وقد حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن
İbn Beşşâr bize anlattı, dedi ki: Abdurrahman bize anlattı, dedi ki: Süfyân bize ...'den anlattı:
الأعمشِ، عن إبراهيمَ، [عن أبي معمرٍ] ، قال: قرَأ عمرُ بنُ الخطابِ ﵀ سورةَ "مريمَ" فسجدَ فيها فقال: هذا السجودُ، فأين البُكِيُّ؟ يريد: فأين البكاءُ .
el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, [o da Ebû Ma'mer'den] nakletti, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Meryem Suresi'ni okudu ve onda secde etti, ardından: “Secde tamam, peki ağlama (bukiyy) nerede?” dedi. “Ağlamak nerede?” demek istemiştir .
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩)} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: فحدَث من بعدِ هؤلاء الذين ذكرْتُ من الأنبياءِ الذين أنعمتُ عليهم، ووصفتُ صفتَهم في هذه السورةِ، خلْفُ سَوءٍ خلَفوهم في الأرضِ أضاعُوا الصلاةَ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerine nimet verdiğim ve bu surede vasıflarını nitelediğim peygamberlerden sonra, yeryüzünde onların yerine geçen ve namazı zayi eden kötü bir nesil türedi.
ثم اختلفَ أهلُ التأويلِ في صفةِ إضاعتِهم الصلاةَ؛ فقال بعضُهم: كانت إضاعتُهموها تأخيرَهم إيَّاها عن مواقيتِها، وتَطْبِيَعهم أوقاتَها.
Sonra tevil ehli, onların namazı zayi etmelerinin niteliği hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Onların namazı zayi etmeleri; onu vakitlerinden sonraya ertelemeleri ve vakitlerini telef etmeleriydi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بن سعيدٍ الكنديُّ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن الأوزاعيِّ، عن موسى بن سليمان، عن القاسمِ بن مخيمرةَ في قولِه: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ}. قال: إنما أضاعوا المواقيتَ، ولو كان تركًا كان كفرًا .
Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Evzâî'den, o Mûsâ b. Süleymân'dan, o da el-Kâsım b. Muhaymire'den O'nun: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler” kavli hakkında nakletti; [el-Kâsım]: Onlar sadece vakitleri zayi ettiler; şayet [namazı büsbütün] terk etselerdi küfür olurdu , dedi.
حدَّثنا إسحاق بن زيد الخطابي، قال: ثنا الفريابيُّ، عن الأوزاعيِّ، عن القاسمِ
Bize İshâk b. Zeyd el-Hattâbî anlattı, dedi ki: Bize el-Firyâbî, Evzâî'den, o da el-Kâsım
ابن مخيمرةَ بنحوِه .
b. Muhaymire'den bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا عبدُ الكريمِ بنُ أبي عميرٍ، قال: ثنى الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن أبي عمرٍو، عن القاسمِ بن مُخَيمرةَ، قال: أضاعوا المواقيتَ، ولو تركوها لصاروا بتركِها كفارًا.
Bize Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, dedi ki: Bana Velîd b. Müslim, Ebû Amr'dan, o da el-Kâsım b. Muhaymire'den nakletti, dedi ki: Vakitleri zayi ettiler; şayet onu terk etselerdi, terk etmeleri sebebiyle kâfir olurlardı.
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن الأوزاعيِّ، عن القاسمِ [بن مخيمرةَ في قولِه: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ}. قال: لم يتركوا الصلواتِ، ولو تركوها لصاروا كفارًا، ولكنَّهم أضاعوا المواقيتَ وصلَّوا الصلواتِ لغيرِ وقتها .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Velîd b. Müslim, Evzâî'den, o el-Kâsım [b. Muhaymire'den O'nun]: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} “Namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” kavli hakkında nakletti; [el-Kâsım]: Namazları terk etmediler; şayet terk etselerdi kâfir olurlardı , lâkin onlar vakitleri zayi ettiler ve namazları vaktinin dışında kıldılar , dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى، عن الأوزاعيِّ، عن إبراهيمَ بن يزيدَ، أَنَّ عمر بنَ عبدِ العزيزِ بعث رجلًا إلى مصرَ [في أمرِ عجلةٍ] للمسلمين، فخرَج إلى حرسِه، وقد كان تقدَّم إليهم أن لا يقوموا إذا رأَوْه، قال: فأوسعُوا له، فَجَلَس بينَهم فقال: أيكم يعرِفُ الرجل الذي بعثناه إلى مصر؟ قالوا: كلُّنا نعرفُه. قال: فليقُمْ أحدَثُكم سنًّا، فليدعُه، فأتاه الرسولُ فقال: لا تعجِّلْني، أشدُّ عليَّ ثيابي. فأتاه فقال له: إنَّ اليومَ الجمُعة، فلا تبرحنَّ حتى تصلىَ، وإنَّا قد بعَثْناك في أمرِ عجِلةٍ للمسلمين، فلا يُعْجِلَنَّك ما بعَثْناك له أن تؤخَّرَ الصلاةَ عن ميقاتِها، فإنَّك مصليها لا محالةَ، ثم قرَأ: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. ثم قال: لم يكنْ إضاعتُهم تركَها، ولكن أضاعوا الوقتَ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, el-Evzâî'den, o İbrâhîm b. Yezîd'den nakletti ki: Ömer b. Abdilazîz, Müslümanların [acil/acele bir işi hususunda] Mısır'a bir adam gönderdi. Sonra muhafızlarının yanına çıktı -ki daha önce kendisini gördüklerinde ayağa kalkmamalarını onlara tembih etmişti-. [Râvi] dedi ki: Ona yer açtılar, o da aralarına oturdu ve: “Mısır'a gönderdiğimiz adamı hanginiz tanıyor?” diye sordu. “Hepimiz onu tanıyoruz” dediler. [Ömer]: “Yaşça en küçüğünüz kalksın da onu çağırsın” dedi. Elçi ona varınca [adam]: “Beni acele ettirme, elbiselerimi üzerime sıkıca bağlayayım” dedi. Sonra [adam Ömer'in] yanına geldi. [Ömer] ona şöyle dedi: “Bugün cumadır; [namazı] kılıncaya kadar sakın ayrılma. Biz seni Müslümanların acele bir işi için gönderdik, lâkin seni göndermiş olmamız namazı vaktinden geciktirmene sebep olacak kadar seni aceleye sevk etmesin; zira sen onu her hâlükârda kılacaksın.” Sonra {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Derken onların ardından öyle bir nesil geldi ki, namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar yakında cehennem azabına (Gayyâ'ya) uğrayacaklardır” [ayetini] okudu. Sonra da şöyle dedi: “Onların [namazı] zayi etmesi onu [tamamen] terk etmeleri değildi, fakat vakti zayi ettiler.”
حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن المسعوديِّ، عن القاسمِ بن عبدِ الرحمنِ والحسنِ بن سعدٍ ، عن ابن مسعودٍ، أنه قيل له: إنَّ اللَّهَ جَلَّ وعزَّ يُكثِرُ ذكرُ الصلاةِ في القرآن: {الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ} [الماعون: ٥]. و {عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} [المعارج: ٢٣]. و {عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} [المعارج: ٣٤]. فقال ابن مسعودٍ: على مواقيتها. قالوا: ما كنا نرى ذلك إلا على التركِ. قال: ذاك الكفرُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Mes'ûdî'den, o el-Kâsım b. Abdirrahmân ve el-Hasan b. Sa'd'dan , onlar da İbn Mes'ûd'dan nakletti ki ona: “Allah Azze ve Celle Kur'an'da namazı çokça zikretmektedir: {الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ} [el-Mâûn: 5] “Onlar ki namazlarından gafildirler”, {عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} [el-Meâric: 23] “Onlar ki namazlarına devamlıdırlar” ve {عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} [el-Meâric: 34] “Onlar ki namazlarını korurlar” denildi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: “Vakitleri üzerine [muhafaza ederler]” dedi. “Biz bunu ancak [namazı büsbütün] terk etmek şeklinde düşünüyorduk” dediler. [İbn Mes'ûd]: “İşte o küfürdür” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عمر أبو حفصٍ الأبَّارُ، عن منصورِ بن المعتمر، قال: قال مسروق: لا يحافظ أحدٌ على الصلاةِ الخمس فيُكتب من الغافلين، وفى إفراطهنَّ الهلكة، وإفراطهنَّ إضاعتهنَّ عن وقتِهنَّ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hafs Ömer el-Ebbâr, Mansûr b. el-Mu'temir'den nakletti, dedi ki: Mesrûk şöyle dedi: Beş vakit namazı koruyan hiçbir kimse gafillerden yazılmaz; onların ifratında (haddi aşılmasında) helâk vardır; onların ifratı ise onları vaktinden çıkarıp zayi etmektir .
وقال آخرون: بل كانت إضاعتُهموها تركَها.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis onların namazı zayi etmeleri, onu büsbütün terk etmeleriydi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ بن عبد الأعلى، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنا أبو صخرٍ، عن القرظيِّ، أنه قال في هذه الآيةِ: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ}. يقولُ: تركوا الصلاةَ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Sahr, el-Kurazî'den nakletti; o bu ayet: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” hakkında şöyle demiştir: Namazı terk ettiler .
وأولى التأويلين في ذلك عندِى بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: كانت إضاعتُهموها تركَهم إيَّاها لدلالةِ قولِ اللَّهِ تعالى ذكرُه بعدُ على أن ذلك كذلك، وذلك قولُه: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا}. فلو كان الذين وصَفهم بأنَّهم
Bu hususta ayetin teviline dair bana göre iki görüşten en evlâ olanı: Onların namazı zayi etmelerinin onu [tamamen] terk etmeleri olduğu yönündeki görüştür. Zira Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen şu buyruğu durumun böyle olduğuna delalet etmektedir: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesna”. Şayet [Allah'ın], kendilerini
ضيَّعوها مؤمنين لم يستثنِ منهم من آمنَ، وهم مؤمنون، ولكنَّهم كانوا كفارًا لا يُصلُّون اللهِ، ولا يؤدُّون إليه فريضةً، فسقةً قد آثروا شهواتِ أنفسِهم على طاعةِ اللهِ.
namazı zayi ettiklerini nitelediği kimseler mümin olsalardı, kendileri mümin oldukları halde içlerinden iman edenleri istisna etmezdi; bilakis onlar Allah için namaz kılmayan, O'na hiçbir farzı eda etmeyen, nefislerinin arzularını Allah'a itaate tercih etmiş fasık kâfirlerdi.
وقد قيل: إنَّ الذين وصفهم اللهُ بهذه الصفةِ قومٌ من هذه الأمِة يكونون في آخرِ الزمانِ.
Şöyle de denilmiştir: Allah'ın bu sıfatla nitelediği kimseler, bu ümmetten ahir zamanda gelecek olan bir topluluktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: عندَ قيامِ الساعةِ، وذَهابِ صالحى أمةِ محمدٍ ﷺ ينزُو بعضُهم على بعضٍ في الأزقَّةِ. قال محمدُ بنُ عمرو: زِنًى. وقال الحارثُ: زُناةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: Kıyamet kopacağı vakit ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin salihleri gittiğinde, sokaklarda birbirlerinin üzerine atlarlar, dedi. Muhammed b. Amr: “Zina ederek” dedi. El-Hâris ise: “Zinâkârlar olarak” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، وقال: زنّى كما قال ابن عمرٍو .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti ve İbn Amr'ın dediği gibi “Zina ederek” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُميلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ ومجاهدٍ وعطاءِ بن أبي رباحٍ: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ}. الآية قال: هم أمةُ محمدٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da İkrime, Mücâhid ve Atâ b. Ebî Rabâh'tan nakletti: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki...” ayeti hakkında [şöyle] dedi: Onlar Muhammed'in ümmetidir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ الأشيبُ، قال: ثنا شريكٌ، عن إبراهيمَ بن مهاجرٍ، [عن مجاهدٍ] في قولِ اللهُ جلَّ وعزَّ: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} قال: هم في هذه الأمةِ يتراكَبُون تراكُبَ الأنعامِ في الطرقِ، لا يخافون الله في السماءِ، ولا يستحيُون من الناسِ في الأرضِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan el-Eşeyyeb anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, İbrâhim b. Muhâcir'den, [o Mücâhid'den] Allah Azze ve Celle'nin: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Onlar bu ümmetin içindedirler; yollarda hayvanların birbirine binmesi (çiftleşmesi) gibi birbirine binerler; ne semâdaki Allah'tan korkarlar ne de yeryüzündeki insanlardan utanırlar .
وأمَّا قولُه: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}؛ فإنَّه يعنى: أنَّ هؤلاء الخلْفَ الذين خلفُوا بعدَ أولئك الذين أنعمَ اللهُ عليهم من النبيين سيدخُلون غيًّا، وهو اسمُ وادٍ من أوديةِ جهنمَ، أو اسمُ بئرٍ من آبارِها.
O'nun: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” kavline gelince; bu, Allah'ın kendilerine nimet verdiği o peygamberlerin ardından gelen bu neslin, cehennem vadilerinden bir vadiye veya kuyularından bir kuyuya -ki adı Gayy'dır- girecekleri manasına gelir.
كما حدَّثني عباسُ بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ زيادِ بن زبَّارٍ، قال: ثنا شرْقيُّ بنُ قُطاميٍّ، عن لقمانَ بن عامرٍ الخزاعيِّ، قال: جئتُ أبا أمامةَ صُدَيَّ بنَ عجلانَ الباهليَّ، فقلتُ: حدَّثنا حديثًا سمِعتَه من رسولِ اللهِ ﷺ، قال: فدعا بطعامٍ، ثم قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لو أنَّ صخرةً زِنةَ عشْرِ عشراواتٍ قُذِفَ بها مِن شَفيرِ جهنَّمَ ما بَلَغَتْ قَعْرَها خمسينَ خَرِيفًا، ثمَّ تنتَهى إلى غَيٍّ وأثامٍ". قال:
Nitekim bana Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ziyâd b. Zebbâr anlattı, dedi ki: Bize Şarkī b. Kutâmî, Lokmân b. Âmir el-Huzâî'den anlattı; o şöyle dedi: Ebû Ümâme Sudey b. Aclân el-Bâhilî'nin yanına geldim ve: "Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir hadis anlat" dedim. [Bunun üzerine] o, yiyecek istedi, sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لو أنَّ صخرةً زِنةَ عشْرِ عشراواتٍ قُذِفَ بها مِن شَفيرِ جهنَّمَ ما بَلَغَتْ قَعْرَها خمسينَ خَرِيفًا، ثمَّ تنتَهى إلى غَيٍّ وأثامٍ » “Şayet on tane on aylık gebe deve ağırlığında bir kaya cehennemin kenarından [aşağıya] atılacak olsa, elli sonbahar (yıl) boyunca onun dibine ulaşamaz; nihayetinde ise Gayy ve Esâm'a varır.” [Lokmân] dedi ki:
قلتُ: وما غَيٌّ وما أثامٌ؟ قال: بئران في أسفل جهنَّمَ يسيلُ فيهما صديدُ أهلِ النَّارِ، وهُما اللَّتانِ ذكَرَ اللهُ في كتابه {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}، وقولُه في "الفرقان": {وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} .
“Gayy nedir, Esâm nedir?” dedim. Şöyle dedi: Cehennemin en dibinde bulunan ve içine cehennem ehlinin irinlerinin aktığı iki kuyudur. Bunlar, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” ve Furkan Suresi'ndeki: {وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا} “ve zina etmezler; kim bunu yaparsa cezaya (Esâm'a) çarptırılır” kavillerinde geçen iki kuyudur.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، ثنى عمرُو بنُ عاصم قال: ثنا المعتمر بنُ سليمانَ، عن أبيه، عن قتادةَ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: واديًا في جهنَّمَ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bana Amr b. Âsım anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân babasından, o Katâde'den, o babasından, o da Abdullah b. Amr'dan {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” [ayeti hakkında] nakletti; [Abdullah]: Cehennemde bir vadidir , dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبيدَة، عن عبدِ اللَّهِ: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: واديًا في النارِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” [ayeti hakkında] nakletti; [Abdullah]: Ateşte bir vadidir , dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبيدةَ، عن عبدِ اللهِ أنَّه قال في هذه الآيةِ: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: نهرٌ في جهنَّمَ حَبيثُ الطعمِ بعيدُ القعرِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan nakletti ki o bu ayet: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” hakkında şöyle demiştir: [Gayy], cehennemde tadı pis, dibi derin bir nehirdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عبيدةً، عن أبيه في قولِه: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: الغيُّ: نهرُ جهنمَ في النارِ، يعذَّبُ فيه الذين اتَّبعوا الشهواتِ .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da babasından nakletti; [babası], {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” kavli hakkında şöyle dedi: Gayy, cehennemde [yer alan] ateşte bir nehirdir; şehvetlerine uyanlar orada azap görürler.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو الأحوصِ ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ ، عن عبدِ اللَّهِ {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: نهرٌ في النارِ يُقذفُ فيه الذين اتبعوا الشهواتِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas , Ebû İshâk'tan, o Ebu'l-Ahvas'tan , o da Abdullah'tan nakletti: {أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” kavli hakkında dedi ki: [Gayy], ateşte bir nehirdir; şehvetlerine uyanlar içine atılırlar .
وقال آخرون: بل عنَى بالغيِّ في هذا الموضعِ الخسرانَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu yerde Gayy ile hüsran kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. يقولُ: خسرانًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar yakında Gayy ile karşılaşacaklardır” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: Hüsranla [karşılaşacaklardır], demektedir .
وقال آخرون: بل عنَى به الشرَّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis onunla şer kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}. قال: الغيُّ الشرُّ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar gayyâ ile karşılaşacaklardır” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Gayy (الغي), şer (kötülük) demektir."
ومنه قولُ الشاعرِ :
Şairin şu sözü de bu kabildendir :
فمَنْ يَلْقَ خَيْرًا يَحْمَدِ النَّاسُ أَمْرَه … ومَن يَغْوَ لا يَعْدَمْ على الغَيِّ لائمَا
Kim hayırla karşılaşırsa insanlar onun halini över... Kim de saparsa kötülük/azgınlık üzerine kınayan birini mutlaka bulur.
وكلُّ هذه الأقوالِ مُتَقارباتُ المعنى ، وذلك أن مَن وَرَد البِئرَيْنِ اللَّتَين ذكَرَهما النبيُّ ﷺ، والوادِىَ الذي ذكَرَه ابن مسعودٍ في جَهَنَّمَ، فدخَل ذلك، فقَد لَاقَى خُسْرانًا وشرًّا؛ حَسْبُه به شرًّا.
Bütün bu görüşler anlam bakımından birbirine yakındır . Çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrettiği iki kuyuya ve İbn Mes'ûd'un cehennemde zikrettiği vadiye varıp oraya giren kimse, muhakkak ki hüsran ve şerle karşılaşmıştır; bu şer olarak ona yeter.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠)}.
Yüce Teâlâ'nın: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠)} “Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: فسوف يَلْقَى هؤلاءِ الخَلَفُ السوءُ الذين وصَف صفتَهم غَيًّا، إلا الذين تابوا منهم فراجَعوا أمرَ اللهِ، والإيمانَ بهِ وبرسولِه، {وَعَمِلَ صَالِحًا}. يقولُ: وأطاع الله فيما أمرَه ونهاه عنه، وأدَّى فرائضَه، واجْتَنَب محارِمَه {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ}. يقولُ: فإن أولئك منهم خاصةً يَدْخُلون الجنةَ دونَ مَن هلَك منهم على كُفْرِه، وإضاعتِه الصلاةَ واتباعِه الشَّهواتِ.
Yüce Teâlâ zikrediyor ki: Sıfatlarını nitelediği bu kötü halefler, içlerinden tevbe edip Allah'ın emrine, O'na ve Resûlüne imana dönenler müstesna, Gayy ile karşılaşacaklardır. {وَعَمِلَ صَالِحًا} “Ve salih amel işleyenler”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a emrettiği ve yasakladığı hususlarda itaat eden, farzlarını yerine getiren ve haramlarından sakınanlar. {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ} “İşte onlar cennete girecekler”. Şöyle buyurmaktadır: Onlardan küfrü, namazı zayi etmesi ve şehvetlere uyması üzere helak olanlar değil, özellikle işte bunlar cennete gireceklerdir.
وقولُه: {وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا}. يقولُ: ولا يُبْخَسُون من جزاءِ أعمالِهم شيئًا، ولا يُجْمَعُ بينَهم وبينَ الذين هَلَكوا من الخلَفِ السوءِ مِنهم قبلَ توبتِهم مِن ضلالتِهم، وقبلَ إنابتِهم إلى طاعةِ ربِّهم في جَهَنَّمَ، ولكِنَّهم يدخُلُون مُدخَلَ أهلِ
Yüce Teâlâ'nın: {وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا} “Ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmeyecek, sapıklıklarından tevbe etmelerinden ve Rablerinin itaatine yönelmelerinden önce içlerinden helak olmuş kötü haleflerle cehennemde bir araya getirilmeyeceklerdir; bilakis onlar...
الإيمانِ.
...iman ehlinin girdiği yere girerler, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١)}.
Yüce Teâlâ'nın: {جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١)} “O, Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذِكرُه: فأولئك يَدْخُلون الجنةَ {جَنَّاتِ عَدْنٍ}.
Yüce Teâlâ zikrediyor ki: İşte onlar cennete {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetlerine” gireceklerdir.
وقولُه: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} نُصِبَ ترجمةً عن الجنةِ. ويعنى بقولِه:
O'nun: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} kavli, 'cennet' kelimesinden bedel (terceme) olarak mansub kılınmıştır. O'nun:
{جَنَّاتِ عَدْنٍ}. بساتينَ إقامَةٍ. وقد بيَّنتُ ذلك فيما مضَى قبلُ بشواهدِه المُغْنيةِ عن إعادتِه .
{جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” sözüyle ikamet bahçeleri kastedilmektedir. Bunu daha önce, tekrarına hacet bırakmayacak şahitleriyle açıklamıştım .
وقولُه: {الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ}. يقولُ: هذه الجناتُ هي الجناتُ التي وعَد الرحمنُ عبادَه المؤمنين أن يدخُلُوها بالغَيْبِ؛ لأَنَّهم لم يَرَوْها ولم يُعاينوها، فهى غيبٌ لهم.
O'nun: {الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ} “Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği” kavli; bu cennetler, Rahmân'ın mümin kullarına gayb ile -çünkü onlar onu görmemişler ve müşahede etmemişlerdir, dolayısıyla o kendileri için gaybdır- girmelerini vadettiği cennetlerdir, demektir.
وقولُه: {إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا}. يقولُ تعالى ذِكْرُه: إن الله كان وَعَدَه، ووَعْدُه في هذا الموضِعِ مَوْعودُه، وهو الجنةُ، {مَأْتِيًّا} يَأْتِيهِ أولياؤُه وأهلُ طاعتِه الذين يُدْخِلُهمُوها اللهُ.
O'nun: {إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا} “Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir” kavli; Yüce Teâlâ zikrediyor ki: Şüphesiz Allah'ın bir vaadi vardır -ki buradaki vaadi, vadettiği şey olan cennettir-, {مَأْتِيًّا} “varılacak olandır”, Allah'ın kendilerini oraya girdireceği dostları ve itaat ehli oraya varırlar, demektir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: خرَج الخبرُ على أن الوعدَ هو المأتيُّ، ومعناه: أنه هو الذي يأتى، ولم يَقُلْ: وكان وَعْدُه آتِيًا. لأنَّ كلَّ ما أتاك فأنتَ تأتيه، وقال: ألا تَرَى أنَّك تقولُ: أتَيْتُ على خمسين سنةً، وأتَتْ عليَّ خمسون سنةً. وكلُّ ذلك صوابٌ. وقد بيَّنتُ القولَ فيه.
Kûfeli bazı nahivciler şöyle dedi: Bu haber (ifade), vaadin bizzat 'el-me’tiyy' (varılan) olduğu üzere gelmiştir; manası ise onun bizzat gelen olduğudur. [Ayet] 'Ve kâne va‘duhû âtiyen' (O'nun vaadi gelen idi) dememiştir; çünkü sana gelen her şeye sen de gelirsin (varırsın). Ve [yine] şöyle dedi: Görmez misin; sen hem 'Eteytü alâ hamsîne sene' (Elli yıla vardım) hem de 'Etet aleyye hamsûne sene' (Bana elli yıl geldi) dersin. Bunların hepsi de doğrudur. Ben bu husustaki sözü [daha önce] açıklamıştım.
والهاءُ في قولِه: {إِنَّهُ}. مِن ذِكْرِ الرَّحمنِ.
O'nun: {إِنَّهُ} kavlindeki zamir ('hâ'), Rahmân'ın zikrindendir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢)}.
Yüce Teâlâ'nın: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢)} “Orada boş bir söz işitmezler, ancak selâm işitirler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذِكْرُه: لا يسمعُ هؤلاءِ الذين يدْخُلُون الجَنَّةَ فيها لَغْوًا؛ وهو الهَذْرُ والباطلُ مِن القولِ والكلامِ، {إِلَّا سَلَامًا}. وهذا من الاسْتِثْنَاءِ المُنْقَطِعِ، ومعناه: ولكِنْ يسْمَعون سلامًا. وهو تحيةُ الملائكةِ إيَّاهم.
Yüce Teâlâ zikrediyor ki: Cennete giren bu kimseler orada lağv -yani boş ve batıl söz ve lakırdı- işitmezler; {إِلَّا سَلَامًا} “ancak selâm işitirler”. Bu munkatı bir istisnadır; anlamı: 'Fakat selâm işitirler' demektir. O da meleklerin kendilerine verdiği selamdır.
وقولُه: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً}. يقولُ: ولهم طَعامُهم وما يَشْتَهون من المَطاعِمِ والمشارِبِ في قَدْرِ وقْتِ البُكرةِ مِن وَقْتِ العَشِيِّ من نَهَارِ أيامِ الدُّنيا، [وفى قدرِ وقتِ العشيِّ مِن وقتِ البُكْرةِ مِن نهارِ أيامِ الدنيا] . وإنَّما يعنى أن الذي بينَ غَدائِهم وعَشَائِهم في الجَنَّةِ قَدْرُ ما بينَ غداءِ أحَدِنا في الدُّنيا وعشائِه، وكذلك ما بينَ العَشاءِ والغَداءِ؛ وذلك لأنَّه لا لَيْلَ في الجَنَّةِ ولا نهارَ، وذلك كقولِه: {خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ} [فصلت: ٨]. و {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} [الأعراف: ٥٤]. يعنى به: من أيامِ الدُّنيا .
O'nun: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً} “Orada sabah rızıkları vardır” kavli; dünya günlerinin gündüzündeki sabah vaktinden akşam vaktine kadar olan süre miktarında, [ve dünya günlerinin gündüzündeki akşam vaktinden sabah vaktine kadar olan süre miktarında] yiyecekleri ve canlarının çektiği yiyecek ve içecekler onlarındır , demektir. Bununla kastedilen şudur: Cennette onların sabah yemekleri ile akşam yemekleri arasındaki süre, dünyada herhangi birimizin sabah yemeği ile akşam yemeği arasındaki süre kadardır; aynı şekilde akşam ile sabah arası da öyledir. Çünkü cennette gece ve gündüz yoktur. Bu, O'nun: {خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ} “Yeri iki günde yarattı” [Fussilet: 9] ve {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” [el-A'râf: 54] kavilleri gibidir; bununla dünya günlerinden [olan günler] kastedilmektedir .
حدَّثنا عليُّ بنُ سَهْلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: سألتُ زُهَيرَ بنَ محمدٍ عن قولِ اللَّهِ جلَّ وعرَّ: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. قال: ليس في الجَنَّةِ لَيْلٌ، هم في نورٍ أبدًا، ولهم مقدارُ اللَّيلِ والنهارِ، يَعْرِفون مِقْدَارَ الليلِ بإرخاءِ الحُجُبِ وإغلاقِ الأبوابِ، ويَعْرِفون مِقْدارَ النَّهارِ برَفْعِ الحُجُبِ، وفَتْحِ
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Züheyr b. Muhammed'e Allah Azze ve Celle'nin: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da vardır” kavlini sordum. Şöyle dedi: Cennette gece yoktur, onlar daima bir nur içindedirler. Fakat onlar için gece ve gündüz miktarı [kadar bir süre] vardır; gece miktarını perdelerin sarkıtılması ve kapıların kapatılmasıyla, gündüz miktarını ise perdelerin kaldırılması ve...
الأبوابِ .
...kapıların açılmasıyla bilirler .
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا الوليدُ، عن خُلَيدٍ، عن الحسنِ، وذكَرَ أبوابَ الجَنَّةِ، فقال: أبوابٌ يُرَى ظاهرُها من باطنِها، فَتَكَلَّمُ وتُكَلَّمُ، فتَفْهَمُهم : انْفَتِحِى انْغَلِقى. فتفعلُ .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd, Huleyd'den , o da Hasan'dan nakletti; [Hasan] cennet kapılarını zikredip şöyle dedi: Onlar dışı içinden görünen kapılardır ; konuşurlar ve kendileriyle konuşulur. [Kapılar] onlara anlar : 'Açıl, kapan!' [denir]; o da bunu yapar .
حدَّثني ابن حربٍ، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا عامرُ بنُ يِسَافٍ، عن يحيى، قال: كانت العربُ في زمانِهم مَن وجَد مِنهم عَشاءً وغَداءً، فذاك النَّاعِمُ في أنفسِهم، فأنزَلَ اللهُ جلَّ وعزَّ: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}: قدرَ ما بينَ غَدائِكم في الدُّنيا إلى عشائِكم .
Bana İbn Harb anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Âmir b. Yesâf, Yahyâ'dan nakletti, dedi ki: Araplar kendi zamanlarında, içlerinden kim akşam ve sabah yemeği bulursa kendi aralarında nimet içinde olan kimse oydu. Bunun üzerine Yüce ve Azîz olan Allah: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” [ayetini] indirdi; [yani] dünyadaki sabah yemeğinizle akşam yemeğiniz arasındaki süre kadar .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. قال: كانتِ العربُ إذا أصاب أحدُهم الغداءَ والعشاءَ عُجِبَ له، فأخبَرَهم اللهُ أن لهم في الجَنَّةِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا قدرَ ذلك الغَداءِ والعَشاءِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” kavli hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Araplar, birisi sabah ve akşam yemeğine kavuştuğunda ona gıpta ederlerdi. Allah da onlara cennette sabah ve akşam o sabah ve akşam yemeği miktarınca [rızık] olduğunu haber verdi .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: ليس بكرةٌ ولا عَشِيٌّ، ولكن يُؤْتَون به على ما كانوا
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den haber verdi; [Mücâhid] dedi ki: [Orada] ne sabah vardır ne de akşam; fakat dünyada canlarının istediği...
يَشْتَهون في الدُّنيا .
...üzere [arzu ettikleri vakitte] kendilerine getirilir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}: فيها ساعتان؛ بُكْرَةٌ وعَشِيٌّ ، فإن ذلك لهم، ليس ثَمَّ ليلٌ، إنما هو ضَوْءٌ ونورٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır”: Orada iki vakit vardır; sabah ve akşam . İşte bu onlar içindir; orada gece yoktur, ancak aydınlık ve nur vardır .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣)}.
Yüce Teâlâ'nın: {تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣)} “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذِكرُه: هذه الجنةُ التي وصَفْتُ لكم أيُّها الناسُ صِفَتَها، هي الجنةُ التي نُورِثُها. يقولُ: نُورِثُ مساكِنَ أهلِ النارِ فيها من عِبادِنا {مَنْ كَانَ تَقِيًّا}. يقولُ: من كان ذا اتِّقاءٍ عقابَ اللَّهِ بأداءِ فرائضِه واجتنابِ معاصِيهِ.
Yüce Teâlâ zikrediyor ki: Ey insanlar, size niteliğini vasfettiğim bu cennet, [kendisini] miras bırakacağımız cennettir. Şöyle buyurmaktadır: Kullarımızdan {مَنْ كَانَ تَقِيًّا} “takva sahibi olanlara” cehennem ehlinin oradaki meskenlerini miras bırakırız. Şöyle buyurmaktadır: Farzlarını yerine getirip günahlarından sakınarak Allah'ın azabından korunan kimselere [miras bırakırız].
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤)}.
Yüce Teâlâ'nın: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤)} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir” kavlinin tevili hakkında [söz]:
ذُكِر أن هذه الآية نزَلت مِن أجلِ اسْتِبْطاءِ رسولِ اللهِ ﷺ جبريلَ ﵇ بالوَحْي، وقد ذكَرنا بعضَ الرِّوايةِ بذلك، ونَذْكُرُ إن شاء اللهُ باقىَ ما حضَرنا ذِكْرُه ممَّا لم نَذْكُرْه قبلُ.
Bu ayetin, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrâîl'in aleyhisselâm vahiy getirişini gecikmiş bulması sebebiyle indiği zikredilmiştir. Buna dair rivayetlerin bir kısmını zikretmiştik; daha önce zikretmeyip de şu an hatırımızda bulunan diğer kısımlarını da inşallah zikredeceğiz.
ذِكْرُ [بعضِ الروايةِ بذلك]
[Buna dair bazı rivayetlerin] zikri :
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبانٍ العِجليُّ وقبيصةُ ووكيعٌ، وحدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، جميعًا، عن عمرَ بن ذرٍّ، قال: سمِعتُ أبى يَذْكُرُ عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، أن محمدًا قال لجبريلَ: "ما يمنَعُك أن تَزُورَنا أكثَرَ ممَّا تَزُورُنا؟ ". قال : فنزَلت هذه الآيةُ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}. قال: هذا الجوابُ لمحمدٍ ﷺ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebân el-Iclî, Kabîsa ve Vekî' anlattı; bize Süfyân b. Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı; hepsi Ömer b. Zerr'den nakletti; dedi ki: Babamın Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğini işittim: Muhammed, Cebrâîl'e: "Bizi ziyaret ettiğinden daha çok ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?" dedi. Dedi ki : Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir”. Dedi ki: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e cevaptır .
حدَّثني محمدُ بنُ معمرٍ، قال: ثنا عبدُ الملكِ بنُ عمرٍو، قال: ثنا عمرُ بنُ ذرٍّ، قال: ثنى أبى، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ أن النبيَّ ﷺ قال لجبريلَ: "ما يمنَعُكَ أن تَزُورَنا أكثَرَ ممَّا تَزُورُنا؟ ". قال (٣): فنزَلت [هذه الآيةُ] : {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} .
Bana Muhammed b. Ma'mer anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Zerr anlattı, dedi ki: Bana babam Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrâîl'e: "Bizi ziyaret ettiğinden daha çok ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?" dedi. Dedi ki (٣): Bunun üzerine [şu ayet] indi: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da...
أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} إلى: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}. قال: احتبس جبريلُ عن النبيِّ ﷺ، فوَجَد رسولُ اللهِ ﷺ من ذلك وحَزِن، فأتاه جبريلُ فقال: يا محمدُ {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} .
...İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” kavlinden: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Rabbin asla unutkan değildir” kavline kadar olan kısım hakkında nakletti; dedi ki: Cebrâîl, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmeyip gecikti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan ötürü üzüldü ve kederlendi. Bunun üzerine Cebrâîl ona gelip şöyle dedi: Ey Muhammed! {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir” .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: لَبِث جبريلُ عن النبيِّ ﷺ، فكأنَّ النبيَّ ﷺ اسْتَبْطَأه، فلمَّا أتاه قال له جبريلُ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ [لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}] .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; dedi ki: Cebrâîl, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmeyip gecikti; sanki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu gecikmiş buldu. Ona geldiğinde Cebrâîl ona şöyle dedi: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ [لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}] “[Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir]” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}. قال: هذا قولُ جبريلَ، احتَبس جبريلُ في بعضِ الوحى، فقال نبيُّ اللهِ ﷺ: "ما جِئْتَ حتى اشْتَقتُ إليك". فقال له جبريلُ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde olan O'nundur”. Dedi ki: Bu, Cebrâîl'in sözüdür; Cebrâîl vahyin bazısında gecikti. Bunun üzerine Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Seni özleyene kadar gelmedin" dedi. Cebrâîl de ona şöyle dedi: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde olan O'nundur” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه جلَّ وعزَّ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ}. قال: قولُ الملائكةِ حينَ اسْتَراثَهم محمدٌ ﷺ، كالتى في "الضُّحَى".
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den, [Allah] Azze ve Celle'nin: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu,] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini gecikmiş bulduğunda meleklerin söylediği sözdür; tıpkı Duhâ [suresin]deki gibi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: لَبِث جبريلُ عن محمدٍ اثْنَتَى عشْرةَ ليلةً، ويقولون: قُلِىَ . فلمَّا جاءه قال: "أي جبريلُ، لقد رِثْتَ عَليَّ؛ حتى ظنَّ المشرِكُون كُلَّ ظَنٍّ". فنزَلت: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ}. إلى قولِه: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Cebrâîl, Muhammed'e on iki gece gelmeyip gecikti ve [müşrikler]: 'Terk edildi' dediler . Ona geldiğinde [Resûlullah]: "Ey Cebrâîl, bana gelmekte geciktin; öyle ki müşrikler her türlü zanda bulundular" buyurdu. Bunun üzerine: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayetinden: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Rabbin asla unutkan değildir” kavline kadar indi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ}: جبريلُ احتَبَسَ عن نبيِّ اللهِ ﷺ حتى تكلَّم في ذلك المشركون، واشْتَدَّ ذلك على نبى اللهِ ﷺ فأتاه جبريلُ، فقال: اشْتَدَّ عليك احْتِبَاسُنا عنك، وتَكلَّم في ذلك المشركون، وإنما أنا عبدُ اللهِ ورسولُه، إذا أمرَنى بأمرٍ أطعْتُه: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ}. يقولُ: بقولِ ربِّك .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Cebrâîl Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmeyip gecikti; öyle ki müşrikler bu hususta ileri geri konuştular ve bu durum Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e çok ağır geldi. Bunun üzerine Cebrâîl ona gelip şöyle dedi: Sana gelmeyişimiz sana ağır geldi ve müşrikler bu hususta ileri geri konuştular; oysa ben ancak Allah'ın bir kulu ve elçisiyim, bana bir şey emrettiğinde O'na itaat ederim: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz”; [yani] Rabbinin sözüyle, demektir .
[حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: استَبطأ النبيُّ جبريلَ، فقال: "ما حَبَسَك"؟. فقال: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبَّكَ}] .
[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti; dedi ki: Nebî, Cebrâîl'i gecikmiş buldu ve: "Seni alıkoyan nedir?" dedi. O da: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبَّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” dedi] .
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}؛ فقال بعضُهم: يعنى بقولِه: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: من الدُّنيا، وبقولِه:
Sonra tevil ehli, O'nun: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Önümüzde, arkamızda ve bunların arasında olan her şey O'nundur” kavlinin tevilinde ihtilaf etti. Onlardan bazısı şöyle dedi: O'nun: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olanlar” kavliyle dünyayı kastetmektedir; [ve] O'nun:
{وَمَا خَلْفَنَا}، الآخِرَةِ، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: النَّفْخَتَين.
{وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan” kavliyle ahireti, {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan” kavliyle de iki sur üflemesi arasını kastetmektedir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}. يعنى: الدُّنيا، {وَمَا خَلْفَنَا}: الآخرةَ، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: بينَ النَّفخَتَين .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den nakletti: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan O'nundur”; dünyayı kasteder. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; ahireti kasteder. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; iki sur üflemesi arasını kasteder .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع، عن أبي العالية، قال: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: من الدنيا، {وَمَا خَلْفَنَا}: من أمْرِ الآخرةِ، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: ما بينَ النَّفْخَتَين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan”; dünyadandır. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; ahiret işindendir . {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; iki sur üflemesi arasında olandır .
وقال آخرون: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: الآخرة، {وَمَا خَلْفَنَا}: الدُّنيا، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: ما بينَ الدنيا والآخِرةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan”; ahirettir. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünyadır. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; dünya ile ahiret arasında olandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {بَيْنَ أَيْدِينَا}: الآخرةِ، {وَمَا خَلْفَنَا}: من الدُّنيا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan”; ahirettir. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünyadandır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: مِن أَمْرِ الآخرةِ، {وَمَا خَلْفَنَا}: مِن أمْرِ الدُّنيا، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: ما
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan O'nundur”; ahiret işindendir. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünya işindendir. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; ...
بينَ الدُّنيا والآخرةِ، {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}.
...dünya ile ahiret arasında olandır. {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Rabbin asla unutkan değildir”.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}. [يقولُ: ما بينَ أيدينا] من الآخرةِ، {وَمَا خَلْفَنَا}: من الدنيا، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: ما بينَ النَّفْخَتَين .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan O'nundur”. [[Şöyle] der: Önümüzde olan] ahirettendir. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünyadandır. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; iki sur üflemesi arasında olandır .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: مِن الآخِرَةِ، {وَمَا خَلْفَنَا}: من الدُّنيا .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan”; ahirettendir, {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünyadandır kavli hakkında söylerken işittim.
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}. قال: ما مضَى أمامَنا من الدُّنيا. {وَمَا خَلْفَنَا}: ما يكونُ بعدَنا من الدنيا والآخِرةِ. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}. قال: ما بينَ ما مضَى أمامَهم، وبينَ ما يكونُ بعدَهم.
Başkaları ise bu konuda el-Kâsım'ın bize anlattığı şu rivayeti söylediler: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan”; [İbn Cüreyc] dedi ki: Dünyadan önümüzde geçip gidenlerdir. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünyadan ve ahiretten bizden sonra olacak olanlardır. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; [İbn Cüreyc] dedi ki: Önlerinden geçip gidenler ile arkalarından gelecek olanların arasıdır.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ يتأوَّلُ ذلك: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: قبلَ أن نُخْلَقَ، {وَمَا خَلْفَنَا}: بعدَ الفناءِ، {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: حينَ كُنَّا.
Basra ehli Arap dili âlimlerinden bazıları bunu şöyle tevil ediyordu: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan O'nundur”; biz yaratılmadan öncedir, {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; yok oluştan sonradır, {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; [var] olduğumuz zamandır.
وأولَى الأقوالِ في ذلك بالصَّوابِ قولُ مَن قال: معناه: {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا}: مِن أمرِ الآخِرةِ؛ لأنَّ ذلك لم يَجِئْ وهو جاءٍ، فهو بينَ أيْدِيهم، [وأنَّ] الأغلبَ في استعمالِ الناسِ إذا قالوا: هذا الأمْرُ بينَ يَدَيْكَ. أنَّهم يعنون به ما لم يجِئْ وأنَّه جاءٍ، فلذلك قلنا: ذلك أولى بالصَّوابِ. {وَمَا خَلْفَنَا}: مِن أمرِ الدُّنيا،
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş; bunun manasının, {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde olan O'nundur”; ahiret işindendir [diyenin görüşüdür]. Çünkü o henüz gelmemiştir fakat gelecektir, dolayısıyla onların önündedir. [Ve yine] insanların kullanımında galip olan; 'Bu iş senin önündedir' dediklerinde, henüz gelmemiş fakat gelecek olan şeyi kastetmeleridir. İşte bu sebeple biz: 'Bu [görüş] doğruya daha yakındır' dedik. {وَمَا خَلْفَنَا} “Arkamızda olan”; dünya işindendir,
وذلك ما قد خَلَّفوه فمضَى، فصار خَلْفَهم بتَخْلِيفِهم إيَّاه. وكذلك تقولُ العربُ لِما قد جاوَزَه المرءُ وخَلَّفَه خلْفَه : هو خَلْفَه ووَراءَه. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ}: ما بينَ ما لم يمضِ مِن أمرِ الدُّنيا إلى الآخِرةِ؛ لأنَّ ذلك هو الذي بينَ ذَيْنِك الوَقتَين.
bu da onların arkalarında bırakıp geçip giden ve geride bırakmalarıyla arkalarında kalan şeydir. Nitekim Araplar, insanın aşıp arkasında bıraktığı şey için: "O, onun arkasında ve gerisindedir" derler. {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Bunlar arasında olan”; dünya işinden henüz geçmemiş olan ile ahiret arasıdır; çünkü bu iki vakit arasında olan odur.
وإنما قُلنا: ذلك أولى التأويلاتِ به؛ لأنَّ ذلك هو الظاهرُ الأغلبُ، وإنما يُحمَلُ تأويلُ القرآنِ على الأغلبِ من معانِيه، ما لم يَمنَعْ من ذلك ما يجبُ التسليمُ له.
Bizim: "Bu, tevillerin ona en uygun olanıdır" dememizin sebebi; en zahir ve galip olanın bu olmasıdır. Zira Kur'an'ın tevili, teslim olunması vacip olan bir delil buna engel olmadıkça, manalarının en galip olanına hamledilir.
فتأويلُ الكلامِ إذنْ: فلا تَسْتَبطِئْنا يا محمدُ في تَخَلُّفِنا عنك، فإِنَّا لا نَتَنَزَّلُ من السماءِ إلى الأرضِ إلا بأمْرِ ربِّك لنا بالنُّزولِ إليها، للهِ ما هو حادثٌ مِنْ أمورِ الآخرةِ التي لم تأتِ وهى آتيةٌ، وما قد مضَى فخَلَّفْناه مِن أمرِ الدُّنيا، وما بينَ وقْتِنا هذا إلى قيامِ الساعةِ، بيدِه ذلك كلُّه، وهو مالكُه ومصرِّفُه، لا يملكُ ذلك غيرُه، فليس لنا أن نُحْدِثَ في سُلْطانِه أمرًا إلا بأمْرِه إيَّانا بهِ، {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا}. يقولُ: ولم يكنْ ربُّك ذا نِسْيانٍ، فيتأخَّرَ نُزولى إليكَ بنِسيانِه إيَّاك، بل هو الذي لا يَعْزُبُ عنه شيءٌ في السماءِ ولا في الأرضِ، ولكنّه أعلمُ بما يُدبِّرُ ويقْضِى في خلْقِه جلَّ ثناؤُه.
Bu durumda sözün tevili şöyledir: Ey Muhammed! Yanına gelmeyip gecikmemizi yavaş bulma; zira biz gökten yere ancak Rabbinin bize oraya inmemizi emretmesiyle ineriz. Henüz gelmemiş olup gelecek olan ahiret işlerinden vuku bulacak olanlar da, geride bırakıp geçtiğimiz dünya işlerinden olanlar da, şu vaktimizden kıyametin kopuşuna kadar olanlar da Allah'ındır; bunların hepsi O'nun elindedir, O bunların maliki ve tasarruf sahibidir, bunlara O'ndan başkası malik olamaz. Dolayısıyla O'nun bize emretmesi dışında O'nun mülkünde yeni bir iş yapamayız. {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Rabbin asla unutkan değildir”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Rabbin seni unutmuş olmak suretiyle sana inişim gecikmiş değildir; bilakis O, gökte ve yerde hiçbir şey Kendisinden gizli kalmayan Zât'tır; fakat O -senâsı yüce olsun- yaratıkları hakkında neyi tedbir edip hükmedeceğini en iyi bilendir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: