُ مَن يَبْقَى رجلٌ على الصِّراطِ يَرْحَفُ، فيَرْفَعُ اللَّهُ ﵎ له شَجَرَةً، قال: فيقولُ: أي ربِّ، أدْنِني منها. قال: فيُدْنيه الله، ﵎ منها، قال: ثم يقولُ: أي ربِّ، أَدْخِلْني الجنةَ. قال: [فيُدْخِلُه الجنةَ. قال:] فيقولُ: سَلْ. قال: فيسألُ. فيقولُ: ذلك لك وعَشَرَةُ أضْعافِه، أو نحوها. قال: فيقولُ: يا ربِّ، تَسْتَهْزِئُ بي؟ قال: فيَضْحَكُ حتى تَبْدوَ لَهَواتُه وأَضْراسُه" .
Bana Ahmed b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Kesîr b. Ufeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Ebü'z-Zübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Câbir b. Abdillâh'a vürûd hakkında sordum. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "O, girmektir; oradan çıkıncaya kadar ateşe girerler. En son kalan kimse ise sırat üzerinde sürünen bir adamdır. Allah celle celâluhû onun için bir ağaç yükseltir. [Resûlullah] dedi ki: Adam: 'Ey Rabbim, beni ona yaklaştır' der. Allah celle celâluhû onu oraya yaklaştırır. Sonra: 'Ey Rabbim, beni cennete koy' der. [Resûlullah] dedi ki: [Allah onu cennete koyar. Dedi ki:] Sonra: 'İste!' buyurur. Adam da ister. Bunun üzerine: 'Bu ve onun on katı veya buna benzeri senindir' buyurur. [Resûlullah] dedi ki: Adam: 'Ey Rabbim, benimle alay mı ediyorsun?' der. [Resûlullah] dedi ki: [Allah veya kul] öyle güler ki küçük dili ve azı dişleri görünür" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني يحيى بنُ أيوبَ، وحدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ زيدٍ، عن رِشْدينَ، جميعًا عن زَبّانَ بن فائدٍ، عن
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb haber verdi; [yine] bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Zeyd, Rişdîn'den anlattı; her ikisi birden Zebbân b. Fâid'den, o...
سهلِ بن معاذٍ، عن أبيه، عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "مَنْ حَرَسَ وراء المسلمين في سبيل اللهِ مُتَطَوِّعًا، لا يأخُذُه سُلطانٌ بحرسٍ، لم يَرَ النار بعَيْنِه إلا تَجلَّةَ القَسَم، فإن الله جلّ وعزّ يقولُ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} .
Sehl b. Muâz'dan, o babasından, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki Resûlullah şöyle buyurmuştur: "Kim bir idarecinin zorlaması olmaksızın, gönüllü olarak Allah yolunda Müslümanların arkasında nöbet tutarsa, yeminin yerine gelmesi hariç gözüyle ateşi görmez; zira Allah Azze ve Celle: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “Sizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyurmaktadır" .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخبرنا مَعْمَرٌ، أخبَرني الزهريُّ، عن ابن المسيبِ، عن أبي هريرةَ، أن النبيَّ ﷺ قال: "مَنْ ماتَ له ثلاثةٌ لم تَمَسَّه النارُ إلا تَحِلَّةَ القَسَم". يعنى الوُرُودَ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi; bana ez-Zührî, İbnü'l-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kimin üç [çocuğu] vefat ederse, yeminin yerine gelmesi dışında ateş ona dokunmaz." [Râvi] vürûdu (uğramayı) kastetmektedir .
وأما قولُه: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}. فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: معناه: كان على ربِّك قضاءً مَقْضِيًّا.
Allah Teâlâ'nın: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “Bu, Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür” buyruğuna gelince; tefsir ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı: 'Rabbinin üzerine yerine getirilmiş kesin bir hükümdür' demiştir.