Binûn

Meryem (aleyhessalâm) Suresinin Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فكأنَّ أبا نَهيكٍ وجَّه تأويل الكلام إلى أنَّ قوله: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي}. من خبر عيسى عن وصيَّةِ اللهِ إيَّاه [به، كما قوله: {وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} مِن خبره عن وصيةِ اللهِ إيَّاه] بذلك. فعلى هذا القول يجب أن يكون نصب البر بمعنى عمل الوصية فيه؛ لأنَّ الصلاة والزكاة وإن كانتا مخفوضتين في اللفظ ، فإنهما بمعنى النصب من أجل أنهما مفعولٌ بهما.

Sanki Ebû Nehîk kelamın tevilini, O'nun: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي} “Ve anneme iyi davranmayı” sözünün, [tıpkı] O'nun: {وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالZَّكَاةِ} “Bana namazı ve zekâtı emretti” sözünün Allah'ın kendisine bunu vasiyet ettiğine dair haberinden olduğu gibi, Allah'ın kendisine bunu [da] vasiyet ettiğine dair İsa'nın haberinden olduğu yönüne hamletmiştir . Bu söze göre "el-berr" kelimesinin nasbı, vasiyet fiilinin onda amel etmesi anlamında olması gerekir; zira namaz ve zekât lafızda mecrur olsalar da mefulün bih oldukları için mana bakımından mansupturlar.

وقوله: {وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا}. يقول: ولم يجعلْنى مستكبرًا على

O'nun: {وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} “Beni bir zorba ve bir bedbaht kılmadı” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: [Beni] ... üzerine büyüklük taslayan [biri] kılmadı;

الله فيما أمرنى به ونهانى عنه، شقيًّا، ولكن ذلَّلنى لطاعته، وجعلنى متواضعًا.

Bana emrettiği ve beni sakındırdığı hususlarda Allah'a karşı [büyüklenen] bir bedbaht [kılmadı], bilakis beni O'na itaate boyun eğdirmiş ve mütevazı kılmıştır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: ذُكر لنا أنه -يعنى عيسى- كان يقولُ: سلُوني، فإنَّ قلبي ليِّنٌ، وإني صغيرٌ في نفسي. مما أعطاه الله من التواضع .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize anlatıldığına göre o -yani İsa- şöyle derdi: "Bana sorun; çünkü benim kalbim yumuşaktır ve ben kendi nefsimde küçüğüm." [Bu], Allah'ın ona verdiği tevazudandır .

وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا}: ذُكر لنا أنَّ امرأة رأتِ ابن مريم يُحيي الموتى، ويُبرئُ الأكْمَهَ والأبرصَ، في آياتٍ سلَّطه الله عليهنَّ، وأذن له فيهنَّ، فقالت: طوبى للبطن الذى حملك، والثدي الذى أُرضِعتَ به. فقال نبيُّ الله ابنُ مريم يجيبُها: طوبى لمن تلا كتاب الله، واتَّبع ما فيه، ولم يَكُنْ جَبَّارًا شقيًّا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} “Beni anneme saygılı kıldı; beni azgın bir zorba ve bedbaht yapmadı” [hakkında]: Bize anlatıldığına göre bir kadın, Meryem oğlunu ölüleri diriltirken, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirirken gördü -ki bunlar Allah'ın ona güç yetirdiği ve izin verdiği mucizelerdendi- ve: "Seni taşıyan karına ve seni emziren memeye ne mutlu!" dedi. Bunun üzerine Allah'ın nebîsi Meryem oğlu ona cevap vererek şöyle dedi: "Allah'ın Kitabı'nı okuyan, içindekilere uyan ve azgın bir zorba, bir bedbaht olmayan kimseye ne mutlu!" .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا محمد بن كثيرٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ واقدٍ أبى رجاءٍ، عن بعض أهل العلم، قال: لا تجد عاقًّا إلا وجدته جبارًا شقيًّا. ثم قرأ: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا}. قال: ولا تجد سيئ الملكة إلا وجدته مختالًا فخورًا، ثم قرأ: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا} [النساء: ٣٦].

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr, Abdullah b. Vâkıd Ebû Recâ'dan, o ilim ehlinden bazılarından nakletti; dedi ki: [Anne babasına] âsî olan birini ancak azgın bir zorba ve bedbaht olarak bulursun. Sonra: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} “Beni anneme saygılı kıldı; beni azgın bir zorba ve bedbaht yapmadı” [ayetini] okudu. [Râvî] dedi ki: Eli altındakilere kötü davranan birini de ancak kibirlenen ve övünen biri olarak bulursun. Sonra: {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا} “...ve ellerinizin altında bulunanlara da [iyilik edin]. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez” [en-Nisâ: 36] [ayetini] okudu.

وقولُه: {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا}. يقولُ: والأَمَنَةُ منَ اللهِ عليَّ من الشيطان وجنده يومَ ولدتُ؛ أن ينالوا منى ما ينالون ممن يُولد

Allah Teâlâ'nın: {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağım gün bana selâm olsun!” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Şeytandan ve ordusundan, yeni doğan herkese eriştirdikleri [şeytan dürtmesi gibi şeyleri] bana eriştirmelerinden yana doğduğum gün Allah'tan bana bir emniyet [olsun];

عندَ الولادة من الطعن فيه، ويومَ أموتُ من هول المطَّلَعِ، ويومَ أُبعثُ حيًّا يومَ القيامةِ؛ أن ينالني الفرع الذي ينالُ الناس بمعاينتهم أهوال ذلك اليوم.

öleceğim gün [ahirete] intikal dehşetinden ve diri olarak diriltileceğim kıyamet günü ise insanların o günün dehşetlerini bizzat görmeleri sebebiyle uğradıkları korkunun bana ulaşmasından yana [Allah'tan bir emniyet bana olsun], demektir.

كما حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عمَّن لا يتهم، عن وهب بن منبهٍ ﵀: {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا}. قال: يُخبرهم فى قصِّهِ خبره عن نفسه، أنَّه لا أب له وأنَّه سيموتُ ثم يُبعث حيًّا، يقولُ ﵎: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ}.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o itham edilmeyecek birinden, o da Vehb b. Münebbih rahimehullâh'tan nakletti: {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağım gün bana selâm olsun!” [hakkında] dedi ki: [İsa] kendisi hakkında haberini onlara anlatırken, babasının olmadığını, öleceğini ve sonra diri olarak diriltileceğini haber vermektedir. [Allah] tebâreke ve teâlâ şöyle buyuruyor: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur”.

القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ}.

Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقول تعالى ذكره: هذا الذى [وصفتُ لكم أيُّها الناسُ] صفته، وأخبرتكم خبره من أمر الغلام الذى حملته مريم، هو عيسى ابن مريم، وهذه الصفة صفته، وهذا الخبر خبره، وهو {قَوْلَ الْحَقِّ}. يعنى أن هذا الخبر الذى قصصْتُه عليكم، والكلام الذى تلوتُه عليكم قولُ اللهِ [وكلامُه] وخبره، لا خبر غيره الذي قد يقع فيه الوهم والشك والزيادة والنقصان على ما كان يقول تعالى ذكره، فقولوا في عيسى أيها الناسُ هذا القول الذى أخبركم الله به عنه، لا ما قالته اليهود الذين زعموا أنه لغيرِ رِشْدَةٍ، وأنه كان ساحرًا كذَّابًا، ولا ما قالته النصارى من أنه

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Meryem'in hâmile kaldığı oğlan çocuğunun durumuna dair [size vasfettiğim] ve haberini bildirdiğim kimse, işte bu Meryem oğlu İsa'dır. Bu vasıf onun vasfı, bu haber de onun haberidir ve o, {قَوْلَ الْحَقِّ} “hakkın sözüdür”. Yani size anlattığım bu haber ve size okuduğum bu kelâm; içine vehim, şüphe, artırma ve eksiltme girebilecek olan başkasının haberi değil, Allah Teâlâ'nın bildirdiği üzere bizzat Allah'ın sözü, [kelâmı] ve haberidir. O hâlde ey insanlar! İsa hakkında, -onun gayrimeşru bir ilişkiden doğduğunu ve yalancı bir sihirbaz olduğunu iddia eden- Yahudilerin söylediklerini değil, Hristiyanların onun...

كان لله ولدًا، فإنَّ اللهَ لم يتخذ ولدًا، ولا ينبغى ذلك له.

Allah'ın çocuğu olduğunu söylediklerini de değil, Allah'ın size onun hakkında bildirdiği bu sözü söyleyin! Çünkü Allah çocuk edinmemiştir ve bu O'na yakışmaz.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهد قوله: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ}. قال: الله الحقُّ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den O'nun: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ} “İşte Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid]: "Hak olan Allah'tır" dedi .

حدَّثني يحيى بن إبراهيم المسعودى، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن جده، عن الأعمش، عن إبراهيم، قال: كانوا يقولون في هذا الحرف في قراءة عبدِ اللهِ: (قالُ اللهِ الذى فيه يمتَرُون). قال: كلمةُ اللهِ.

Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, dedesinden, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den nakletti; dedi ki: Abdullah'ın kıraatindeki bu harf (kelime) hakkında: "(Hakkında şüpheye düştükleri Allah'ın sözü )" derlerdi. [İbrâhîm]: "Allah'ın kelimesidir" dedi.

ولو وُجِّه تأويل ذلك إلى: ذلك عيسى ابنُ مريمَ القولُ الحقُّ، بمعنى: ذلك القولُ الحقُّ، ثم حُذفت الألف واللام من القول، وأُضيف إلى الحقِّ، كما قيل: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} [الواقعة: ٩٥]. وكما قيل: {وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ} [الأحقاف: ١٦]. كان تأويلًا صحيحًا.

Eğer bunun tevili: "İşte bu hak söz olan Meryem oğlu İsa'dır" yani "İşte bu hak sözdür" şeklinde yorumlanıp ardından "el-kavl"den elif-lam hazfedilerek, tıpkı {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” [el-Vâkıa: 95] denildiği ve tıpkı {وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ} “Kendilerine vadedilen doğru söz uyarınca” [el-Ahkâf: 16] denildiği gibi "el-hakk"a izafe edilmiş olsa, bu da sahih bir tevil olurdu.

وقد اختلفتِ القرأةُ فى قراءة ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأة الحجاز والعراق: (قَوْلُ الحَقِّ) برفعِ القول على ما وصفتُ لك من المعنى، وجعلوه في إعرابه تابعًا

Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli, sana nitelediğim mana üzere "el-kavl" kelimesini ref (ötre) ile (قَوْلُ الحَقِّ) [şeklinde] okumuşlar ve irabında onu tâbi...

لعيسى كالنعت له، وليس الأمرُ في إعرابه عندى على ما قاله الذين زعموا أنه رُفع على النعت لعيسى، إلا أن يكون معنى القول الكلمة؛ على ما ذكرنا عن إبراهيم من تأويله ذلك كذلك، فيصحَّ حينئذٍ أن يكونَ نعتًا لعيسى، وإلا فرفعُه عندى بمضمرٍ، وهو: هذا قولُ الحقِّ. على الابتداء، وذلك أن الخبر قد تناهى عن قصة عيسى وأمِّه عند قوله: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} ثم ابتُدئ الخبرُ بأنّ الحقَّ فيما فيه تمترى الأممُ من أمر عيسى هو هذا القولُ الذى أخبر الله به عنه عباده دون غيره.

İsa'ya tabi kılarak ona sıfat yapmışlardır. Bana göre onun irabındaki durum, İsa'ya sıfat olması sebebiyle merfu olduğunu ileri sürenlerin dediği gibi değildir; meğerki İbrâhîm'den bunu böyle tevil ettiğini zikrettiğimiz üzere "el-kavl"in manası "el-kelime" olsun, o takdirde İsa'ya sıfat olması sahih olur. Aksi takdirde bana göre onun ref'i, mübtedâ olarak: "Bu, hak sözdür" şeklinde takdir edilen gizli bir [mübtedâ] iledir. Çünkü İsa ve annesinin kıssasına dair haber: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} “İşte Meryem oğlu İsa budur” sözünde sona ermiş, sonra da ümmetlerin İsa'nın durumu hakkında şüpheye düştükleri şeydeki hakkın, başkası değil Allah'ın kullarına onun hakkında bildirdiği bu söz olduğuna dair habere yeniden başlanmıştır .

وقرأ ذلك عاصم بن أبى النجودِ وعبد الله بن عامر بالنصب ، وكأنهما أرادا بذلك المصدر: ذلك عيسى ابن مريم قولًا حقًّا. ثم أُدخلت فيه الألفُ واللام.

Âsım b. Ebi'n-Necûd ve Abdullah b. Âmir ise bunu nasb ile okumuşlardır ; sanki bununla mastarı kastetmişler: "İşte Meryem oğlu İsa dosdoğru bir söz olarak böyledir" [demek istemişler], sonra da ona elif ve lâm dahil edilmiştir.

وأما ما ذُكر عن ابن مسعودٍ في قراءته: (ذلك عيسى ابن مريم قالُ الحقِّ ). فإنه بمعنى قول الحقِّ، مثل العابِ والعيب، والذامِ والذَّيْمِ.

İbn Mes'ûd'un kıraatinde: "(İşte Meryem oğlu İsa, hak söz odur )" şeklinde zikredilen kıraate gelince; bu da tıpkı el-'âb ve el-'ayb, ez-zâm ve ez-zeym gibi "kavlü'l-hakk" anlamındadır.

والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندنا الرفع ؛ لإجماع الحجة من القرأة عليه.

Bu konuda bize göre doğru olan kıraat ref'tir ; çünkü kurrâdan hüccet [sayılan topluluk] bunun üzerinde icma etmiştir.

وأما قوله تعالى ذكرُه: {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ}. فإنه يعنى: الذي فيه يختصمون ويختلفون، من قولهم: مارَيتُ فلانًا. إذا جادلته وخاصمته.

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Hakkında şüpheye düştükleri” sözüne gelince; "Falanla tartıştım/çekiştim" anlamındaki: (ماريتُ فلانًا) sözünden gelmekte olup hakkında çekişip ihtilaf ettikleri şey demektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ}: امترت فيه اليهود والنصارى؛ فأما اليهودُ فزعموا أنه ساحرٌ كذَّابٌ، وأما النصارى فزعموا أنه ابنُ اللهِ، وثالث ثلاثةٍ، وإلهٌ، وكذبوا كلُّهم، ولكنه عبدُ اللهِ ورسوله وكلمته وروحُه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur” kavli hakkında [şöyle dediğini] aktardı: Yahudiler ve Hristiyanlar onun hakkında şüpheye düştüler. Yahudilere gelince; onun büyücü bir yalancı olduğunu iddia ettiler. Hristiyanlara gelince; onun Allah'ın oğlu, üçün üçüncüsü ve bir ilah olduğunu iddia ettiler. Hepsi yalan söyledi; aksine o, Allah'ın kulu, elçisi, kelimesi ve O'ndan bir ruhtur .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج قوله: {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ}. قال: اختلفوا؛ فقالت فرقة: هو عبد الله ونبيُّه، فآمِنوا به. وقالت فرقةٌ: بل هو الله. وقالت فرقةٌ: هو ابن الله: ﵎ عما يقولون علوًّا كبيرًا. قال: فذلك قوله: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} [مريم: ٣٧]. والتي في "الزخرف" ، قال: دَقْيوسٌ ونُسْطُورُ ومارِ يعقوبَ. قال أحدُهم حينَ رُفع عيسى: هو الله. وقال الآخرُ: ابنُ اللهِ. وقال الآخرُ: كلمة الله وعبده. قال المفتريان: إنَّ قولى هو أشبه بقولك، وقولُك بقولى من قول هذا، فهلمَّ فلنقاتلهم. فقاتلوهم وأوطَئوهم [وغلبوهم حتى خرج النبي ﷺ، وهم مسلمة أهل الكتابِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Hakkında şüpheye düştükleri” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: İhtilaf ettiler; bir grup: "O, Allah'ın kulu ve nebîsidir, ona iman edin" dedi. Bir grup: "Aksine o, Allah'tır" dedi. Bir grup da: "O, Allah'ın oğludur" dedi. Allah onların söylediklerinden yüceler yücesi olarak münezzehtir. [İbn Cüreyc] dedi ki: İşte bu, O'nun: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler” [Meryem: 37] ve ez-Zuhruf'taki [ayetidir] . [Râvî] dedi ki: Dekyûs, Nestûr ve Mâr-i Ya'kūb idiler. İsa göğe yükseltildiğinde onlardan biri: "O, Allah'tır" dedi. Diğeri: "Allah'ın oğludur" dedi. Diğeri ise: "Allah'ın kelimesi ve kuludur" dedi. İftira eden ikisi: "Benim sözüm senin sözüne, senin sözün de benim sözüme şunun sözünden daha yakındır; haydin onlarla savaşalım!" dediler. Onlarla savaştılar, onları çiğnediler [ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelinceye kadar onlara üstün geldiler; onlar (üçüncü grup) ise Ehl-i Kitap'ın Müslümanları idi] .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة في قوله: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ}. قال: اجتمع بنو إسرائيل، فأخرجوا منهم أربعة نفر، أخرج كلُّ قومٍ عالمهم، فامترَوْا في عيسى حين رُفِع؛ فقال أحدهم: هو الله هبط إلى الأرض فأحيا من أحيا، وأمات من أمات، ثم صعد إلى السماء. وهم اليعقوبية، فقال الثلاثة: كذبت. ثم قال اثنان

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den [nakille], O'nun: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söz olarak budur.” ayeti hakkında [şöyle] dediğini haber verdi: İsrâiloğulları toplandı ve içlerinden dört kişi çıkardılar; her topluluk kendi âlimini çıkardı. [İsa] semaya yükseltildiği vakit İsa hakkında şüphe ve ihtilafa düştüler. İçlerinden biri: "O Allah'tır; yeryüzüne indi, dirilttiğini diriltti, öldürdüğünü öldürdü, sonra da göğe yükseldi" dedi. Bunlar Ya‘kûbîlerdir. Bunun üzerine diğer üçü: "Yalan söyledin" dediler. Sonra ... ikisi

منهم للثالثِ: قُل أنت فيه. قال: هو ابنُ اللهِ. وهم النُّسْطُوريَّةُ، فقال الاثنان: كذبت. ثم قال أحد الاثنين للآخر: قل فيه، قال: هو ثالث ثلاثة: الله إلهٌ، وهو إلهٌ، وأمُّه إلهٌ. وهم الإسرائيلية ملوكُ النصارى، قال الرابعُ: كَذَبْت، هو عبد الله ورسوله وروحه وكلمته. وهم المسلمون، فكان لكل رجل منهم أتباعٌ على ما قال، فاقتتلوا، فظُهِر على المسلمين، وذلك قول الله جلّ وعزّ: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} [آل عمران: ٢١]. قال قتادة: وهم الذين قال الله: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ} [مريم: ٣٧]. اختلفوا فيه فصاروا أحزابًا .

onlardan ikisi üçüncüye: "Onun hakkında sen söyle" dedi. O: "O, Allah'ın oğludur" dedi. Bunlar Nestûrîlerdir. Diğer ikisi: "Yalan söyledin" dedi. Sonra o ikisinden biri diğerine: "Onun hakkında söyle" dedi. O da: "O, üçün üçüncüsüdür: Allah bir ilahtır, o bir ilahtır ve annesi bir ilahtır" dedi. Bunlar İsrâilîler, Hristiyanların krallarıdır. Dördüncüsü ise: "Yalan söyledin! O, Allah'ın kulu, elçisi, ruhu ve kelimesidir" dedi. Bunlar ise Müslümanlardır. Onlardan her adamın söylediği şey üzere tâbileri oldu ve savaştılar; Müslümanlara üstün gelindi. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin: {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “Ve insanlardan adaleti emredenleri öldürürler” [Âl-i İmrân: 21] kavlidir. Katâde dedi ki: Onlar, Allah'ın haklarında: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ} “Fırkalar ihtilafa düştüler” [Meryem: 37] buyurduğu kimselerdir; onun hakkında ihtilaf edip fırkalara ayrıldılar .

القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦)} “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece "Ol!" der, o da hemen oluverir. Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكره: لقد كذب الذين قالوا: إن عيسى ابنُ اللهِ، وأعظموا الفِرْية عليه، فما ينبغى لله أن يتخذ ولدًا، ولا يصلُحُ ذلك له ولا يكونُ، بل كلُّ شيءٍ دونَه فخلقُه، وذلك نظير قول عمرو بن أحمر :

Allah Teâlâ buyuruyor ki: "İsa Allah'ın oğludur" diyenler kesinlikle yalan söylemişler ve O'na karşı iftirayı büyütmüşlerdir. Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; bu O'na yakışmaz ve mümkün değildir; aksine O'nun dışındaki her şey O'nun yaratığıdır. Bu da Amr b. Ahmer'in şu sözünün benzeridir :

فى رأسِ خَلْقاءَ مِن عَنْقاءَ مُشْرِفَةٍ … [ما يَنْبَغِي] دُونهَا سَهْلٌ وَلا جَبَلُ

Yüksek ve sarp, düz bir kayanın tepesinde... Onun altında ne bir ova ne de bir dağ bulunabilir .

و {أَنْ} من قوله: {أَنْ يَتَّخِذَ} في موضعِ رفعٍ بـ {كَانَ}.

O'nun: {أَنْ يَتَّخِذَ} “[çocuk] edinmesi” ifadesindeki {أَنْ} [harfi/masdar edatı], {كَانَ} [fiili] sebebiyle ref' mahallindedir (özne konumundadır).

وقوله: {سُبْحَانَهُ}. يقولُ: تنزيها لله وتبرئةً له أن يكون له ما أَضاف إليه الكافرون القائلون: عيسى ابنُ اللهِ.

O'nun: {سُبْحَانَهُ} “O bundan münezzehtir” sözü; "İsa Allah'ın oğludur" diyen kâfirlerin O'na isnat ettikleri şeyden Allah'ı tenzih ve berî kılmak [demektir].

وقوله: {إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}. يقول جلَّ ثناؤه: إنما ابتدأ الله خلق عيسى ابتداءً، وأنشأه إنشاءً، من غيرِ فحلٍ افتحل أمَّه، ولكنه قال له: كُنْ. فكان ؛ لأنَّه كذلك يبتدع الأشياء ويخترعُها، إنما يقولُ إذا قضى خلق شيءٍ أو إنشاءه: كُن. فيكونُ، موجودًا حادثًا، لا يعظُمُ عليه خلقه؛ لأنه لا يخلقه بمعاناة وكُلفةٍ، ولا ينشئُه بمعالجة وشدَّةٍ.

O'nun: {إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece "Ol!" der, o da hemen oluverir” sözü; Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah İsa'nın yaratılışına, annesine bir erkek temas etmeksizin sıfırdan başlamış ve onu yoktan var etmiştir; bilakis ona "Ol!" demiş, o da oluvermiştir . Çünkü O, şeyleri böyle ilk defa var eder ve yaratır. Bir şeyin yaratılmasını veya var edilmesini takdir buyurduğunda sadece "Ol!" der, o da var olmuş ve meydana gelmiş olur. Onu yaratmak O'na zor ve büyük gelmez; zira O onu bir meşakkat ve külfetle yaratmaz, bir zorluk ve zahmetle var etmez.

وقوله: {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ}. اختلفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأة أهل المدينة والبصرة : (وَأَنَّ اللهَ رَبِّى وَرَبُّكُمْ).

O'nun: {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin” sözü hakkında kurrâ okuyuşta ihtilaf etmiştir; Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli : (وَأَنَّ اللهَ رَبِّى وَرَبُّكُمْ) şeklinde [hemzenin fethasıyla] okumuştur.

واختلف أهل العربية فى وجه فتح "أنَّ" إذا فُتحت؛ فقال بعضُ نحويِّى الكوفة (١): فُتِحت ردًّا على عيسى وعطفًا عليه، بمعنى: ذلك عيسى ابن مريم، وذلك أنَّ الله ربِّى وربُّكم، وإذا كان كذلك كانت "أن" رفعًا. قال : وتكون بتأويل خفض، كما قال: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى} [الأنعام: ١٣١]. قال: ولو فُتحت على قوله: {وَأَوْصَانِي} بأنَّ الله، كان وجهًا.

Arap dili âlimleri fethalı okunduğunda "enne"nin fethasının gerekçesi hususunda ihtilaf etmişlerdir; Kûfe nahivcilerinden bazıları (١) şöyle demiştir: İsa'ya döndürülerek ve ona atfedilerek; "İşte bu Meryem oğlu İsa'dır ve işte bu, Allah'ın benim de sizin de Rabbiniz olmasıdır" anlamında fethalanmıştır; böyle olunca "enne" ref mahallinde olur. [Aynı nahivci] dedi ki : Tıpkı O'nun: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى} “Bu, Rabbinin memleketleri helak edici olmadığından dolayıdır” [el-En'âm: 131] buyurduğu gibi cer tevilinde de olur. Dedi ki: Eğer O'nun: {وَأَوْصَانِي} “Bana emretti” kavline binaen "Allah'ın [Rabbim olduğunu]..." takdiriyle fethalansaydı bu da bir vecih olurdu.

وكان بعضُ البصريين يقول - وذكر ذلك أيضًا عن أبي عمرو بن العلاء، وكان ممن يقرؤه بالفتح -: إنما فُتحت "أنَّ" بتأويل: قَضَى أَنَّ اللهَ رَبِّي وربُّكم.

Basralı [dilcilerden] bazıları -ki bu [görüş], fetha ile okuyanlardan olan Ebû Amr b. el-Alâ'dan da zikredilmiştir- şöyle diyordu: "Enne" ancak; «[Allah], şüphesiz Allah'ın benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olduğuna hükmetti (قَضَى أَنَّ اللهَ رَبِّي وربُّكم)» teviliyle fethalanmıştır.

وكانت عامة قرأةِ الكوفيين يقرءونه: {وَإِنَّ اللَّهَ} بكسر "إن" بمعنى النسَقِ على قوله: {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ}.

Kûfelilerin kurrâsının geneli ise O'nun: {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ} kavline atfedilme anlamında "inne"nin kesresiyle: {وَإِنَّ اللَّهَ} şeklinde okuyorlardı.

ورُوى عن أُبيِّ بن كعبٍ أنه كان يقرؤُه: (فإنما يقول له كن فيكون إن الله ربى وربكم) بغير واوٍ .

Übey b. Ka'b'dan ise bunu vâvsız olarak: (فإنما يقول له كن فيكون إن الله ربى وربكم) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

والقراءة التي نختارُ فى ذلك: الكسر على الابتداء. وإذا قُرِئ كذلك لم يكن لها موضعٌ، وقد يجوز أن تكون عطفًا على "إن" التى مع قوله: {قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ} - {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ}. ولو قال قائلٌ، ممن قرأ ذلك نصبًا: نُصِبَ على العطفِ على "الكتاب" بمعنى: أتاني الكتاب، وأتانيَ أنَّ الله ربِّي وربُّكم، كان وجهًا حسنًا.

Bu konuda tercih ettiğimiz kıraat, istînâf (başlangıç) üzere kesredir. Böyle okunduğunda onun [iraptan] bir mahalli olmaz; O'nun: {قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ} “Dedi ki: Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana Kitab'ı verdi” kavlindeki "inne"ye {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ} şeklinde atfedilmiş olması da caizdir. Bunu nasb ile okuyanlardan biri: "Kitab" kelimesine atfedilerek; "Bana Kitab'ı verdi ve bana Allah'ın benim ve sizin Rabbiniz olduğunu bildirdi" anlamında nasbedilmiştir dese, bu da güzel bir vecih olurdu.

ومعنى الكلام: وإنى وأنتم أيُّها القومُ جميعًا لله عبيدٌ، فإيَّاه فاعبدوا دونَ غيره.

Kelamın manası şudur: Ey kavim! Ben de siz de hep birlikte Allah'ın kullarıyız; o hâlde başkasına değil, yalnızca O'na kulluk edin.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك:

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عمن لا يَتَّهِمُ، عن وهب ابن منبِّهٍ، قال: عهد إليهم حين أخبرهم عن نفسه ومولده وموته وبعثه: (أنَّ الله ربى ورَبُّكُم فاعبدُوهُ هذا صراطٌ مستقيم)، أي: إنِّى وإيَّاكم عبيد الله، فاعبُدوه ولا تعبُدُوا غيرَه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o itham altında tutmadığı (güvendiği) bir kimseden, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti; o şöyle demiştir: [Îsâ], kendisinden, doğumundan, ölümünden ve yeniden diriltilmesinden onlara haber verdiği vakit kendilerine şu vasiyette bulundu: {أنَّ الله ربى ورَبُّكُم فاعبدُوهُ هذا صراطٌ مستقيم} “Şüphesiz ki Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur”; yani: Ben de siz de Allah'ın kullarıyız; öyleyse O'na kulluk edin ve O'ndan başkasına kulluk etmeyin.

وقوله: {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}. يقولُ: هذا الذي أوصيتُكم به، وأخبرتكم أنَّ اللهَ أمرنى به هو الطريق المستقيم، الذي من سلكه نجا، ومن ركبه اهتدى؛ لأنه دينُ اللهِ الذى أمرَ به أنبياءه.

O'nun: {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Bu, dosdoğru bir yoldur” kavli ise; şöyle buyurmaktadır: Size tavsiye ettiğim ve Allah'ın bana emrettiğini haber verdiğim bu [yol], dosdoğru bir yoldur ki ona giren kurtulur, ona bağlanan hidayete erer; zira o, Allah'ın peygamberlerine emrettiği dinidir.

القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)}.

Celle senâuhu'nun şu kavlinin tevili hakkında söz: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)} “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Büyük bir günün görülüp yaşanmasından ötürü vay o inkâr edenlerin hâline!”

يقول تعالى ذكره: فاختلف المختلفون في عيسى، فصاروا أحزابًا متفرِّقين من بين قومه.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İsa hakkında ihtilaf edenler anlaşmazlığa düştüler ve onun kavmi arasından ayrışmış fırkalar hâline geldiler .

كما حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ}. قال: أهل الكتابِ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler” kavli hakkında dedi ki: Ehl-i Kitap'tır .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı .

وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ}: ذُكر لنا أنه لما رُفع ابنُ مريمَ انتخبت بنو إسرائيل أربعةً من فقهائهم، فقالوا للأوَّلِ: ما تقولُ في عيسى؟ قال: هو الله هبط إلى الأرض، فخلق ما خلق، وأحيا ما أحيا، ثم صَعِد إلى السماء. فتابعه على ذلك ناسٌ من الناسِ، فكانت اليعقوبية من النصارى، وقال الثلاثة الآخرون: نشهَدُ أنك كاذبٌ. فقالوا للثاني: ما تقولُ في عيسى؟ قال: هو ابنُ اللهِ. قال: فتابعه على ذلك ناسٌ من

Bize Bişr de anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize anlatıldığına göre Meryem oğlu [Îsâ] [göğe] yükseltilince İsrâiloğulları, fakihlerinden dört kişiyi seçtiler ve birincisine: “Îsâ hakkında ne dersin?” dediler. O da: “O, yeryüzüne inen, yarattığını yaratan, dirilttiğini dirilten, sonra da göğe yükselen Allah'tır” dedi. İnsanlardan bir kısmı bu görüşte ona uydu; işte Hristiyanlardan Ya'kûbiyye [fırkası] bunlardır. Diğer üçü ise: “Senin yalancı olduğuna şahitlik ederiz!” dediler. İkincisine: “Îsâ hakkında ne dersin?” dediler. O: “O, Allah'ın oğludur” dedi. [Katâde] dedi ki: İnsanlardan bir kısmı bu görüşte ona uydu...

الناسِ، فكانت النُّسْطورية من النصارى، وقال الاثنان الآخران: نشهدُ أنَّك كاذبٌ. وقالوا للثالث: ما تقولُ في عيسى؟ قال: هو إلهٌ، وأمُّه إلهٌ، والله إلهٌ. فتابعه على ذلك ناسٌ من الناسِ، فكانت الإسرائيلية من النصارى، فقال الرابع: أشهدُ أنَّك كاذبٌ، ولكنه عبد الله ورسوله، هو كلمة الله وروحه. فاختصم القومُ، فقال المرء المسلم: أنشُدُكم الله هل تعلمون أنَّ عيسى كان يَطْعَمُ الطعام، وأن الله ﵎ لا يَطعَمُ الطعام. قالوا: اللهمَّ نعم. قال: هل تعلمون أنَّ عيسى كان ينام؟ قالوا: اللهمَّ نعم. قال: فخصمهم المسلم. قال: فاقتتل القومُ. قال: فذُكر لنا أن اليعقوبية ظهرت يومئذٍ وأُصيب المسلمون، فأنزل الله في ذلك القرآنَ: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [آل عمران: ٢١].

işte Hristiyanlardan Nastûriyye mezhebi bunlardır. Diğer ikisi: Şahitlik ederiz ki sen yalancısın, dediler. Üçüncüsüne: İsa hakkında ne dersin? dediler. O: O bir ilahtır, annesi bir ilahtır, Allah da bir ilahtır, dedi. İnsanlardan bir kısmı da bu görüşte ona uydu; işte Hristiyanlardan İsrâiliyye [fırkası] bunlardır. Dördüncüsü ise şöyle dedi: Şahitlik ederim ki sen yalancısın; bilakis o, Allah'ın kulu ve elçisidir, O'nun kelimesi ve ruhudur. Bunun üzerine topluluk tartışmaya tutuştu. Müslüman olan adam dedi ki: Allah adına size soruyorum, İsa'nın yemek yediğini, Allah celle celâluhu'nun ise yemek yemediğini biliyor musunuz? Onlar: Allah şahidimizdir ki evet, dediler. Dedi ki: İsa'nın uyuduğunu biliyor musunuz? Onlar: Allah şahidimizdir ki evet, dediler. [Katâde] dedi ki: Böylece Müslüman olan adam onlara galip geldi. Dedi ki: Bunun üzerine topluluk birbiriyle savaştı. Dedi ki: Bize zikredildiğine göre o gün Ya'kūbiyye galip geldi ve Müslümanlar hezimete uğratıldı. Bunun üzerine Allah bu hususta şu Kur'an'ı indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere, peygamberleri haksız yere öldürenlere ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere acı bir azabı müjdele!” [Âl-i İmrân: 21].

وحدَّثنا الحسن ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ}: اختلفوا فيه فصاروا أحزابًا .

Bize el-Hasen de anlattı , dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ} “Fakat fırkalar ihtilafa düştüler” kavli hakkında: Onun hakkında ihtilafa düştüler ve fırkalara ayrıldılar, dediğini haber verdi .

وقولُه: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ}. يقولُ: فوادى جَهَنَّمَ الذى يُدعى ويلًا للذين كفروا بالله، من الزاعمين أنَّ عيسى لله ولدٌ، وغيرهم من أهل الكفر به، من شهودِهم يومًا عظيمًا شأنُه، وذلك يوم القيامة.

O'nun: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Büyük bir günün görülüp yaşanmasından ötürü vay o inkâr edenlerin hâline!” kavli ise; şöyle buyurmaktadır: İsa'nın Allah'ın çocuğu olduğunu iddia edenler ve O'nu inkâr eden diğer ehl-i küfürden Allah'ı inkâr edenlerin, şanı pek büyük bir güne -ki o kıyamet günüdür- tanık olup orada bulunmalarından dolayı vay onların hâline, veyl denilen cehennem vadisi onlaradır!

وكان قتادةُ يقولُ في تأويل ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال الله: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ}: شهدوا هَوْلًا إِذًا عظيمًا.

Katâde ise bunun tevilinde, bize Bişr'in rivayet ettiği şu görüşü söylerdi: Dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; Allah Teâlâ: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Büyük bir günün görülüp yaşanmasından ötürü vay o inkâr edenlerin hâline!” buyurmuştur. [Katâde şöyle demiştir]: O vakit onlar pek büyük bir dehşete tanık olmuşlardır.

القول في تأويل قولِه جلَّ ثناؤه: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨)}.

Celle senâuhu'nun şu kavlinin tevili hakkında söz: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨)} “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecekler, neler görecekler! Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.”

يقول تعالى ذكره مخبرًا عن حال الكافرين به، الجاعلين له أندادًا، والزاعمين أنَّ له ولدًا، يومَ ورودِهم عليه في الآخرة، لئن كانوا في الدنيا عُميًا عن إبصار الحقِّ، والنظر إلى حجج الله التي تدلُّ على وحدانيته صُمًّا عن سماع آي كتابه، وما دعتهم إليه رسل الله فيها من الإقرار بتوحيده، وما بعث به أنبياءه، فما أسمعهم يوم قدومهم على ربِّهم فى الآخرةِ، وأبصَرَهم يومئذٍ حين لا ينفعهم الإبصارُ والسماعُ.

Zikri yüce olan [Allah], ahirette huzuruna varacakları gün; O'nu inkâr edenlerin, O'na ortaklar koşanların ve O'nun çocuğu olduğunu iddia edenlerin hâlini haber vererek şöyle buyurmaktadır: Şayet onlar dünyada hakkı görmekten, Allah'ın birliğine delalet eden delillerine bakmaktan yana kör, O'nun Kitabının ayetlerini ve Allah'ın elçilerinin o ayetlerde kendilerini çağırdığı tevhid ikrarını ve nebilerini kendisiyle gönderdiği şeyleri işitmekten yana sağır idilerse de, ahirette Rablerinin huzuruna geldikleri gün artık görmenin ve işitmenin kendilerine fayda vermeyeceği o günde ne kadar iyi işitecek, ne kadar iyi görecekler!

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكر من قال ذلك:

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ}: ذاك والله يوم القيامة، سمِعوا حين لم ينفعهم السمعُ، وأبصروا حين لم ينفعهم البصر .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} “Onlar neler işitecekler, neler görecekler!” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Vallahi o, kıyamet günüdür; işitmenin kendilerine fayda vermediği vakit işitmişler, görmenin kendilerine fayda vermediği vakit görmüşlerdir .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ}. قال: أَسمَعُ قومٍ وأبصرُه .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} “Onlar neler işitecekler, neler görecekler!” kavli hakkında: [O gün] bir kavmin en iyi işiteni ve en iyi görenidirler, dediğini haber verdi .

وحدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da

قتادةَ، قال: [أسمعُ قومٍ وأبصرُه] ، {يَوْمَ يَأْتُونَنَا}؛ يوم القيامةِ.

Katâde'den nakletti; dedi ki: [Bir kavmin en iyi işiteni ve en iyi görenidirler] , {يَوْمَ يَأْتُونَنَا} “Bize gelecekleri gün”; [yani] kıyamet günüdür.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ، قال: {أَسْمِعْ} بحديثهم اليومَ، {وَأَبْصِرْ} كيفَ نَصنعُ بِهِم {يَوْمَ يَأْتُونَنَا}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den anlattı, dedi ki: Bugün onların sözünü {أَسْمِعْ} "işit!", {يَوْمَ يَأْتُونَنَا} “Bize gelecekleri gün” de onlara ne yapacağımızı {وَأَبْصِرْ} "gör!".

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا}. قال: هذا يومُ القيامةِ، فأمَّا الدنيا فلا، كانت على أبصارِهم غشاوةٌ وفي آذانِهم وقرٌ في الدنيا، فلما كان يومُ القيامةِ أبصَروا وسمِعوا فلم ينتفِعوا، وقرَأ: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا} “Bize gelecekleri gün onlar neler işitecekler, neler görecekler!” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, kıyamet günüdür. Dünyada ise hayır; dünyada gözlerinde perde, kulaklarında da ağırlık vardı. Kıyamet günü olunca gördüler ve işittiler ama hiçbir fayda görmediler. Ve şu ayeti okudu: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} “Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amelde bulunalım, zira kesin olarak inandık” [es-Secde: 12].

وقولُه: {لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: لكنِ الكافرون الذين أضافُوا إليه ما ليس من صفتِه، وافترَوْا عليه الكذبَ {الْيَوْمَ} في الدنيا {فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ: في ذَهابٍ عن سبيلِ الحقِّ، وأخذٍ على غيرِ استقامةٍ، {مُبِينٍ}: أَنَّه جائرٌ عن طريقِ الرشدِ والهُدَى لمن تأمَّله وفكَّر فيه فهُدِيَ لرشدِه.

O'nun: {لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” kavli ise; celle senâuhu şöyle buyurmaktadır: Fakat O'na sıfatı olmayan şeyleri nispet eden ve O'na yalan iftira atan o kâfirler {الْيَوْمَ} dünyada {فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} apaçık bir sapıklık içindedirler. Şöyle buyurmaktadır: Hak yoldan sapmışlık ve istikamet dışı bir yol tutmuşluk içindedirler; {مُبِينٍ} açıkça ortadadır ki bu, üzerinde düşünen ve tefekkür edip doğru yola iletilen kimse için rüşd ve hidayet yolundan sapmadır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩)}.

Celle senâuhu'nun şu kavlinin tevili hakkında söz: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩)} “İşin bitirilmiş olacağı o hasret günü ile onları uyar! Onlar ise bir gaflet içindedirler ve iman etmezler.”

يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وأنذِر يا محمدُ هؤلاءِ المشركين باللهِ يومَ حسرتِهم وندمِهم، على ما فرَّطوا في جنبِ اللهِ، وأَورثتُ مساكنَهم من الجنةِ أهلَ الإيمانِ باللهِ والطاعةِ له، وأُدْخِلُوا هم مساكنَ أهلِ الإيمانِ باللهِ من النارِ، وأيقَنَ

Teâlâ zikruhû, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah’a ortak koşan şu kimseleri; Allah’ın hakkı hususunda işledikleri kusurlardan, cennetteki konakları Allah’a iman ve O’na itaat ehline miras bırakıldığından, kendileri ise iman ehlinin cehennemdeki konaklarına sokulduğundan ve... kesin olarak anladıkları

الفريقانِ بالخلودِ الدائمِ، والحياةِ التي لا موتَ بعدَها، فيالها حسرةً وندامةً.

iki zümre de artık ebedî kalışa ve ardından ölüm olmayan bir hayata kesin olarak kanaat getirmiştir; ah ne büyük bir hasret ve pişmanlıktır o!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهدىٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن سَلَمَةَ بنِ كُهَيل، قال: ثنا أبو الزَّعْراءِ، عن عبدِ اللهِ في قصةٍ ذكَرها، قال: فليس نفسٌ إلا وهى تنظرُ إلى بيتٍ فى الجنةِ، وبيتٍ فى النارِ، وهو يومُ الحسرةِ، فيرَى أهلُ النارِ البيتَ الذى [فى الجنةِ] فيقالُ لهم: لو عمِلتُم . فتأخُذُهم الحسرةُ. قال: ويرى أهلُ الجنةِ البيتَ الذى فى النارِ، فيقالُ لهم: لولا أنْ منَّ اللهُ عليكم .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den anlattı, dedi ki: Bize Ebu'z-Za'râ, Abdullah'tan anlattığı bir kıssada şöyle nakletti: [O gün] cennetteki bir eve ve cehennemdeki bir eve bakmayan hiçbir nefis kalmaz; işte o hasret günüdür. Cehennem ehli [cennetteki] evi görür ve onlara: Şayet [salih ameller] işleseydiniz ! denilir; böylece onları bir hasret kaplar. Dedi ki: Cennet ehli de cehennemdeki evi görür ve onlara: Şayet Allah size lütufta bulunmasaydı ! denilir.

وحدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي سعيدٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يُجاءُ بالموتِ يومَ القيامة فيُوقَفُ بينَ الجنَّةِ والنَّارِ كأَنَّه كبشٌ أملَحُ. قال: "فيُقالُ: يا أهلَ الجنَّة هل تعرفون هذا؟ فَيَشْرَئبُّون وينظرون، فيقولُون: نعم، هذا الموتُ". قال: "فيقولُ: يا أهلَ النَّارِ هل تعرفون هذا؟ فيشرئبُّون وينظُرون، فيقولون: نعم، هذا الموتُ. ثُمَّ يُؤمرُ به فيُذبحُ". قال: "فيقُولُ: يا أهلَ الجنَّةِ خُلُودٌ فلا موتَ، ويا أهلَ النَّارِ خُلُودٌ فلا موتَ". قال: ثم قرَأ رسولُ اللهِ ﷺ: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. وأشارَ بيده فى الدنيا.

Bana Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd'den [naklen] anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde ölüm, sanki alaca bir koçmuş gibi getirilir ve cennet ile cehennem arasında durdurulur.» [Ebû Saîd] dedi ki: «Bunun üzerine: “Ey cennet ehli, bunu tanıyor musunuz?” denilir. Onlar boyunlarını uzatıp bakarlar ve: “Evet, bu ölümdür” derler.» Dedi ki: «Sonra: “Ey cehennem ehli, bunu tanıyor musunuz?” denilir. Onlar da boyunlarını uzatıp bakarlar ve: “Evet, bu ölümdür” derler. Sonra onun [kesilmesi] emredilir ve boğazlanır.» Dedi ki: «Bunun üzerine şöyle buyrulur: “Ey cennet ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur; ey cehennem ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur!”» Dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “İş bitirilmişken onları, o hasret günü ile uyar! Onlar ise hâlâ bir gaflet içindedirler ve iman etmezler” [ayetini] okudu ve eliyle dünyaya işaret etti.

حدَّثني عبيدُ بنُ أسباطَ بنِ محمدٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن أبى صالحٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ في هذه الآيةِ: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ}. قال: "يُنادَى: يا أهلَ الجنَّةِ، فيشرئبُّون، فينظُرون، ثمَّ يُنادَى: يا أهلَ النَّارِ فيشرئبُّون فينظُرُون". قال: "فيُقالُ: هل تعرفون الموتَ؟ " قال: "فيقُولُون: لا ". قال: فيُجاءُ بالموتِ في صورةِ كَبْشٍ أملحَ، فيُقالُ: هذا الموتُ. ثُمَّ يُؤخَذُ فيُذبحُ"، قال: "ثمَّ يُنادَى يا أهلَ الجنة، خُلُودٌ ولا موتَ، ويا أهلَ النارِ، خُلُودٌ ولا موتَ". قال: ثم قرَأ: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} .

Bana Ubeyd b. Esbât b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hureyre'den, o da Nebi ﷺ'den bu ayet: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ} “Onları hasret günü ile uyar” hakkında şöyle buyurduğunu anlattı: "'Ey cennet ehli!' diye nida edilir; boyunlarını uzatır ve bakarlar. Sonra: 'Ey cehennem ehli!' diye nida edilir; boyunlarını uzatır ve bakarlar." [Nebi ﷺ] buyurdu ki: "'Ölümü tanıyor musunuz?' denilir." [Nebi ﷺ] buyurdu ki: "'Hayır ' derler." [Nebi ﷺ] buyurdu ki: "Ölüm alaca bir koç suretinde getirilir ve: 'İşte bu ölümdür' denilir. Sonra yakalanıp boğazlanır." [Nebi ﷺ] buyurdu ki: "Sonra: 'Ey cennet ehli! Artık ebediyet vardır ve ölüm yoktur; ey cehennem ehli! Artık ebediyet vardır ve ölüm yoktur' diye nida edilir." [Ebû Hureyre] dedi ki: Sonra [Nebi ﷺ]: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “İşin bitirilmiş olacağı o hasret günü ile onları uyar! Onlar ise bir gaflet içindedirler ve iman etmezler” ayetini okudu.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثني الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ}. قال: يصوِّرُ اللهُ الموتَ [في صورةِ] كبشٍ أملحَ، فيُذبحُ. قال: فييأسُ أهلُ النارِ من الموتِ فلا يرجُونه، فتأخذُهم الحسرةُ من أجلِ الخلودِ في النار، وفيها أيضًا الفزعُ الأكبرُ، ويأمنُ أهلُ الجنةِ الموتَ فلا يخشَوْنه، وأمِنُوا الموتَ وهو الفزعُ الأكبرُ؛ لأنَّهم يُخلدون في الجنةِ. قال ابنُ جريجٍ: يُحشرُ أَهلُ النارِ حينَ يُذبح

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs [Allah Teâlâ'nın]: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ} “Onları hasret günü ile uyar” kavli hakkında şöyle dedi: Allah ölümü alaca bir koç [suretine] sokar ve [o koç] boğazlanır. Dedi ki: Bunun üzerine cehennem ehli ölümden ümitlerini keserler de artık onu ummazlar; cehennemde ebedî kalacakları için onları bir hasret kaplar ve en büyük korku (el-fezeu'l-ekber) da oradadır. Cennet ehli ise ölümden emin olurlar da artık ondan korkmazlar; cennette ebedî kalacakları için en büyük korku olan ölümden emin olmuşlardır. İbn Cüreyc dedi ki: [Ölüm] boğazlandığı sırada cehennem ehli toplanır

الموتُ والفريقان ينظرون، فذلك قولُه: {إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ}. قال: ذَبْحُ الموتِ. {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} .

ve iki grup da bakarken cehennem ehli toplanır; işte O'nun: {إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirildiği vakit” kavli budur. Dedi ki: [İşin bitirilmesi] ölümün boğazlanmasıdır. {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} “Onlar ise gaflet içindedirler” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن أبيه، أنَّه أخبره أنَّه سمِع عبيدَ بنَ عميرٍ في قَصصِه يقولُ: يُؤْتَى بالموتِ كأَنَّه دابةٌ، فيُذبحُ والناسُ ينظرون .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o babasından anlattı; babası ona Ubeyd b. Umeyr'i vaazında şöyle derken işittiğini haber vermiş: Ölüm sanki bir binek hayvanıymış gibi getirilir ve insanlar bakarken boğazlanır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ}. قال: يومَ القيامةِ. وقرَأ: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} [الزمر: ٥٦].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ} “Onları hasret günü ile uyar” kavli hakkında: Kıyamet günüdür, dedi ve şu ayeti okudu: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Kişinin: Allah'a karşı işlediğim kusurlardan ötürü vay başıma gelen hasrete! diyeceği günden [sakının]” [ez-Zümer: 56].

وحدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ}: من أسماءِ يومِ القيامةِ؛ عظَّمه اللهُ، وحذَّره عبادَه .

Bana Ali de anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ} “Onları hasret günü ile uyar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Hasret günü] kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını onunla sakındırmıştır .

وقولُه: {إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ}. يقولُ: إذ فُرغ من الحكمِ لأهلُ النارِ بالخلودِ فيها، ولأهلِ الجنةِ بمقامِ الأبدِ فيها بذبحِ الموتِ.

O'nun: {إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ} “İşin bitirilmiş olacağı [vakit]” kavli ise; şöyle buyurmaktadır: Ölümün boğazlanmasıyla cehennem ehlinin orada ebedî kalmasına, cennet ehlinin de orada sonsuza dek ikamet etmesine dair hüküm tamamlandığı vakit.

وقولُه: {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ}. يقولُ: وهؤلاء المشركون في غفلةٍ عما الله فاعلٌ بهم يومَ يأتونَه خارجين إليه من قبورِهم، من تخليده إيَّاهم في جهنمَ، وتوريثِه مساكنَهم من الجنةِ غيرَهم: {وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهم لا

O'nun: {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} “onlar gaflet içindedirler” kavli ise; şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler, kabirlerinden O'na doğru çıkarak huzuruna gelecekleri gün, kendilerini cehennemde ebedî kılmasından ve cennetteki konaklarını başkalarına miras bırakmasından ibaret olan Allah'ın kendilerine yapacağı muameleden gaflet içindedirler. {وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “ve onlar iman etmezler” [kavli hakkında ise] zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar...

يُصدِّقون بالقيامةِ والبعثِ، ومجازاةِ اللهِ إيَّاهم على سيِّئ أعمالِهم بما أخبَر أنَّه مجازيهم به.

kıyameti, yeniden dirilmeyi ve kendilerini cezalandıracağını haber verdiği şekilde kötü amelleri sebebiyle Allah'ın kendilerini cezalandırmasını tasdik etmezler.

القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠)}.

Celle senâuhu'nun şu kavlinin tevili hakkında söz: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠)} “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere ancak Biz varis oluruz ve onlar ancak Bize döndürülürler.”

يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا يحزنْك تكذيبُ هؤلاء المشركين يا محمدُ لك، فيما أتيتَهم به من الحقِّ، فإنَّ إلينا مرجِعَهم ومصيرَهم ومرجعَ جميعِ الخلقِ غيرِهم، ونحنُ وارثو الأرضِ ومَن عليها من الناسِ بفَنائهم منها، وبَقائها لا مالكَ لها غيرُنا، ثم علينا جزاءُ كلِّ عاملٍ منهم بعملِه، عند مرجعِه إلينا، المحسنُ منهم بإحسانِه، والمسيءُ منهم بإساءِته.

Zikri yüce olan [Allah], Nebisi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerine getirdiğin hak hususunda bu müşriklerin seni yalanlaması seni üzmesin; zira onların dönüşü ve varış yeri, onlardan başka bütün mahlukatın dönüş yeri Bizedir. İnsanların yok olmasıyla ve yeryüzünün Bizden başka hiçbir sahibi kalmaksızın baki kalmasıyla yeryüzüne ve üzerindekilere varis olan Biziz. Sonra Bize döndüklerinde onlardan her amel edenin ameline göre karşılığını vermek Bize aittir; onlardan iyilik yapanın mükâfatı iyiliğiyle, kötülük yapanın cezası da kötülüğüyledir.

القولُ في تأويلِ قوله جلّ ثناؤه: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢)}.

Celle senâuhu'nun şu kavlinin tevili hakkında söz: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢)} “Kitap'ta İbrahim'i de an; şüphesiz o, dosdoğru bir kimse / bir nebi idi. Hani o babasına şöyle demişti: Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin kulluk ediyorsun?”

يقولُ تعالى ذِكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَاذْكُرْ} يا محمدُ في كتابِ اللهِ {إِبْرَاهِيمَ} خليلَ الرحمنِ، فاقصُص على هؤلاء المشركين قصَصَه وقَصصَ أبيهِ، {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا}. يقولُ: [إنَّ إبراهيمَ كان {صِدِّيقًا}. يقولُ]: كان من أهلِ الصدقِ في حديثهِ وأخبارِه ومواعيدِه لا يكذبُ. والصدِّيقُ هو الفِعِّيلُ من الصدقِ. وقد بيَّنا ذلك فيما مضَى قبلُ بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضع.

Zikri yüce olan [Allah], Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın Kitabı'nda Rahmân'ın dostu {إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'i” {وَاذْكُرْ} “an”; bu müşriklere onun kıssasını ve babasının kıssasını anlat. {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا} “Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse idi”. Şöyle buyurmaktadır: [Şüphesiz İbrahim {صِدِّيقًا} idi. Şöyle buyurmaktadır:] O; konuşmasında, haberlerinde ve vaatlerinde doğruluk ehlindendi, yalan söylemezdi. Sıddîk (صِدِّيق) kelimesi, sıdk (doğruluk) kökünden fi''îl (فِعِّيل) veznindedir. Bunu daha önce, bu yerde tekrar etmeye hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık.

{نَبِيًّا} يقولُ: كان اللهُ قد نبَّأه وأوحَى إليه.

{نَبِيًّا} Şöyle buyurmaktadır: Allah onu peygamber kılmış ve ona vahyetmişti.

وقولُه: {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ}. يقولُ: اذكرْه حينَ قال لأبيه: {يَاأَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ}. يقولُ: ما تصنعُ بعبادةِ الوَثَنِ الذى {لَا يَسْمَعُ} صوتًا ، {وَلَا يُبْصِرُ} شيئًا، {وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا}. يقولُ: ولا يدفعُ عنك ضُرَّ شيءٍ، إنما هو صورةٌ مصوَّرةٌ لا تضرُّ ولا تنفعُ. يقولُ: ما تصنعُ بعبادةِ ما هذه صفتُه، اعبدِ الذي إذا دعوتَه سمِع دعاءَك، وإذا أُحيط بك أبصَرك فنصَرك، وإذا نزَل بك ضرٌّ دفَع عنك.

O'nun: {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ} kavli ise; şöyle buyurmaktadır: Babasına: {يَاأَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ} “Babacığım! İşitmeyen ve görmeyen şeye niçin kulluk ediyorsun?” dediği vakti hatırla. Şöyle buyurmaktadır: Hiçbir sesi {لَا يَسْمَعُ} işitmeyen , hiçbir şeyi {وَلَا يُبْصِرُ} görmeyen ve {وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا} sana hiçbir fayda sağlamayan puta tapmakla ne elde edeceksin? Şöyle buyurmaktadır: Senden hiçbir zararı da defedemez, o ancak ne zarar ne de fayda verebilen yontulmuş bir şekildir. Şöyle buyurmaktadır: Bu vasıfta olan bir şeye tapmakla ne yapıyorsun? Kendisine dua ettiğinde duanı işiten, zor durumda kaldığında seni görüp sana yardım eden ve sana bir zarar dokunduğunda onu senden defeden zata kulluk et!

واختلَف أهلُ العربيةِ فى وجهِ دخولِ الهاءِ فى قوله: {يَاأَبَتِ}. فكان بعضُ نحويِّى أهلِ البصرةِ يقولُ: إذا وقفتَ عليها قلتَ: يا أَبَه، وهى هاءٌ زيدت نحوَ قولِك: يا أمَّهْ. ثم يقالُ: يا أمَّ. إذا وصَل، ولكنه لما كان الأبُ على حرفين، كان كأنَّه قد أُخِلَّ به، فصارت الهاءُ لازمةً، وصارت الياءُ كأنَّها بعدَها، فلذلك قالوا: يا أبتِ أقبِلْ، وجَعل التاءَ للتأنيثِ. ويجوزُ الترخيمُ من يا أبُ أقبِلْ؛ لأنَّه يجوزُ أن تدعوَ ما تُضيفه إلى نفسِك فى المعنى مضمومًا، نحوُ قولِ العربِ: يا ربُّ، اغفِر لى، وتقِفُ فى القرآنِ: يا أبتْ، [في الكتابِ] . وقد يقفُ بعضُ العربِ على الهاءِ بالتاءِ.

Arap dili âlimleri O'nun: {يَاأَبَتِ} kavlindeki tâ harfinin [aslı olan he harfinin] dahil olma vechi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basra ehli nahivcilerinden bazıları şöyle diyordu: Üzerinde vakıf yaptığında (durduğunda) "yâ ebeh" dersin; bu, tıpkı senin "yâ ummeh" demen gibi zâit kılınmış bir he harfidir. Sonra vasl ettiğinde (geçtiğinde) "yâ umme" denilir. Fakat "eb" kelimesi iki harfli olduğundan sanki onda bir eksilme meydana gelmiş gibi oldu; bu sebeple he harfi lâzım [kalıcı] hâle geldi ve yâ harfi sanki onun peşindeymiş gibi oldu. İşte bundan dolayı: "Yâ ebeti akbil" (Babacığım, beri gel) dediler ve tâ harfini müenneslik [alameti] kıldılar. "Yâ ebu akbil" ifadesinden terhîm (son harfi atarak seslenme) caizdir; çünkü Arapların: "Yâ Rabbu, iğfir lî" (Ey Rabbim, beni bağışla) sözü gibi, anlam bakımından kendine izafe ettiğin şeye mezmûm (ötreli) olarak nida etmen caizdir; Kur'an'da ise [yazıda] "yâ ebet" şeklinde durursun. Araplardan bazıları he harfi üzerinde tâ ile de vakıf yapabilir.

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: الهاءُ مع "أبةِ" و "أُمَّةِ" هاءُ وقفٍ، كثُرت في كلامِهم حتى صارت كهاءِ التأنيثِ، وأدخلُوا عليها الإضافةَ، فمَن طلَب الإضافةَ، فهى بالتاءِ لا غيرُ؛ لأنَّك تطلُب بعدها الياءَ، ولا تكونُ الهاءُ حينئذٍ إلا تاءً، كقولك: يا أبتِ. لا غيرُ، ومن قال: يا أبَةُ. فهو الذي يقِفُ بالهاءِ؛ لأنَّه لا

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: "Ebeh" (أبةِ) ve "ümmeh" (أُمَّةِ) kelimelerindeki he harfi bir vakıf he'sidir. Kelamlarında çokça kullanıldığı için müenneslik he'si gibi olmuş ve ona izafeti dahil etmişlerdir. Dolayısıyla kim izafet talep ederse, [bu ifade] sadece tâ ile olur; zira sen ondan sonra yâ talep etmektesin ve he harfi bu durumda tıpkı senin sadece "yâ ebeti" demen gibi ancak tâ olabilir. Kim de: "Yâ ebehu" derse, he ile vakıf yapan odur; çünkü o...

يطلبُ بعدها ياءً؛ ومن قال: يا أَبةَ . فإنه يقِفُ عليها بالتاءِ، ويجوزُ بالهاءِ؛ فأمَّا بالتاءِ فلطلبِ ألفِ النُّدبة، فصارتِ الهاءُ تاءً لذلك، والوقفُ بالهاءِ بعيدٌ إلا فيمَن قال:

ondan sonra bir yâ talep etmemektedir. Kim de: "Yâ ebete" derse, onun üzerinde tâ ile durur, he ile de durması caizdir; tâ ile durulması nüdbenin elifini talep etmekten ötürüdür ve he harfi bu sebeple tâ olmuştur. He ile vakıf yapmak ise ancak şu beyti söyleyen kimsenin kullanımında olduğu gibi uzak bir ihtimaldir:

*يا أميمةَ ناصِبِ *

* Yâ Umeymete nâsıbî *

فجعَل هذه الفتحةَ من فتحةِ الترخيمِ، وكأنَّ هذا طرَفُ الاسمِ، قال: وهذا بعيدٌ.

Böylece bu fethayı terhîm fethası kılmış ve sanki bu, ismin son harfi gibi olmuştur. [Kûfeli nahivci] dedi ki: Bu da uzak bir ihtimaldir.

القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {يَاأَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣)} “Babacığım! Doğrusu sana gelmeyen bir ilim bana geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim.” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبراهيم لأبيه: يا أبتِ، إِنِّي قد أتانيَ اللهُ من العلم به ما لم يُؤتِك {فَاتَّبِعْنِي}. يقولُ: فاقبلْ منِّى نصيحتى {أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا}. يقولُ: أُبصِّرْك هدى الطريقِ المستوِى الذى لا تضلُّ فيه إن لزِمتَه، وهو دينُ اللهُ الذى لا اعوجاجَ فيه.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: İbrahim babasına şöyle dedi: Babacığım, şüphesiz ki Allah, O'nu tanıma konusunda sana vermediği bir ilmi bana verdi. {فَاتَّبِعْنِي} “Öyleyse bana uy” yani benden öğüdümü kabul et. {أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا} “Seni dosdoğru bir yola ileteyim” yani ona sarıldığın takdirde sapmayacağın dosdoğru yolun hidayetini sana göstereyim; o da Allah'ın içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dinidir.

القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {يَاأَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤)} “Babacığım! Şeytana kulluk etme; şüphesiz şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur.” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: يا أبتِ، لا تعبدِ الشيطانَ إنَّ الشيطانَ كان للهِ عصيًّا، والعَصِىُّ هو ذو العصيانِ، كما العليمُ ذو العلمِ. وقد قال قومٌ من أهلُ العربيةِ:

Allah Teâlâ buyuruyor ki: [İbrahim şöyle dedi:] "Ey babacığım! Şeytana kulluk etme; şüphesiz şeytan Allah'a çok asi olmuştur." el-Asiyy (العَصِيُّ), tıpkı el-alîm'in (العليم) ilim sahibi [anlamına gelmesi] gibi, isyan sahibi demektir. Arap dili ehlinden bir grup ise şöyle demiştir:

العصىُّ: هو العاصِي، والعليمُ هو العالمُ، والعريفُ هو العارفُ، واستشهدُوا لقولِهم ذلك بقولِ طَريفِ بن تميمٍ العَنبرىِّ :

el-Asiyy: Asidir (isyan edendir), el-alîm: Âlimdir (bilendir), el-arîf: Âriftir (tanıyıp bilendir). Onlar bu görüşlerine Tarîf b. Temîm el-Anberî'nin şu sözünü delil getirmişlerdir :

أوَ كُلَّما وَرَدَتْ عُكاظَ قَبِيلَةٌ … بَعَثتْ إلىَّ عَرِيفَهُمْ يَتَوَسَّمُ

Ukkâz'a ne zaman bir kabile gelse ... tanıyıp anlamak için ariflerini bana mı gönderir?

وقالوا: قال: عريفَهم. وهو يريدُ: عارفَهم، واللهُ أعلمُ.

Onlar: Şair 'arîfehum' demiş, bununla 'ârifehum'u kastetmiştir, dediler. Doğrusunu en iyi Allah bilir.