القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {يَاأَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥)} “Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ: يا أبت، إنِّى أعلمُ أنَّك إن متَّ على عبادةِ الشيطانِ أنه يمسُّك عذابٌ من عذابِ اللهِ {فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا}. يقولُ: تكونُ له وليًّا دونَ اللهِ، ويتبرَّأُ اللهُ منك، فتهلِكَ.
Şöyle buyurmaktadır: Babacığım, biliyorum ki sen şeytana kulluk üzere ölürsen sana Allah'ın azabından bir azap dokunur. {فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا} “ve böylece şeytana bir dost olmandan [korkuyorum]” yani Allah'ı bırakıp onun dostu olursun, Allah da senden beri olur ve böylece helak olursun.
والخوفُ فى هذا الموضع بمعنى العِلم، كما الخشيةُ بمعنى العلمِ، في قولِه: {فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا} [الكهف: ٨٠].
Bu makamda havf (korku) kelimesi, O'nun: {فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا} [el-Kehf: 80] “Onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk (bildik)” kavlindeki haşyet kelimesinin ilim anlamında olması gibi, ilim (bilmek) anlamındadır.
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤه: {قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)} “[Babası:] Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun, eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım (yahut sana kötü söz söylerim); uzun bir süre benden uzak dur! dedi.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال أبو إبراهيمَ لإبراهيمَ حين دعاه إبراهيمُ إلى عبادِة اللهِ وترْكِ عبادةِ الشيطانِ، والبراءةِ من الأوثانِ والأصنامِ: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ} يا إبراهيمُ {عَنْ} عبادةِ {آلِهَتِي} {لَئِنْ} أنتَ {لَمْ تَنْتَهِ} عن ذكرهِا بسوءٍ {لَأَرْجُمَنَّكَ}. يقولُ: لأرجُمنَّك بالكلامِ. وذلك السبُّ والقولُ القبيحُ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: İbrahim babasını Allah'a kulluğa, şeytana tapmayı bırakmaya, putlardan ve heykellerden beri olmaya davet ettiğinde, İbrahim'in babası ona şöyle dedi: Ey İbrahim, {أَرَاغِبٌ أَنْتَ} “sen yüz mü çeviriyorsun” {عَنْ} “...den” {آلِهَتِي} “benim ilahlarıma” kulluktan? {لَئِنْ} “yemin olsun eğer” sen {لَمْ تَنْتَهِ} “vazgeçmezsen” onları kötülükle anmaktan, {لَأَرْجُمَنَّكَ} “seni mutlaka taşlarım”. [Yani] sözle seni taşlarım der; bu da sövmek ve çirkin söz söylemektir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ
Bu hususta bizim söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ} بالشتيمةِ والقولِ .
Bize Musa anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ} “[Babası:] Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun, eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım... dedi” [yani] küfür ve kötü sözle .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ في قولِه: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ}. قال: بالقولِ؛ لأشتُمنَّك .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc O'nun: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ} “Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım” kavli hakkında şöyle demiştir: Sözle; sana mutlaka söverim .
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَأَرْجُمَنَّكَ}. يعني: رجْمَ القولِ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {لَأَرْجُمَنَّكَ} “Seni mutlaka taşlarım” kavli hakkında: Sözle taşlamayı kastetmektedir , dediğini işittim.
وأمَّا قوله: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. فإنَّ أهلُ التأويلِ اختلفُوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: واهجُرنى حينًا طويلًا ودهرًا. ووجَّهوا معنى الملىِّ إلى المِلاوةِ من الزمانِ، وهو الطويلُ منه.
O'nun: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavline gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; uzun bir müddet ve uzun bir zaman benden uzak dur, demektir. Onlar meliyy kelimesinin anlamını, zamandan uzun bir süre demek olan milâve kelimesine hamletmişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ [قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حَصينٍ، عن عكرمةَ: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: دهرًا .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı [dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hasîn'den, o da İkrime'den naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında]: Uzun bir zaman , dedi.
وحدَّثنا ابنُ بشارٍ]، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى الوضَّاحِ، عن
[Bize İbn Beşşâr da anlattı], dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebi'l-Vaddâh anlattı, ...'den
عبد الكريمِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: دهرًا .
Abdülkerîm'den, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında anlattı; [Mücâhid]: Uzun bir zaman , dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَلِيًّا}. قال: حينًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مَلِيًّا} “uzun bir süre” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid]: Bir müddet , dedi.
وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: طويلًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında: Uzun süre, dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ فى قوله: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: زمانًا طويلًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasan'dan O'nun: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında haber verdi; [el-Hasan]: Uzun bir zaman , dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. يقولُ: دهرًا، والدهرُ المليُّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” [kavli hakkında] şöyle demiştir: Uzun bir zaman; dehr (zaman) meliyy'dir (uzundur) .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي حَصينٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: دهرًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Hasîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında: Uzun bir zaman , dedi.
وحدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: أبدًا.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” [kavli hakkında] şöyle demiştir: Ebediyen .
وقال آخرون: بل معنَى ذلك: واهجُرنى سويًّا سالمًا من عقوبتى إِيَّاك. ووجَّهُوا معنى الملىِّ إلى قول الناسِ: فلانٌ ملىٌّ بهذا الأمرِ: إذا كان مضطَلِعًا به غنيًّا منه . وكأنَّ معنى الكلامِ كان عندَهم: واهجُرني وعِرضُكَ وافرٌ من عقوبتي، وجسمُك معافًى من أذايَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; sana ceza vermemden sağ salim ve esen kalarak benden uzaklaş, demektir. Onlar meliyy kelimesinin manasını, insanların bir kimse bir işin üstesinden gelebilecek güçte ve ona yetecek zenginlikte olduğunda 'Filan bu işe meliyy'dir (muktedirdir/yeterlidir)' demelerine hamletmişlerdir. Sanki onlara göre kelamın manası: Benim cezalandırmamdan şerefin/izzetin tam, bedeninde eziyetimden afiyette olarak benden uzaklaş, şeklindedir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبي طلحةَ عن ابنُ عباسٍ: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. يقولُ: اجتنِبنى سَوِيًّا .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” [kavli hakkında] şöyle demiştir: Benden sağ salim uzak dur .
وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: اجتَنبني سالمًا قبلَ أن يُصيبَك منِّى عقوبةٌ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında anlattı, [İbn Abbâs]: Benden sana bir ceza isabet etmeden önce esenlikle benden uzak dur , demiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: سالمًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında nakletti, [Katâde]: Esenlikle [uzak dur], dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه.
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den aynısını haber verdi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ كثيرِ بنِ درهمٍ أبو غسَّانَ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ، عن عطية الجَدَلىِّ: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}. قال: سالمًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Kesîr b. Dirhem Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid, Atıyye el-Celedî'den naklen anlattı: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında: Esenlikle [uzak dur] , dedi.
وحُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ فى قوله: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا}: اجتنِبني سالمًا لا يصيبُك منِّى معرَّةٌ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “ve uzun bir süre benden uzak dur!” kavli hakkında: Benden sana bir zarar dokunmaksızın sağ salim benden uzak dur , dediğini işittim.
وأولَى القولينِ بتأويلِ الآيةِ عندِى قولُ من قال: معنى ذلك: واهجُرني سويًّا، سليمًا من عقوبتِي؛ لأنَّه عَقيبُ قولِه: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ}. وذلك وعيدٌ منه له إن لم ينتهِ عن ذكرِ آلهتِه بالسوءِ، أن يرجُمَه بالقولِ السيِّئ، والذى هو أولَى أن يَتبَعَ ذلك التقدُّمُ إليه بالانتهاءِ عنه قبلَ أن تنَالَه العقوبةُ، فأمَّا الأمرُ بطولِ هجرِه فلا وجهَ له.
Bana göre ayetin tevilinde iki görüşten en evla olanı: Bunun anlamı; sana ceza vermemden sağ salim ve esen kalarak benden uzaklaş, demektir diyenin görüşüdür. Çünkü bu, onun: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ} “Yemin olsun, eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım” kavlinin hemen ardından gelmektedir. Bu ise, ilahlarını kötülükle anmaktan vazgeçmediği takdirde onu kötü sözle taşlayacağına dair bir tehdididir. Bu tehdidin ardından gelmesi en uygun olan şey ise, ceza kendisine ulaşmadan önce bundan vazgeçmesi uyarısının yapılmasıdır. Uzun süre terk etmesini emretmeye gelince, bunun bir vechi yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)} “[İbrahim] dedi ki: Sana selam olsun! Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim; şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır. Sizden de, Allah'ı bırakıp dua ettiklerinizden de uzaklaşıyorum; Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle mahrum (ve bedbaht) olmam.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذِكرُه: قال إبراهيمُ لأبيه حينَ توعَّده على نصيحتِه إيَّاه ودعائِه إلى اللهِ، بالقول السَّيِّئ والعقوبة: سلامٌ عليك يا أبتِ، يقولُ: أَمَنَةٌ منِّى لك أن أُعاودَك فيما كرِهتَ، ولِدُعائك إلى ما توعَّدتني عليه بالعقوبةِ، ولكنِّى {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي}. يقولُ: ولكنِّي سأسألُ ربى أن يستُرَ عليك ذنوبَك بعفوِه إيَّاك عن عقوبتِك
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İbrahim, kendisine nasihat etmesi ve Allah'a davet etmesi sebebiyle babası kendisini kötü söz ve ceza ile tehdit ettiği zaman: "Ey babacığım, sana selam olsun!" dedi. Yani: Hoşlanmadığın şeyleri sana tekrar etmem ve beni kendisiyle cezalandırmakla tehdit ettiğin şeye seni davet etmem hususunda benden yana güvendesin; fakat {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} “Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim”. Yani: Fakat ben Rabbimden, seni cezalandırmaktan vazgeçip bağışlamasıyla günahlarını örtmesini isteyeceğim [demektedir].
عليها، {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا}. يقولُ: إِنَّ رَبِّى عهِدته بي لطيفًا يُجيبُ دعائى إذا دَعَوتُه. يُقال منه: تحفَّى بى فلانٌ. وقد بيَّنتُ ذلك بشواهدِه فيما مضَى، بما أغنى عن إعادتِه ههنا .
onlardan ötürü [seni bağışlamasını isteyeceğim]. {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır”. Yani Rabbimi kendime karşı lütufkâr, dua ettiğimde duama icabet eden biri olarak bilirim. Bu kökten: 'Tehaffâ bî fulânun' (Falanca bana çok lütufkâr davrandı/ikram etti) denilir. Bunu daha önce delilleriyle birlikte açıklamıştım ki bu, burada tekrar edilmesini gereksiz kılmaktadır .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قوله: {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا}. يقولُ: لطيفًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” kavli hakkında nakletti, [İbn Abbâs]: Lütufkârdır , dedi.
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا}. قال: إنَّه كان بي لطيفًا، الحفىُّ اللطيفُ.
Bana Yûnus da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” kavli hakkında: Şüphesiz O, bana karşı lütufkârdır; el-hafiyy (الحَفِيّ), latîf (lütufkâr) olandır, dedi.
وقولُه: {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. يقولُ: وأجتنِبُكم وعبادةَ ما تدعُون من دونِ اللهِ منَ الأوثانِ والأصنامِ، {وَأَدْعُو رَبِّي} [يقولُ: وأدعُو ربِّي] بإخلاصِ العبادِة له، وإفرادِه بالربوبيةِ؛ {عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا}. يقولُ: عسَى أن لا أشقَى بدعاءِ ربِّى، ولكن يُجيب دعائى ويُعطيني ما أسألُه.
O'nun: {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Sizden de, Allah'ı bırakıp dua ettiklerinizden de uzaklaşıyorum” kavli: Sizden ve Allah'ı bırakıp yalvardığınız put ve heykellere kulluk etmekten uzak duruyorum, demektir. {وَأَدْعُو رَبِّي} [buyuruyor ki: Ve Rabbime dua ediyorum] kulluğu yalnızca O'na halis kılarak ve Rabliği yalnız O'na tahsis ederek; {عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} “Umulur ki Rabbime dua etmekle mahrum (ve bedbaht) olmam”. Şöyle buyurmaktadır: Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht/mahrum olmam, bilakis O duama icabet eder ve benden dilediğimi bana verir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)} “Nihayet [İbrahim] onlardan ve Allah'ı bırakıp taptıklarından uzaklaşınca, biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini birer peygamber yaptık. Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا اعتزَل إبراهيمُ قومَه وعبادةَ ما كانوا يعبُدون من دونِ الله
Allah Teâlâ buyuruyor ki: İbrahim kavminden ve onların Allah'ı bırakıp tapmakta oldukları şeylerden uzaklaşınca
من الأوثانِ آنَسْنا وحشتَه من فراقِهم، وأبدَلناه منهم مَن هو خيرٌ منهم وأكرمُ على اللهِ منهم، فوهَبنا له ابنَه إسحاقَ، وابنَ ابنِه يعقوبَ بنَ إسحاقَ، {وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا}. يقولُ: وجعلناهم كلَّهم -يعنى بالكلِّ إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ- أنبياءَ. وقال تعالَى ذكرُه: {وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا}. فوحَّد ولم يقلْ: أنبياءَ. لتوحيدِ لفظ كلٍّ،
yani putlardan [uzaklaşınca], onların ayrılığından duyduğu yalnızlığı giderdik ve onların yerine kendisine onlardan daha hayırlı ve Allah katında onlardan daha üstün olan kimseleri verdik; böylece ona oğlu İshak'ı ve oğlunun oğlu İshak oğlu Yakub'u bağışladık. {وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا} “ve her birini birer peygamber yaptık”. Şöyle buyurmaktadır: Onların hepsini -yani hepsiyle İbrahim, İshak ve Yakub'u kastederek- peygamberler kıldık. Allah Teâlâ: {وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا} “ve her birini birer peygamber yaptık” buyurarak 'enbiyâ' (peygamberler) demeyip tekil getirdi; çünkü 'küll' lafzı müfrettir (tekildir),
{وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا}. يقولُ جلَّ ثناؤه: ورزَقنا جميعَهم -يعنى إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ- من رحمتِنا. وكان الذى وهَب لهم من رحمتِه ما بسَط لهم فى عاجلِ الدنيا من سَعةِ رزقه، وأغناهم بفضلِه.
{وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا} “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk”. Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onların hepsine -yani İbrahim, İshak ve Yakub'a- rahmetimizden rızık verdik. Onlara rahmetinden bağışladığı şey ise, şu geçici dünyada kendilerine bol rızık yayması ve lütfuyla onları zengin kılmasıydı.
وقولُه: {وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ورزَقناهم الثناءَ الحسنَ، والذكرَ الجميلَ من الناسِ.
O'nun: {وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا} “ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık” kavli: Allah Teâlâ buyuruyor ki: İnsanlar tarafından [onlara] güzel övgüyü ve hayırla anılmayı nasip ettik.
كما حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا}. يقولُ: الثناءُ الحسنُ .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا} “ve onlar için yüce bir doğruluk dili kıldık” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: [O], güzel övgüdür , dedi.
وإنَّما وصَف جلَّ ثناؤه اللسانَ الذى جعَل لهم بالعلوِّ؛ لأنَّ جميعَ أهلِ المللِ تُحسِنُ الثناءَ عليهم، والعربُ تقولُ: قد جاءنى لسانُ فلانٍ. تعنى ثناءَه أو ذمَّه، ومنه قولُ عامرِ بنِ الحارثُ :
Allah Teâlâ'nın kendilerine kıldığı dili (lisânı) yücelikle nitelemesi, bütün din mensuplarının onlara güzel övgüde bulunmasından ötürüdür. Araplar: “Bana falanın dili geldi” derler ve bununla onun övgüsünü veya yergisini kastederler. Âmir b. el-Hâris'in şu sözü de bundandır:
إنِّي أَتَتْنِي لِسانٌ لا أُسَرُّ بِهَا … مِنْ عَلْوَ لا عَجَبٌ مِنْها وَلا سَخَرُ
Şüphesiz yukarıdan bana sevinmeyeceğim bir dil (haber/söz) geldi; onda ne bir hayret edilecek durum ne de bir alay vardır.
ويُروَى: لا كَذِبٌ فيها ولا سَخَرُ.
[Şöyle] de rivayet edilmiştir: Onda ne bir yalan ne de bir alay vardır.
جاءَتْ مُرجَّمةٌ قد كُنْتُ أَحْذَرُها … لَوْ كَانَ يَنْفَعُنِي الإشْفاقُ والحَذَرُ
Çekinip korkmam bana fayda verseydi sakınacağım, tahminle söylenmiş [bir söz] geldi.
مرجمةً: يُظَنُّ بها.
Mürecceme (مُرَجَّمَة): Kendisinde zann/tahmin bulunandır.
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤه: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١)} “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş (seçkin kılınmış) biriydi ve bir elçi, bir peygamberdi.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكرْ يا محمدُ في كتابِنا الذي أنزلْنا إليك، موسى بنَ عمرانَ، واقصُص على قومِك نبأه؛ {إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا}.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz Kitabımızda İmrân oğlu Mûsâ'yı da an ve kavmine onun haberini anlat; {إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا} “Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş biriydi”.
واختلفتِ القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين: (إِنَّهُ كانَ مُخْلِصًا). بكسرِ اللامِ من المُخْلِص، بمعنى: إنَّه كان يُخلِص للهِ العبادةَ ويُفرده بالألوهةِ من غيرِ أن يَجعَل له فيها شريكًا، وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ خلا عاصمٍ: {إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا}. بفتحِ اللامِ من مُخْلَصٍ، بمعنى أنَّ موسى كان اللهُ قد أخلَصه واصطفاهُ لرسالتِه، وجعله نبيًّا مرسلًا .
Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı, el-Muhlis (المُخْلِص) kelimesindeki lâm harfinin kesresiyle (إِنَّهُ كانَ مُخْلِصًا) şeklinde okumuşlardır; bunun manası: 'O, ibadeti Allah'a halis kılıyor ve O'na hiçbir ortak koşmaksızın ulûhiyette O'nu birliyordu' demektir. Âsım hariç Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, muhlas (مُخْلَص) kelimesindeki lâm harfinin fethasıyla {إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا} “Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş (seçkin kılınmış) biriydi” şeklinde okumuşlardır; bunun manası da: Allah'ın Mûsâ'yı elçiliği için seçkin/ihlaslı kıldığı, onu risâleti için seçip gönderilmiş bir peygamber yaptığıdır .
والصوابُ من القولِ فى ذلك عندِى أنَّه كان ﷺ مخلصًا عبادةَ اللهِ، مُخلَصًا للرسالة والنبوّة، فبأيَّتِهما قرَأ القارئ فمصيبٌ الصوابَ.
Bana göre bu hususta doğru olan görüş; o [Mûsâ] aleyhisselâm'ın Allah'a ibadette ihlaslı (muhlis), risâlet ve nübüvvet için de seçkin kılınmış (muhlas) olduğudur. Okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun doğruyu isabet ettirmiştir.
{وَكَانَ رَسُولًا}. يقولُ: وكان للهِ رسولًا إلى قومِه من بني إسرائيلَ، ومَن أرسَله إليه نبيًّا.
{وَكَانَ رَسُولًا} “ve bir elçiydi”. Şöyle buyurmaktadır: O, İsrâiloğullarından olan kavmine ve Allah'ın kendisini gönderdiği kimselere Allah'ın bir elçisi, bir peygamberiydi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣)}.
Yüce [Allah]'ın: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣)} “Biz ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu [kendimizle] fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık. (52) Rahmetimizden ötürü ona, kardeşi Hârûn'u da bir peygamber olarak bahşettik. (53)” buyruğunun teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذِكرُه: ونادينا موسى من ناحيةِ الجبلِ، ويعنى بالأيمنِ يمينَ موسى؛ لأنَّ الجبلَ لا يمينَ له ولا شِمالَ، وإنَّما ذلك كما يقالُ: قام عن يمينِ القبلةِ وعن شمالِها.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Biz Mûsâ'ya dağın tarafından seslendik; 'sağ' (el-eymen) ile Mûsâ'nın sağı kastedilmektedir, çünkü dağın sağı ve solu olmaz. Bu ancak: 'Kıblenin sağında ve solunda durdu' denilmesi gibidir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ}. [قال: من جانبِ الجبلِ الأيمنِ] .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} “Tûr'un sağ yanından” kavli hakkında: [Dağın sağ yanından] , dediğini haber verdi.
وقد بيَّنا معنى الطورِ واختلافَ المختلِفين فيه، ودلَّلنا على الصوابِ من القولِ فيه فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Tûr'un anlamını, bu konudaki farklı görüşleri ve doğru olan görüşün delilini daha önce bu yerde tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقولُه: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأدنيناه مُناجيًا. كما يقالُ: فلانٌ نديمُ فلانٍ ومنادمُه، وجليسُ فلانٍ ومجالسُه، وذُكر أن اللهَ ﵎ أدناه حتَّى سمِع صريفَ القلمِ.
O'nun: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “ve onu gizlice fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık” kavli: Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onu [Kendisiyle] fısıldaşan/konuşan biri olarak yaklaştırdık. Nitekim: 'Falan kimse falanın nedîmi (sohbet arkadaşı) ve münâdimidir', 'falan kimse falanın celîsi (oturan arkadaşı) ve mücâlisidir' denilir. Zikredildiğine göre Allah Tebâreke ve Teâlâ kalemin cızırtısını işitecek kadar onu [Kendisine] yaklaştırmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا}. قال: أُدْنِىَ حتى سمِع صريفَ
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “ve onu gizlice fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık”. Dedi ki: O, cızırtısını işitene kadar yaklaştırıldı
القلمِ .
yaklaştırıldı .
وحدَّثنا محمدُ بنُ منصورٍ الطُّوسِىُّ، قال: ثنا يحيى بنُ أبى بُكيرٍ ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، قال: أُراه عن مجاهدٍ في قولِه: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا}. قال: بينَ السماءِ الرابعةِ -أو قال: السابعةِ- وبينَ العرشِ سبعون ألفَ حجابٍ؛ حجابُ نورٍ وحجابُ ظلمةٍ وحجابُ نورٍ وحجابُ ظلمةٍ. وقال: فما زال يُقرِّبُ موسى حتى كان بينَه وبينَه حجابٌ، وسمِع صريفَ القلمِ؛ {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٤٣].
Bize Muhammed b. Mansûr et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten anlattı, dedi ki: Sanırım Mücâhid'den O'nun: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “ve onu gizlice fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık” kavli hakkında rivayet ederek şöyle dedi: Dördüncü -veya yedinci- semâ ile Arş arasında yetmiş bin hicap (perde) vardır; bir nur perdesi, bir karanlık perdesi, bir nur perdesi, bir karanlık perdesi. Dedi ki: Mûsâ'yı kendisiyle arasında tek bir hicap kalıncaya ve [Mûsâ] kalemin cızırtısını işitinceye kadar yaklaştırmaya devam etti; {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} “[Mûsâ:] Rabbim! Bana Kendini göster, Sana bakayım, dedi” [el-A'râf: 143].
حدَّثنا علىُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ، قال: قرَّبه منه حتى سمِع صريفَ القلمِ .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti, dedi ki: Kalemin cızırtısını işitecek kadar onu Kendisine yaklaştırdı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن ميسرة: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا}. قال: أُدْنِىَ حتى سمِع صريفَ القلمِ في الألواحِ. وقال سعيدٌ: أردَفه جبريلُ ﵇.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Meysere'den nakletti: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “ve onu gizlice fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık”. Dedi ki: Levhalardaki kalemin cızırtısını işitecek kadar yaklaştırıldı. Saîd de şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm onu terkisine bindirdi.
وقال قتادةُ فى ذلك ما حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا}. قال: نجا بصدقه .
Katâde bu konuda, bize el-Hasan b. Yahyâ'nın anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “ve onu gizlice fısıldaşan biri olarak yaklaştırdık” kavli hakkında: Doğruluğu sayesinde kurtuldu (necâ), dediğini haber verdi .
وقولُه: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا}. يقولُ: ووهبنا لموسى رحمةً منا أخاه هارونَ نبيًّا. يقولُ: أيَّدناه بنبوَّتِه، وأعنَّاه بها.
O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} “Rahmetimizden ona, kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık” kavli: Mûsâ'ya katımızdan bir rahmet olarak kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık, demektir. Şöyle buyurmaktadır: Onu onun nübüvvetiyle destekledik ve onunla ona yardım ettik.
كما حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن داودَ، عن عكرمةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ قوله: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا}. قال: كان هارونُ أكبرَ من موسى، ولكنْ أراد، وهَبَ له نبوَّتَه .
Nitekim bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o İkrime'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} “Rahmetimizden ona, kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık” kavli hakkında şöyle dedi: Hârûn, Mûsâ'dan daha büyüktü; fakat [Allah], onun peygamberliğini ona bağışlamayı murad etti .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤)} “Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o sözüne sâdıktı ve bir elçi, bir peygamberdi.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: واذكُرْ يا محمدُ في هذا الكتابِ إسماعيلَ بنَ إبراهيمَ، فاقصُصْ خبرَه، إنَّه كان لا يكذِبُ وعدَه ولا يُخلِفُ، ولكنَّه كان إذا وعَد ربَّه أو عبدًا من عبادِه وعدًا، وفَّى به.
Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu Kitap'ta İbrahim'in oğlu İsmâil'i de an ve onun haberini anlat; şüphesiz o, sözünde yalan söylemez ve sözünden dönmezdi; aksine Rabbine veya kullarından bir kula bir söz verdiğinde onu yerine getirirdi.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ}. قال: لم يعِدْ ربَّه عِدَةً إلا أنجَزها له .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} “Şüphesiz o sözüne sâdıktı” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Rabbine verdiği her sözü mutlaka O'nun için yerine getirmiştir .
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنا عمرُو بنُ الحارثِ، أَنَّ سهلَ بنَ عقيلٍ، حدَّثه أنَّ إسماعيلَ النبىَّ ﷺ وعَد رجلًا مكانًا أن يأتيَه، فجاء ونسِىَ الرجلُ، فظلَّ بهِ إسماعيلُ، وبات حتى جاء الرجلُ من الغدِ فقال: ما برحتَ
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris haber verdi ki Sehl b. Ukayl kendisine, Peygamber İsmâil sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir adama bir mekânda [buluşmak üzere] geleceğine dair söz verdiğini, [İsmâil'in] geldiğini fakat adamın unuttuğunu, bunun üzerine İsmâil'in orada beklediğini ve geceleyip ertesi gün adam gelinceye kadar kaldığını anlattı. [Adam]: Ayrılmadın
من هاهنا؟ قال: لا. قال: إنِّى نسيتُ. فقال: لم أكنْ لأبرَحَ حتى تأتىَ. فبذلك كان [صادقَ الوعدِ] .
mı? dedi. [İsmâil]: Hayır, dedi. Adam: Ben unuttum, deyince [İsmâil]: Sen gelinceye kadar buradan ayrılacak değildim, dedi. İşte bundan ötürü o [sözüne sâdık] idi.
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)} “Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında kendisinden razı olunan biriydi.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: وكان يأمُرُ أهلَه بإقامةِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ، وكان عندَ ربِّه مرضيًّا عملُه، محمودًا فيما كلَّفه ربُّه غيرَ مقصِّرٍ في طاعتِه.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ailesine namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi emrederdi; Rabbi katında ameli razı olunmuş, Rabbinin kendisini yükümlü kıldığı hususlarda övgüye değer olup O'na itaatte kusur etmeyen biriydi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧)} “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o dosdoğru (sıddîk) biri, bir peygamberdi. Ve biz onu yüce bir makama yükselttik.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: واذكُرْ يا محمدُ فى كتابِنا هذا إدريسَ، [فاقصُصْ خبَرَه] ، {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا} لا يقولُ الكذبَ، {نَبِيًّا} نوحِى إليه من أمْرِنا ما نشاءُ
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Bu Kitabımızda İdrîs'i de an, [onun haberini anlat] ; {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا} “Şüphesiz o dosdoğru biriydi” yalan söylemezdi; {نَبِيًّا} “bir peygamberdi” emrimizden dilediğimizi ona vahyederdik,
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. ذُكِر أنَّ اللهَ جلَّ ثناؤُه رفعَه وهو حىٌّ إلى السماءِ الرابعةِ، فذلك معنى قولِه: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. يعنى به: إلى مكانٍ ذى علوٍّ وارتفاعٍ.
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik”. Zikredildiğine göre Allah Teâlâ onu diri halde dördüncü semâya yükseltmiştir; O'nun: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” kavlinin anlamı da budur; yani yüce ve yüksek bir makama [yükselttik demektir].
وقال بعضُهم: رُفِع إلى السماءِ السادسةِ .
Bazıları da: Altıncı semâya yükseltildi , demiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثني يونسُ بن عبد الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني جريرُ بنُ حازمٍ، عن سليمانَ الأعمشِ، عن شِمْرِ بنِ عطيةَ، عن هلالِ بنِ يِسافٍ، قال: سأل
Bana Yûnus b. Abdile'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Cerîr b. Hâzim, Süleymân el-A'meş'ten, o Şimr b. Atıyye'den, o Hilâl b. Yesâf'tan bildirdi; [Hilâl] dedi ki: Sordu
ابن عباسٍ كعبًا وأنا حاضرُه ، فقال له: ما قولُ اللَّهِ لإدريسَ: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. فقال كعبٌ: أمَّا إدريسُ، فإنَّ الله أوحَى إليه: إنِّي أرفعُ لك في كلِّ يومٍ مثلَ جميعِ عمل بنى آدمَ فأحَبَّ أنْ يزدادَ عملًا، فأتاه خليلٌ له من الملائكةِ، فقال: إنَّ الله أوحَى إليَّ كذا وكذا، فكلِّمْ لى ملَكَ الموتِ فليؤخِّرْنى حتى أزدادَ عملًا. فحمَله بين جناحَيهِ، ثم صعِد به إلى السماءِ؛ فلما كان في السماءِ الرابعةِ، تلقَّاهم ملَكُ الموتِ منحدِرًا، [فكلَّمه، وكلَّمه] ملَكُ الموتِ في الذي كلَّمه فيه إدريسُ؟ فقال: وأينَ إدريسُ. قال: هو ذا هو على ظهرِى. قال ملَكُ الموتِ: فالعجبُ، بعِثتُ [وقِيلَ لى] : اقبضْ رُوحَ إدريسَ في السماءِ الرابعةِ. فجعلتُ أقولُ: كيف أقبضُ رُوحَه في السماءِ الرابعة وهو في الأرضِ؟ فقبَض رُوحَه هناك، فذلك قولُ اللَّهِ جلَّ وعزَّ: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} .
Ben de yanındayken İbn Abbâs, Ka'b'a sordu ve ona: Allah'ın İdrîs hakkındaki: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” kavli nedir? dedi. Ka'b dedi ki: İdrîs'e gelince; şüphesiz Allah ona: 'Ben her gün senin için âdemoğullarının bütün ameli kadar amel yükseltiyorum ' diye vahyetti. O da amelini artırmayı arzuladı. Bunun üzerine meleklerden bir dostu ona geldi; [İdrîs]: 'Allah bana şöyle şöyle vahyetti; amelimi artırayım diye beni ertelesin (ecelimi geciktirsin) diye benim için Ölüm Meleği ile konuş' dedi. [Melek] onu iki kanadı arasına aldı, sonra onunla semâya yükseldi. Dördüncü semâya vardıklarında Ölüm Meleği aşağı inerken onları karşıladı. [Melek onunla konuştu ve] Ölüm Meleği ile İdrîs'in kendisiyle konuştuğu hususta konuştu. [Ölüm Meleği]: İdrîs nerede? dedi. [Melek]: İşte o sırtımdadır, dedi. Ölüm Meleği dedi ki: Ne hayret! Ben gönderildim [ve bana denildi ki] : 'İdrîs'in ruhunu dördüncü semâda kabzet.' Ben de: 'O yerdeyken dördüncü semâda onun ruhunu nasıl kabzedeceğim?' diyordum. Böylece onun ruhunu orada kabzetti. İşte Allah Azze ve Celle'nin: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” kavli budur.
وحدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. قال: إدريسُ رُفع فلم يَمُتْ، كما رُفع عيسى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: İdrîs, tıpkı Îsâ'nın yükseltildiği gibi yükseltildi ve ölmedi , dedi.
وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da...
مجاهدٍ مثلَه، إلَّا أنَّه قال: ولم يَمُتْ.
Mücâhid'den aynısını nakletti; şu kadar var ki o: “Ve ölmedi” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. قال: رفعِ إلى السماءِ السادسةِ، فمات فيها .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” [ayeti hakkında] nakletti, dedi ki: Altıncı semâya yükseltildi ve orada vefat etti .
وحُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}: إدريسُ أدركَه الموتُ في السماءِ السادسةِ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” kavli hakkında şöyle derken işittim: İdrîs'e altıncı semâda ölüm erişti .
وحدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. قال: السماءَ الرابعةَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: Dördüncü semâya [yükselttik] , dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن أبي هارونَ العبديِّ، عن أبي سعيدٍ الخدري {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. قال: في السماءِ الرابعةِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Ebû Hârûn el-Abdî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” [ayeti hakkında] nakletti; [Ebû Saîd]: Dördüncü semâda, dedi .
وحدَّثنا على بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ الرياحيِّ، عن أبي هريرةَ أو غيره - شكَّ أبو جعفرٍ الرازيُّ - قال: لمَّا أُسْرِى بالنبيِّ ﷺ صعِد به جبريلُ إلى السماءِ الرابعةِ،
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye er-Riyâhî'den, o Ebû Hureyre'den yahut bir başkasından -Ebû Ca'fer er-Râzî tereddüt etmiştir- nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya çıkarıldığında Cebrâîl onu dördüncü semâya yükseltti,
فاستفتحَ فقيل: مَن هذا؟ قال: جبريلُ. قالوا: ومَن معكَ ؟ قال: محمدٌ. قالوا: وَقَد أُرسل إليه؟ قال: نعم. قالوا: حيَّاه اللهُ مِن أخٍ ومِنْ خليفةٍ، فنعمَ الأخُ ونعمَ الخليفةُ، ونعمَ المجيءُ جاء. قال: فدخَل فإذا هو برجلٍ، قال: هذا إدريسُ، رفَعَه اللهُ مكانًا عليًّا .
[Cebrâîl kapının] açılmasını istedi, "Bu kimdir?" denildi. "Cebrâîl" dedi. "Seninle beraber olan kimdir?" dediler. "Muhammed'dir" dedi. "Ona [davet için] gönderildi mi?" dediler. "Evet" dedi. "Allah onu kardeş olarak da halef olarak da esenlik içinde yaşatsın; o ne güzel bir kardeş, ne güzel bir halef ve ne güzel bir gelişle geldi!" dediler. Dedi ki: İçeri girdiğinde bir adamla karşılaştı. [Cebrâîl]: "Bu, Allah'ın yüce bir makama yükselttiği İdrîs'tir" dedi .
وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا}. قال: حدَّثنا أنسُ بنُ مالكٍ أنَّ نبيَّ اللهِ ﷺ حدثَّ، أنَّه لما عُرج به إلى السماءِ قال: أتيتُ على إدريس في السماءِ الرابعةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve biz onu yüce bir makama yükselttik” kavli hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Bize Enes b. Mâlik, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in, semâya yükseltildiğinde: “Dördüncü semâda İdrîs'in yanına vardım” dediğini anlattı .
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨)} “İşte bunlar; peygamberlerden Allah'ın kendilerine nimet verdiği, Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil'in soyundan, hidâyete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdir. Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: هؤلاء الذين اقتصصتُ عليك أنباءَهم في هذه السورةِ يا محمدُ، {الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} بتوفيقِه، فهداهم لطريقِ الرشدِ من الأنبياء {مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ}، ومن ذرِّيةِ من حمَلنا مع نوحٍ في الفُلكِ، ومن ذرِّيةِ له إبراهيمَ خليلِ الرحمنِ، ومن ذرِّيةِ إسرائيلَ، {وَمِمَّنْ هَدَيْنَا} للإيمانِ باللهِ والعملِ بطاعتهِ {وَاجْتَبَيْنَا}. يقولُ: وممن اصطفَينا واخترنا لرسالتِنا ووحيِنا، فالذي عنَى به من ذريَّةِ آدمَ إدريسُ، والذي عنَى به من ذريَّة من حملَنا مع نوحٍ إبراهيمَ، والذي عنَى به من ذريَّةِ إبراهيمَ إسحاقُ ويعقوبُ وإسماعيلُ، والذي عنَى بهِ من ذريَّةِ
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu surede sana haberlerini anlattığım şu kimseler; peygamberlerden tevfikıyla {الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” ve doğru yola ilettiği, {مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ} “Âdem'in soyundan”, gemide Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan, Rahmân'ın dostu İbrâhîm'in soyundan ve İsrâil'in soyundan olan; {وَمِمَّنْ هَدَيْنَا} Allah'a imana ve O'na itaatle amel etmeye hidayet ettiğimiz {وَاجْتَبَيْنَا} “ve seçtiğimiz kimselerdendir”. Şöyle buyurmaktadır: Elçiliğimiz ve vahyimiz için seçip beğendiğimiz kimselerdendir. [Allah'ın] Âdem'in soyundan kastettiği kişi İdrîs; Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyundan kastettiği kişi İbrâhîm; İbrâhîm'in soyundan kastettiği kişiler İshâk, Ya'kûb ve İsmâîl; soyundan kastettiği...
إسرائيلَ موسى وهارونُ وزكريَّا وعيسى وأمُّه مريمُ، ولذلك فرَّق تعالى ذكرُه أنسابَهم وإن كان يجمَعُ جميعَهم آدمُ ﷺ؛ لأنَّ فيهم مَن ليس من ولدِ من كان مع نوحٍ في السفينةِ، وهو إدريسُ، وإدريسُ جدُّ نوحٍ.
İsrâil'in soyundan kastettiği kişiler ise Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Îsâ ve onun annesi Meryem'dir. Bu sebeple zikri yüce olan [Allah], hepsini Âdem aleyhisselâm bir araya getirse de onların neseplerini ayrı ayrı zikretmiştir; çünkü içlerinde gemide Nûh ile birlikte bulunanların soyundan olmayan kimse vardır ki o da İdrîs'tir; zira İdrîs, Nûh'un dedesidir.
وقولُه تعالى ذكرُه: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ}. يقولُ: إذا تُتلى على هؤلاء الذين أنعمَ اللهُ عليهم من النبيين أدلةُ اللهِ تعالى ذكرُه، وحججُه التي أنزَلها اللهُ عليهم في كتبِه، خرُّوا اللهُ سجدًا، استكانةً له وتذلُّلًا وخضوعًا لأمرِه وانقيادًا له : {وَبُكِيًّا}. يقولُ: خرُّوا سجدًا وهم باكون، والبُكِيُّ: جمعُ باكٍ، كما العُتِيُّ جمعُ عاتٍ، والجِثِيُّ: جمعُ جاثٍ، فجُمِع وهو فاعلٌ على فُعولٍ، كما يُجمعُ القاعدُ "قُعُودٌ"، والجالسُ جُلُوسٌ، وكان القياسُ أن يكونَ: بُكويًا وعُتوًّا، ولكن كُرهتِ الواوُ بعدَ الضمةِ فقُلبت الواوُ ياءً، كما قيل في جمعِ دلوٍ: أدلٍ. وفى جمعِ البهوِ: أبه. وأصلُ ذلك أفْعُلٌ؛ أَدْلُو وأَبْهُو، فقلبت الواوُ ياءً لمجيئِها بعد الضمة استثقَالًا، وفى ذلك لغتانِ مستفيضتانِ، قد قرَأ بكلِّ واحدةِ علماءُ من القرأةِ بالقرآنِ (بُكيًّا) و (عُتوًّا) بالضمِّ، (وبِكيًّا) و (عتِيًّا) بالكسرِ .
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ} “Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman” kavli; Allah'ın kendilerine nimet verdiği bu peygamberlere, zikri yüce olan Allah'ın delilleri ve kitaplarında onlara indirdiği hüccetleri okunduğunda, O'na boyun eğerek, alçakgönüllülükle, emrine itaat ve teslimiyet göstererek Allah için secdeye kapanırlar, demektir. {وَبُكِيًّا} “ve ağlayarak” kavli ise; onlar ağlar bir vaziyette secdeye kapanırlar, demektir. *Bukiyy* (بُكِيّ), tıpkı *utiyy* (عُتِيّ) kelimesinin *âtin* (عاتٍ) kelimesinin çoğulu, *citiyy* (جِثِيّ) kelimesinin *câsin* (جاثٍ) kelimesinin çoğulu olması gibi, *bâkin* (باكٍ) kelimesinin çoğuludur. *Fâil* vezninde olan bu kelime, tıpkı *kâid* kelimesinin çoğulunun *kuûd*, *câlis* kelimesinin çoğulunun *culûs* olması gibi *fuûl* vezninde çoğul yapılmıştır. Kıyasa göre [aslının] *bukuyy* ve *utuvv* olması gerekirdi; ancak dammeden sonra gelen vav harfi ağır bulunduğu için vav yâ harfine dönüştürülmüştür; nitekim *delv* kelimesinin çoğulunda *edlin*, *behv* kelimesinin çoğulunda *ebhin* denilmiştir. Bunların aslı *ef'ul* vezninde *edluv* ve *ebhuv* idi; ağır gelmesi sebebiyle dammeden sonra gelince vav yâ'ya dönüştürüldü. Bu hususta meşhur iki lügat (lehçe) vardır; Kur'an kıraat âlimlerinden her biri bir lügat ile okumuştur: Damme ile (بُكيًّا) (*bukiyyen*) ve (عُتوًّا) (*utuvven*); kesre ile (بِكيًّا) (*bikiyyen*) ve (عتِيًّا) (*itiyyen*) şeklinde okunmuştur .
وقد يجوزُ أن يكونَ البُكِيُّ هو البكاءُ بعينه.
*Bukiyy* (بُكِيّ) kelimesinin bizzat ağlamak (masdar) manasında olması da caizdir.