القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {قَالَ يَاهَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {قَالَ يَاهَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi de bana uymadın? Yoksa emrime karşı mı geldin?’ [Hârûn] dedi ki: ‘Ey anamın oğlu! Sakalım ve saçımdan tutma! Doğrusu ben senin, ‘İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözümü tutmadın’ demenden korktum.’”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى لأخيه هارون لمَّا فرغ من خطاب قومه ومراجَعته إيَّاهم على ما كان من خطأ فِعْلِهم: يا هارونُ أَيُّ شيءٍ منعك إذ رأيتَهم ضَلُّوا عن دينهم، فكَفَروا بالله وعَبَدوا العجل - ألا تَتَّبعَنى.
Allah Teâlâ zikri şöyle buyurmaktadır: Mûsâ kavmine hitabını ve yaptıkları hatalı fiilden dolayı onları sorgulamayı bitirdiğinde kardeşi Hârûn'a dedi ki: Ey Hârûn! Onların dinlerinden saptıklarını, Allah'ı inkâr edip buzağıya taptıklarını gördüğünde bana uymaktan seni ne alıkoydu?
واخْتَلَف أهلُ التأويل في المعنى الذي عَذَل موسى عليه أخاه من تَرْكِه اتَّباعَه؛ فقال بعضُهم: عَذَلَه على تَرْكه السير بمَن أطاعَه في أثره على ما كان عهد إليه.
Tevil ehli, Mûsâ'nın peşinden gelmeyi terk etmesi hususunda kardeşini kınadığı anlam hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: [Mûsâ] kendisine verdiği ahit üzere, kendisine itaat edenlerle birlikte peşinden gelmeyi terk etmesinden dolayı onu kınadı.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن حكيم بن جبيرٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لما قال القومُ: {لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} أقام هارونُ في من معه من المسلمين ممَّن لم يَفتَتنْ، وأقام مَن يعبُدُ العجل على عبادة العجل، وتخوَّف هارونُ إن سار بمن معه من المسلمين أن يقول له موسى: فرَّقْتَ بين بنى إسرائيلَ ولم تَرْقُبْ قولى. وكان له هائبًا مُطِيعًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Hakîm b. Cübeyr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Kavim: {لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} “Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam edeceğiz” deyince, Hârûn fitneye düşmeyen Müslümanlardan yanında bulunanlarla birlikte kaldı; buzağıya tapanlar da buzağıya tapmaya devam ettiler. Hârûn, yanındaki Müslümanlarla birlikte yola çıkarsa Mûsâ'nın kendisine: «İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözümü tutmadın» demesinden korktu. Zira o, Mûsâ'dan çekinir ve ona itaat ederdi .
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِ اللهِ عزَّ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Azîz [olan Allah'ın] kavli hakkında...
وجلَّ: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ}. قال: تَدَعَهم .
Celil olan Allah'ın: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ} “Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi de bana uymadın?” kavli hakkında: «Onları bırakıp [bana gelmeni]» dedi.
وقال آخرون: بل عَذَلَه على تَرْكِه أن يُصْلِحَ ما كان من فسادِ القومِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis kavmin bozgunculuğunu düzeltmeyi terk etmesinden dolayı onu kınadı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيج قوله: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ}. قال: أمر موسى هارون أن يُصلِحَ ولا يَتَّبِعَ سبيلَ المُفسدين، فذلك قولُه: {أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} بذلك .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ} “Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi de bana uymadın?” kavli hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]: Mûsâ Hârûn'a ıslah etmesini ve bozguncuların yoluna uymamasını emretmişti. İşte bu durum, {أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “bana uymadın? Yoksa emrime karşı mı geldin?” kavlidir; yani bu husustaki [emrime] .
وقولُه: {قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي}. وفى هذا الكلام متروكٌ، تُرِك ذكرُه استغناءً بدلالة الكلام عليه، وهو: ثم أخذ موسى بلحْية أخيه هارونَ ورأسه يجرُّه إليه، فقال هارونُ: يابنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيتى ولا برأسي.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي} “[Hârûn] dedi ki: ‘Ey anamın oğlu! Sakalım ve saçımdan tutma!’” kavli. Bu ifadede, sözün delaleti sebebiyle zikrine ihtiyaç duyulmayarak hazfedilmiş bir kısım vardır; o da şudur: Sonra Mûsâ kardeşi Hârûn'un sakalından ve başından tutup kendine doğru çekti, bunun üzerine Hârûn: «Ey anamın oğlu! Sakalımdan ve saçımdan tutma» dedi.
وقولُه: {إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي}. فاختَلَف أهلُ العلم في صفة التفريق بينهم الذي خَشِيَه هارونُ؛ فقال بعضُهم: كان هارونُ خاف أن يسيرَ بمن أطاعَه وأقامَ على دينه في أَثَرِ موسى، ويخلُفَ عَبَدَةَ العجلِ، وقد قالوا له: لن نبرحَ عليه عاكفين حتى يرجعَ إلينا موسى. فيقولَ له موسى: فرَّقْتَ بين بني إسرائيلَ بسَيْرِك بطائفةٍ، وتَرْكِكَ منهم طائفةً وراءَك.
Allah Teâlâ'nın: {إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “Doğrusu ben senin, ‘İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözümü tutmadın’ demenden korktum” kavli. İlim ehli, Hârûn'un korktuğu aralarını ayırma durumunun niteliği hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Hârûn, kendisine itaat eden ve dininde sebat gösteren kimselerle birlikte Mûsâ'nın peşinden gitmekten ve kendisine «Mûsâ bize dönünceye kadar buzağının başında durup ona tapmaya devam edeceğiz» demiş olan buzağıya tapanları geride bırakmaktan korkmuştu; zira Mûsâ kendisine: «Bir toplulukla gidip bir topluluğu da arkanda bırakmak suretiyle İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun» diyebilirdi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي}. قال: {خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: خَشِيتُ أن يتَّبعَنى بعضُهم ويتخلَّفَ بعضُهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “Onların saptıklarını gördüğün zaman bana tâbi olmana ne engel oldu? Emrime karşı mı geldin?” kavli hakkında şöyle dedi: [Hârûn]: {خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Doğrusu ben senin, ‘İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun’ demenden korktum” [dedi]. [İbn Zeyd] dedi ki: [Bunun anlamı]: «Bir kısmının peşimden gelip bir kısmının geride kalmasından korktum» [demektir].
وقال آخرون: بل معني ذلك: خَشِيتُ أن نَقْتَتِلُ فيَقْتُلَ بعضُنا بعضًا.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: «Birbirimizle savaşıp birbirimizi öldürmemizden korktum» [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: كُنَّا نكونُ فِرقَتَين فيقتُلُ بعضُنا بعضًا حتى نَتَفَانى.
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Doğrusu ben senin, ‘İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun’ demenden korktum” kavli hakkında: «İki fırka haline gelip birbirimizi yok edinceye kadar öldürmemizden [korktum]» dediğini rivayet etti.
وأولى القولين في ذلك بالصواب القولُ الذي قاله ابن عباسٍ، من أن موسى عَذَل أخاه هارون على تَرْكه اتباعَ أمْرِه بَمَن اتَّبَعه من أهل الإيمان، فقال له هارونُ: إني خَشِيتُ أن تقولَ: فرَّقت بين جماعتِهم، فتَرَكْتَ بعضَهم وراءَك، وجئتَ ببعضِهم. وذلك بَيِّنٌ في قول هارون للقوم: {يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي}. وفى جواب القومِ له، وقيلهم: {لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى}.
Bu husustaki iki görüşten doğruya en yakın olanı, İbn Abbâs'ın söylediği görüştür; zira Mûsâ, iman ehlinden kendisine tabi olanlarla birlikte emrine uymayı terk etmesinden dolayı kardeşi Hârûn'u kınamış; Hârûn da ona: «Senin: ‘Onların birliğini bozdun, bir kısmını arkanda bırakıp bir kısmıyla geldin’ demenden korktum» demiştir. Bu durum Hârûn'un kavme: {يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي} “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!” demesinde ve kavmin ona verdiği cevapta ve: {لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} “Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam edeceğiz” sözlerinde açıkça görülmektedir.
وقولُه: {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي}. يقولُ: ولم تَنْظُرْ قَوْلى وتحْفَظْه. مِن مراقبة الرجل الشيءَ، وهى مُناظَرتُه لحفظه .
Allah Teâlâ'nın: {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “sözümü tutmadın/gözetmedin” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Sözüme bakmadın ve onu korumadın. Bu, bir kimsenin bir şeyi murakabe etmesinden (gözetmesinden) gelir ki bu da onu korumak için gözetmektir .
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي}. قال: لم تَحفَظْ قَوْلى.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den naklen anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “sözümü tutmadın/gözetmedin” [ayeti hakkında]: «Sözümü korumadın/tutmadın» demiştir.
القولُ في تأويل قولِه جل ثناؤُه: {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ (٩٥) قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ (٩٥) قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Ey Sâmirî! Ya senin derdin nedir?’ [Sâmirî] dedi ki: ‘Ben onların görmediklerini gördüm. Böylece o elçinin izinden bir avuç [toprak] alıp attım. İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi.’”
يعني تعالى ذكرُه بقوله: {فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ}: قال موسى للسامريِّ: فما شأنُك يا سامريُّ؟ وما الذي دعاكَ إلى ما فعَلتَ؟
Allah Teâlâ: {فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ} “Ey Sâmirî! Ya senin derdin nedir?” kavliyle şunu kastetmektedir: Mûsâ Sâmirî'ye: «Ey Sâmirî, durumun nedir? Seni bu yaptığını yapmaya sevk eden nedir?» dedi.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ} قال: ما أَمْرُك؟ ما شأنُك؟ ما هذا الذي أدْخَلك فيما دخَلتَ فيه؟
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ} “Ey Sâmirî! Ya senin derdin nedir?” kavli hakkında dedi ki: «İşin nedir? Durumun nedir? Seni girdiğin bu işe sokan şey nedir?»
وحدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ}. قال: ما لَكَ يا سامريُّ .
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Ey Sâmirî! Ya senin derdin nedir?’” kavli hakkında: «Sana ne oldu ey Sâmirî?» dediğini rivayet etti .
وقولُه: {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ}. يقولُ: قال السامريُّ: علمتُ ما لم يَعْلَموه . وهو "فعلتُ" من البَصيرة، أي: صِرْتُ بما عملتُ بصيرًا عالمًا.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “[Sâmirî] dedi ki: ‘Ben onların görmediklerini gördüm’” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Sâmirî: «Onların bilmediği şeyi bildim» dedi . Bu, basîret kökünden 'fa‘ultu' kalıbındadır; yani: «Yaptığım/bildiğim şeyi basiretli ve bilir hale geldim» [demektir].
[وبنحو الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويل] .
[Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir] .
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: لما قتل فرعونُ الولدان قالت أمُّ السامريِّ: لو نَحَّيتَه عنِّى حتى لا أراه، ولا أرى
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, [İbn Cüreyc] şöyle dedi: Firavun erkek çocukları öldürdüğü zaman Sâmirî'nin annesi: «Keşke onu benden uzaklaştırsan da onu görmesem ve [onun]
قَتْلَه. فَجَعَلَتْه في غارِ، فأتى جبريلُ، فجعَل كفَّ نَفْسِهِ فِي فِيهِ، فَجَعَل يَرْضَعُ العسل واللبنَ، فلم يزلْ يختَلِفُ إليه حتى عرَفه، فمن ثَمَّ معرفتُه إيَّاه حين قال: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ}.
görmesem» dedi. Onu bir mağaraya koydu. Bunun üzerine Cibrîl geldi ve kendi el ayasını onun ağzına koydu; çocuk da bal ve süt emmeye başladı. [Cibrîl] onu tanıyıncaya kadar yanına gidip gelmeye devam etti; işte {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} “Böylece o elçinin izinden bir avuç aldım” dediğinde onu tanıması da buradan ileri gelmektedir.
وقال آخرون: هو بمعنى: أبْصَرتُ ما لم يُبْصروه. وقالوا: يقالُ: بَصُرتُ بالشيء وأَبْصَرتُه. كما يقالُ: أسرَعتُ وسَرُعْتُ؛ ماشيتُ .
Başkaları ise şöyle dedi: Bu , «onların görmediğini gördüm» anlamındadır. Dediler ki: بَصُرْتُ بِالشَّيْءِ (bir şeyi idrak ettim) ve أَبْصَرْتُهُ (onu gördüm) denilir. Nitekim أسرعت ve سرعت dendiği gibi; [aynı şekilde] ماشيت [örneğindeki gibi].
ذكرُ مَن قال: هو بمعنى: أبْصَرتُ
Bunun: «Gördüm» anlamında olduğunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ}. يعني: فرسَ جبريل ﵇.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “[Sâmirî] dedi ki: ‘Ben onların görmediklerini gördüm’” [kavli hakkında]: «Yani Cibrîl'in aleyhisselâm atını [gördüm]» dediğini rivayet etti.
وقولُه: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ}. يَعْنى : فقبضتُ قبضةً من أثر حافرِ فرس جبريلَ.
Allah Teâlâ'nın: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} “Böylece o elçinin izinden bir avuç aldım” kavli. Şunu kastetmektedir : Cibrîl'in atının tırnak izinden bir avuç [toprak] aldım.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثني محمدُ بنُ إسحاقَ، عن حكيم بن جبيرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لما قذف بنو إسرائيل ما كان معهم من زينة آلِ فرعونَ في النارِ، وتكسَّرت، ورأى السامريُّ أثَرَ فرس جبريل ﵇، فأخذ تُرابًا من أثر حافرِه، ثم أقبل إلى النار فقذَفه فيها، وقال: كُنْ عِجْلًا
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Hakîm b. Cübeyr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: İsrâiloğulları, yanlarında bulunan Firavun hanedanına ait ziynet eşyalarını ateşe atıp bunlar eriyip parçalanınca ve Sâmirî de Cibrîl aleyhisselâm'ın atının izini görünce, onun toynağının izinden bir miktar toprak aldı; sonra ateşe yönelip onu içine attı ve: «Bir buzağı ol!» dedi.
جسَدًا له خُوَارٌ. فكان للبلاء والفتنة .
cesedi ol!» dedi. Böylece o bir imtihan ve fitne vesilesi oldu .
وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: قبض قبضةً من أثر جبريل، فألْقى القبضةَ على حُليِّهم، فصار عِجْلًا جسَدًا له خُوارٌ، فقال: هذا إِلَهُكم وإلَهُ موسى .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: Cibrîl'in izinden bir avuç [toprak] aldı , o avucu onların ziynet eşyalarının üzerine attı; böylece o, böğürmesi olan ceset halinde bir buzağıya dönüştü. Bunun üzerine: «Bu sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahıdır» dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ}. قال: من تحت حافرِ فرس جبريل، فنبَذه السامريُّ على حلية بني إسرائيل، فانْسَبك عِجْلًا جَسَدًا له خُوارٌ، حفيفُ الريح فيه فهو خُوارُه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} “Böylece o elçinin izinden bir avuç aldım” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Cibrîl'in atının tırnağının altından [aldı]. Sâmirî onu İsrâiloğullarının ziynet eşyası üzerine attı; böylece o, dökülüp böğürmesi olan ceset halinde bir buzağıya dönüştü. İçindeki rüzgârın uğultusu onun böğürmesiydi .»
قال أبو جعفر: والعجلُ ولدُ البقرة.
Ebû Ca'fer der ki: el-Icl (العجل), ineğin yavrusudur (buzağı).
واختلفت القرأةُ في قراءةِ هذين الحرفين؛ فقرأته عامَّةُ قرأة المدينة والبصرة: {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} بالياء بمعنى: قال السامريُّ: بَصُرتُ بما لم يَبصُرْ به بنو إسرائيلَ.
Kurrâ bu iki harfin (kelimenin) kıraatinde ihtilaf etti. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu: {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “Ben onların görmediklerini gördüm” şeklinde yâ harfiyle okudu; bunun anlamı şudur: Sâmirî: «İsrâiloğullarının görmediğini gördüm» dedi.
وقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ الكوفة: (بَصُرْتُ بِمَا لَمْ تَبْصُرُوا بِهِ) بالتاءِ، على وَجْهِ
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ تَبْصُرُوا بِهِ} “[Sizin] görmediğinizi gördüm” şeklinde tâ harfiyle okumuştur ki bu da...
المخاطَبَة لموسى وأصحابه، بمعنَى: قال السامريُّ لموسى: بَصُرتُ بما لم تَبْصُرْ بِهِ أَنتَ وأصحابُك.
Mûsâ ve ashabına hitap tarzında olup anlamı: Sâmirî Mûsâ'ya: «Senin ve ashabının görmediğini gördüm» dedi [şeklindedir].
والقولُ في ذلك عِندِى أنَّهما قراءتان مَعْروفتان، قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأة، مع صحَّة معنى كلِّ واحدةٍ منهما، وذلك أَنَّه جائزٌ أن يكونَ السامريُّ رأى جبريلَ، فكان عندَه - إما بأن حَدَّثَته نفسُه بذلك، أو بغير ذلك من الأسباب - أن ترابَ حافرِ فرسه الذي كان عليه يَصْلُحُ لما حُدِّثَ عنه حينَ نَبَذَه في جَوْفِ العجل، ولم يكنْ عِلْمُ ذلك عند موسى، ولا عندَ أصحابه من بني إسرائيل، فلذلك قال لموسى: (بَصُرْتُ بما لم تَبصُروا به). أي: عَلِمْتُ بما لم تَعْلَموا به. وأما إذا قُرِئَ: {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} بالياءِ، فلا مؤنةَ فيه؛ لأنه معلومٌ أن بنى إسرائيل لم يَعْلَموا ما الذي يَصْلُحُ له ذلك الترابُ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, kurrâ âlimlerinin her birini okuduğu ve her birinin anlamı da sahih olan iki meşhur kıraattir. Çünkü Sâmirî'nin Cibrîl'i görmüş olması ve -ya nefsinin bunu fısıldamasıyla ya da başka sebeplerle- onun üzerinde bulunduğu atın tırnak izinin toprağının, buzağının içine attığında rivayet olunan şeye yarayacağı bilgisine sahip olması mümkündür. Oysa bu bilgi ne Mûsâ'da ne de İsrâiloğullarından olan ashabında vardı. Bundan dolayı Mûsâ'ya: «(بَصُرْتُ بما لم تَبصُروا به) Sizin bilmediğinizi bildim» demiştir. Yâ harfiyle {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “Ben onların görmediklerini gördüm” şeklinde okunduğunda ise bunda hiçbir zorluk yoktur; çünkü İsrâiloğullarının o toprağın ne işe yarayacağını bilmedikleri malumdur.
وأما قولُه: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ}. فإن قرَأَةَ الأمصار على قراءته بالضادِ، بمعنى: فأخذتُ بكَفِّي كلِّها ترابًا من تراب أَثَرِ فرس الرسول.
Allah Teâlâ'nın: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} “Böylece o elçinin izinden bir avuç aldım” kavline gelince; şehirlerin kurrâsı bunu dâd (ض) harfiyle okumuştur ki anlamı: «Elçinin atının izinin toprağından bütün avucumla bir avuç toprak aldım» demektir.
ورُوِيَ عن الحسن البصريِّ وقتادةَ ما حدَّثنى أحمدُ بن يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عبادٍ و عوفٍ، عن الحسن أنه قرأها: (فَقَبَصْتُ قَبْصَةً). بالصادِ.
Hasan-ı Basrî ve Katâde'den ise Ahmed b. Yûsuf'un bana rivayet ettiği şu husus rivayet edilmiştir: Dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym, Abbâd ve Avf'tan, onlar da el-Hasan'dan onun bunu sâd (ص) harfiyle: (فَقَبَصْتُ قَبْصَةً) şeklinde okuduğunu rivayet etti.
وحدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عبادٍ، عن قتادةَ مثلَ ذلك بالصادِ.
Bana Ahmed b. Yûsuf rivayet etti, dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym, Abbâd'dan, o da Katâde'den sâd (ص) harfiyle bunun benzerini rivayet etti.
يعنى: أخذتُ بأصابعى مِن ترابٍ أَثَرِ فرس الرسول ﵇، والقَبْضَةُ عند العرب الأخذُ بالكفِّ كلِّها، والقَبْصَةُ الأخْذُ بأطْراف الأصابع.
Yani: «Elçinin aleyhisselâm atının izinin toprağından parmaklarımla aldım» [demektir]. Zira Araplara göre el-Kabda (القَبْضَة), avucun tamamıyla almak; el-Kabsa (القَبْصَة) ise parmak uçlarıyla almaktır.
وقولُه: {فَنَبَذْتُهَا}. يقولُ: فأَلْقَيتُها، {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي}. يقولُ: وكما فعلتُ من إلقائى القَبْضةَ التي قبضتُ مِن أَثَرِ الرسول على الحلية التي أُوقدَ عليها حتى انْسَبَك فصار عجلًا جسدًا له حُوَارٌ، {سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي}. يقولُ: زَيَّنَتْ لى نفسى أنَّه يكونُ ذلك كذلك.
Allah Teâlâ'nın: {فَنَبَذْتُهَا} “Sonra onu attım” kavli; «onu [oraya] attım» demektir. {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} “İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi” kavli ise; «Elçinin izinden aldığım avucu, dökülüp böğürmesi olan ceset halinde bir buzağıya dönüşünceye kadar üzerine ateş yakılmış olan ziynet eşyasının üzerine atmakla yaptığım gibi, {سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} “nefsim bana böyle hoş gösterdi”; yani nefsim bana bunun böyle olacağını süsleyip güzel gösterdi» demektir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي}. قال: كذلك حدَّثتْني نفسي.
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} “İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi” kavli hakkında: «Nefsim bana böyle fısıldadı» dedi.
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤُه: {قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا (٩٧) إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا (٩٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetlerinin tevili hakkında söz: {قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا (٩٧) إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا (٩٨)} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Çekil git! Artık hayatta senin için: «Bana dokunmayın!» demekten başka bir şey yoktur. Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır. Şimdi başına dikilip ibadet edip durduğun o ilahına bir bak! Biz onu mutlaka yakacağız, sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız! (97) Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.’ (98)”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى ﵇ للسَّامِرِيِّ: فاذهب فإن لك في أيام حياتِك أن تقولَ: لا مِسَاسَ. أي: لا أمسُّ ولا أُمَسُّ. وذُكر أن موسى ﵇ أَمَر بني إسرائيلَ ألَّا يُؤاكلوه، ولا يُخالطوه، ولا يُبايعوه، فلذلك قال له: إن لك في الحياةِ أن تقول لا مِسَاسَ. فبَقِى ذلك فيما ذُكِرَ في قبيلته.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ aleyhisselâm Sâmirî'ye şöyle dedi: Çekil git; şüphesiz hayatın boyunca senin için: «Lâ misâs (لا مِسَاسَ) / Dokunmak yok!» yani «Ben dokunmam, bana da dokunulmaz» demek vardır. Zikredildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarına onunla birlikte yemek yememelerini, ona karışmamalarını ve onunla alışveriş yapmamalarını emretti. İşte bundan dolayı ona: «Şüphesiz hayatta senin için dokunmak yok demek vardır» demiştir. Rivayet edildiğine göre bu durum onun kabilesinde de devam etmiştir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: كان والله السَّامِرِيُّ عظيمًا من عُظماء بنى إسرائيلَ، مِن قبيلةٍ يقالُ لها: سَامِرَةُ. ولكنَّ عدوَّ الله
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle demiştir: Vallahi Sâmirî, İsrâiloğullarının ileri gelenlerinden büyük bir kimseydi; kendisine Sâmire denilen bir kabileye mensuptu. Lakin Allah düşmanı
نافَقَ بعدَ ما قَطَعَ البحرَ مع بني إسرائيلَ، قولَه: {فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ}: فبقاياهم اليومَ يقولون: لا مساسَ .
İsrâiloğulları ile birlikte denizi geçtikten sonra münafıklık etti. Allah Teâlâ'nın: {فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ} “Çekil git! Artık hayatta senin için: «Bana dokunmayın!» demekten başka bir şey yoktur” kavline gelince; onların günümüzdeki kalıntıları da: «Lâ misâs / Dokunmak yok» demektedirler .
وقولُه: {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ}. اختلَفت القرَأَةُ في قراءته؛ فقرأته عامةُ قرأَةِ المدينة والكوفة: {لَنْ تُخْلَفَهُ} بضَمِّ التاءِ وفَتْحِ اللام ، بمعنى: وإن لك موعدًا لعذابك وعُقُوبتِك على ما فعلتَ مِن إضْلالك قومى، حتى عبدُوا العجل من دونِ اللهِ، لن يُخْلِفَكه الله، ولكنه يُذِيقَكَه.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ} “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır” kavline gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etti. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli bunu tâ'nın zammesi ve lâm'ın fethasıyla {لَنْ تُخْلَفَهُ} şeklinde okumuştur ki anlamı şudur: Kavmimi saptırıp Allah'ı bırakarak buzağıya tapmalarına sebep olmandan ötürü göreceğin azap ve cezan için belirlenmiş bir vakit vardır ki Allah sana olan bu vaadinden asla caymayacak, bilakis onu sana tattıracaktır.
وقرأ ذلك الحسنُ وقتادةُ وأبو نَهيك [وأبو عمرٍو] : (وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلِفَهُ). بضَمِّ التاءِ وكَسْرِ اللام ، بمعنى: وإن لك موعدًا لن تُخْلِفَه أنت يا سامريُّ. وتأوَّلوه بمعنى: لن تَغِيبَ عنه.
Bunu el-Hasan, Katâde, Ebû Nehîk [ve Ebû Amr] , tâ'nın zammesi ve lâm'ın kesresiyle : (وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلِفَهُ) şeklinde okumuşlardır ki anlamı: «Ey Sâmirî! Senin için belirlenmiş bir vakit vardır ki sen ona muhalefet edip kaçamazsın» demektir. Bunu da: «Ondan gaip kalamazsın / kaçamazsın» şeklinde tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبدُ المؤمن، قال: سمِعتُ أبا نَهِيكِ يقرأُ: (لَن تُخْلِفَهُ): أنت، يقولُ: لن تَغيبَ عنه .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülmü'min rivayet etti, dedi ki: Ebû Nehîk'in: «(لَن تُخْلِفَهُ) [sen asla kaçamayacaksın]» şeklinde okuduğunu işittim; yani: «Ondan gaip kalamazsın / kaçamazsın» demektedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ (وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلِفَهُ). يقولُ: لن تَغِيبَ عنه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلِفَهُ} “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir buluşma vakti/ceza vardır” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde] şöyle demektedir: «Ondan gaip kalamazsın / kaçamazsın».
والقولُ في ذلك عندى أنهما قراءتان مشهورتان مُتقاربتا المعنى؛ لأنه لا شكَّ أن الله مُوفٍ وعدَه لخَلْقِه بحَشْرِهم لموقفِ الحسابِ، وأن الخلقَ مُوافوه ذلك اليومَ، فلا الله جلَّ وعزَّ مُخْلِفُهم ذلك، ولا هم مُخْلِفُوه بالتَّخَلُّفِ عنه، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمُصيبٌ الصوابَ في ذلك.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir. Çünkü şüphe yok ki Allah, yaratılmışları hesap yerine toplama vaadini yerine getirecektir ve yaratılmışlar da o gün O'na varacaklardır . Dolayısıyla ne Azîz ve Celîl olan Allah onlara vaadinden cayacaktır ne de onlar geri kalarak O'nun vaadinden kaçabileceklerdir. Okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun bu konuda isabet etmiş olur.
وقولُه: {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا}. يقولُ: وانظرُ إلى معبودِك الذي ظَلْتَ عليه مُقِيمًا تعبُدُه.
Allah Teâlâ'nın: {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} “Şimdi başına dikilip ibadet edip durduğun o ilahına bir bak!” kavli; «Kendisine ibadet etmeye devam edip başında durduğun mabuduna bak» demektir.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا}. يقولُ: الذي أقمتَ عليه .
Nitekim bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} kavli hakkında: «Başında durup devam ettiğin» dediğini rivayet etti .
وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن: أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: فقال له موسى: {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا}. يقولُ: الذي أقمتَ عليه.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Mûsâ ona: {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} “Şimdi başına dikilip ibadet edip durduğun o ilahına bir bak!” dedi; yani: «Başında durup devam ettiğin [ilahına]» demektir.
وللعرب في "ظلْتَ" لغتان؛ الفتحُ في الظاء، وبها قرأ قرأة الأمصار، والكسرُ فيها، وكأن الذين كَسَروا نَقَلوا حركةَ اللام التي هي عينُ الفعل مِن "ظَلِلْتُ" إليها، ومن فَتَحها، أقَرَّ حركتَها التي كانت لها قبلَ أن يُحْذَفَ منها شيءٌ، والعربُ تفعلُ في الحروفِ التي فيها التضعيفُ ذلك، فيقولون في "مَسِسْتُ": مِسْتُ ومَسْتُ. وفى "هَمَمْتُ" بذلك: هَمْتُ به. وهل أحَسْتَ فلانًا وأحْسَسْتَه؟ كما قال الشاعرُ:
Arapların "zılte" (ظَلْتَ) [kelimesinin telaffuzunda] iki lehçesi vardır: Biri zâ (ظ) harfinin fethasıyladır ki merkez şehirlerin kurrâsı böyle okumuştur; diğeri ise zâ harfinin kesrasıyladır. Kesra ile okuyanlar, sanki "zaliltü" (ظَلِلْتُ) fiilinde aynü'l-fi'l (ikinci kök harf) olan lâm'ın harekesini zâ harfine nakletmişlerdir. Fetha ile okuyanlar ise kelimeden herhangi bir harf hazfedilmeden (düşürülmeden) önce zâ harfinde bulunan kendi harekesini sabit bırakmışlardır. Araplar şeddeli (mudâaf) fiillerde bunu yaparlar; nitekim "mesistü" (مَسِسْتُ) yerine "mistü" (مِسْتُ) ve "mestü" (مَسْتُ); "hememtü bi-zâlik" (هَمَمْتُ بذلك) yerine "hemtü bih" (هَمْتُ به) derler. Yine "e-ehseste fülânen" yerine "hel ehaste fülânen?" (وهل أحَسْتَ فلانًا وأحْسَسْتَه؟) derler. Nitekim şair de şöyle demiştir:
خَلَا أَنَّ العِتاقَ من المطايا … أحَسْنَ به فَهُنَّ إِليه شُوسُ
Şu kadar var ki soylu binek develer onu hissettiler de ona yan gözle baktılar .
وقولُه: {لَنُحَرِّقَنَّهُ}. اختلَفت القرَأَةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأَةِ الحجاز والعراق: {لَنُحَرِّقَنَّهُ}. بضَمِّ النون وتشديد الراء، بمعنى: لنُحَرِّقَنَّه بالنارِ قطعةً قطعةً.
Allah Teâlâ'nın: {لَنُحَرِّقَنَّهُ} “Biz onu mutlaka yakacağız” kavline gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etti. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu nûn'un zammesi ve râ'nın şeddesiyle: {لَنُحَرِّقَنَّهُ} şeklinde okumuştur ki anlamı: «Onu parça parça ateşte yakacağız» demektir.
ورُوي عن الحسن البصريِّ أنه كان يقرأُ ذلك: (لَنُحْرِقَنَّهُ). بضَمِّ النون وتخفيف الراءِ ، بمعنى: لنُحْرِقَنه بالنار إحْراقةً واحدةً.
Hasan-ı Basrî'den ise bunu nûn'un zammesi ve râ'nın şeddesiz haliyle : (لَنُحْرِقَنَّهُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki anlamı: «Onu ateşte tek seferde yakacağız» demektir.
وقرَأه أبو جعفر القارئُ: (لَنَحْرُقَنَّهُ). بفتح النون وضمِّ الراء ، بمعنى: لنَبْرُدَنَّه بالمبارد. مِن: حَرَقْتُه أَحْرُقُه وأَحْرِقُه. كما قال الشاعرُ .
Kurrâ Ebû Ca'fer ise bunu nûn'un fethası ve râ'nın zammesiyle : (لَنَحْرُقَنَّهُ) şeklinde okumuştur ki anlamı: «Onu eğelerle eğeleyip toz edeceğiz» demektir. Bu, حَرَقْتُهُ أَحْرُقُهُ وَأَحْرِقُهُ (onu eğeledim) fiilindendir; nitekim şair şöyle demiştir :
بِذِي فَرْقَينِ يومَ بنو حَبِيبٍ … نيوبَهُمُ علينا يَحْرُقُونا
Zû Farkayn'da , Habîboğullarının bize karşı [öfkeden] dişlerini gıcırdattığı gün ...
والصوابُ في ذلك عندَنا من القراءةِ: {لَنُحَرِّقَنَّهُ} بضمِّ النونِ وتشديدِ الراء، من الإحراق بالنار.
Bu hususta bize göre doğru olan kıraat, ateşte yakmak (ihrak) anlamında olmak üzere nûn'un zammesi ve râ'nın şeddesiyle: {لَنُحَرِّقَنَّهُ} “Biz onu mutlaka yakacağız” şeklindeki kıraattir.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {لَنُحَرِّقَنَّهُ} يقُولُ: بالنار.
Nitekim bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {لَنُحَرِّقَنَّهُ} “Biz onu mutlaka yakacağız” kavli hakkında: «Ateşle [yakacağız]» dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَنُحَرِّقَنَّهُ}: فَحَرَّقَه ثم ذَرَّاه في اليَمِّ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {لَنُحَرِّقَنَّهُ} “Biz onu mutlaka yakacağız” kavli hakkında: «Onu yaktı, sonra da denize savurdu» dediğini rivayet etti.
وإنما اخترتُ هذه القراءة لإجماع الحُجَّة من القرَأَة عليها، وأما أبو جعفرٍ، فإنى أحسَبُه ذَهَب إلى ما حدَّثنا به موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا}: ثم أخَذَه فذَبَحه، ثم حَرَقَه بالمِبْردِ، ثم ذَرَّاه في اليمِّ، فلم يَبْقَ بحرٌ يجرى يَوْمَئِذٍ إِلا وَقَع فيه شيءٌ منه .
Bu kıraati tercih etmemin sebebi, hüccet kabul edilen kurrânın onda icmâ etmiş olmasıdır. Ebû Ca'fer'e gelince; onun, Mûsâ b. Hârûn'un bize rivayet ettiği şu rivayete dayandığını zannediyorum: Dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} “Şimdi başına dikilip ibadet edip durduğun o ilahına bir bak! Biz onu mutlaka yakacağız, sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız!” kavli hakkında rivayet etti: «Sonra onu aldı ve kesti, ardından onu eğe ile eğeledi, sonra da denize savurdu. O gün akan hiçbir deniz kalmadı ki içine ondan bir parça düşmüş olmasın .»
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا}. قال: وفى بعض القراءةِ: (لَنَذْبَحَنَّهُ ثم لنَحْرُقَنَّه ثم لَنَنْسِفَنَّه في اليَمِّ نَسْفًا) .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} “Şimdi başına dikilip ibadet edip durduğun o ilahına bir bak! Biz onu mutlaka yakacağız, sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bazı kıraatlerde: (لَنَذْبَحَنَّهُ ثم لنَحْرُقَنَّه ثم لَنَنْسِفَنَّه في اليَمِّ نَسْفًا) “Onu mutlaka keseceğiz, sonra mutlaka eğeleyeceğiz, sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız” şeklindedir .»
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قَتادةَ: في حرف ابن مسعودٍ (وانْظُرْ إلى إلهك الذي ظَلْتَ عليه عاكفًا لنَذْبَحَنَّه ثم لَنَحْرُقَنَّه ثم لنَنْسِفَنَّه في اليمِّ نسْفًا) .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: İbn Mes'ûd'un kıraatinde [bu ayet]: (وانْظُرْ إلى إلهك الذي ظَلْتَ عليه عاكفًا لنَذْبَحَنَّه ثم لَنَحْرُقَنَّه ثم لنَنْسِفَنَّه في اليمِّ نسْفًا) “Şimdi başına dikilip ibadet edip durduğun o ilahına bir bak! Biz onu mutlaka keseceğiz, sonra mutlaka eğeleyeceğiz, sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız” şeklindedir .
وقولُه: {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا}. يقولُ: ثم لنُذَرِّيَّنَّه في البحرِ تذريةٌ. يقال منه: نَسَفَ فلانٌ الطعامَ بالمِنْسَف. إذا ذَراه فَطَيَّرَ عنه قُشُورَه وترابَه
[Cenâb-ı Hakk'ın] {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} “Sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız!” kavli: [Şöyle] buyurmaktadır: Sonra biz onu denize mutlaka savuracağız. Bu kökten hareketle; kişi yiyeceğin kabuğunu ve tozunu uçurmak için onu savurduğunda "نَسَفَ فلانٌ الطعامَ بالمِنْسَف" (Falan kişi yiyeceği kalburla savurdu) denilir.
باليَد أو بالريح. [يقالُ: ذرا يَذْرُو، وذرَى يَذْرى، وذَرَّى يُذَرِّى، تَذْرِيةً ونسفًا بمعنًى واحدٍ] .
elle veya rüzgârla [yapılır]. [ذرا يَذْرُو، ve ذرَى يَذْرى، ve ذَرَّى يُذَرِّى، denilir; تَذْرِية ve نسف aynı anlamdadır] .
وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويل.
Tevil ehli de bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قوله: {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا}. يقولُ: لَنُذَرِّيَنَّه في البحرِ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} “Sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız!” kavli hakkında: «Onu mutlaka denize savuracağız» dediğini rivayet etti .
وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه،، عن ابن عباسٍ، قال: ذَرَّاه في اليَمِّ، واليَمُّ البحرُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: «Onu denize savurdu; el-Yemm (اليَمُّ) ise deniz demektir .»
وحدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: ذَرَّاه في اليَمِّ .
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti; dedi ki: «Onu denize savurdu .»
وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فِي الْيَمِّ}. قال: في البحر.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فِي الْيَمِّ} “Denize” [kavli hakkında]: «Denize» dediğini rivayet etti.
وقولُه: {إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}. يقولُ: ما لكم أيُّها القومُ معبودٌ إلا الله الذي له عبادةُ جميع الخلق، لا تَصْلُحُ العبادةُ لغيره، ولا تَنْبَغى أن تكون إلا له، {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا}. يقولُ: أحاطَ بِكُلِّ شيءٍ
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır” kavli [hakkında Ebû Ca‘fer] şöyle der: Ey kavim! Bütün yaratılmışların ibadeti kendisine ait olan Allah'tan başka ibadet edilecek hiçbir mabudunuz yoktur. İbadet O'ndan başkasına layık/uygun olmaz ve kulluğun yalnızca O'na yapılması gerekir. {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” kavli ise; [Allah Teâlâ] her şeyi...
علمًا فعَلِمَه، فلا يَخْفَى عليه [منه شيءٌ ولا يَضِيقُ عليه] علمُ جميع ذلك. يقالُ منه: فلانٌ يَسَعُ لهذا الأمر. إذا أطاقه وقَوىَ عليه، ولا يَسَعُ له. إذا عَجَزَ عنه فلم يُطِقْه ولم يَقْوَ عليه.
ilimce kuşatıp bilmiştir; dolayısıyla [ondan hiçbir şey] O'na gizli kalmaz ve bütün bunların ilmi [O'na dar gelmez] » demektir. Buradan hareketle: Bir kimse bir işe güç yetirip ona muktedir olduğunda: فلان يَسَعُ لهذا الأمر denilir; ona güç yetiremeyip aciz kaldığında ise: لا يَسَعُ له denilir.
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة في قوله: {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا}. يقولُ: مَلأَ كلَّ شيءٍ علمًا، ﵎ .
Katâde bu konuda Bişr'in bize rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «[Allah] celle celâluhû ilmiyle her şeyi doldurmuştur .»
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤُه: {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا (١٠٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetlerinin tevili hakkında söz: {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا (١٠٠)} “[Ey Muhammed!] İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz sana katımızdan bir Zikir (Kur'an) verdik. (99) Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. (100)”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: كما قَصَصْنا عليك يا محمدُ نَبأ موسى
Allah Teâlâ Nebîsi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Mûsâ'nın haberini sana anlattığımız gibi...
وفرعونَ وقومه وأخبار بني إسرائيل مع موسى، {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ}. يقولُ: كذلك نخبرُك بأنباء الأشياء التي قد سَبَقَت مِن قَبْلِك ولم تُشاهدها ولم تُعاينْها.
ve Firavun'un, kavminin ve İsrâiloğulları'nın Mûsâ ile olan haberlerini [anlattığımız gibi], {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ} “İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: İşte böylece senden önce geçmiş olan, şahit olmadığın ve gözünle görmediğin şeylerin haberlerini sana bildiriyoruz.
وقولُه: {وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لمحمد ﷺ: وقد آتيناك يا محمدُ من عندنا ذِكْرًا يَتَذَكَّرُ به ويَتَّعِظُ أهلُ العقل والفَهْم، وهو هذا القرآنُ الذي أنزلَه الله عليه، فجَعَلَه ذِكْرَى للعالمين.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا} “Şüphesiz sana katımızdan bir Zikir (Kur'an) verdik” kavli hakkında Allah Teâlâ, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana katımızdan, akıl ve anlayış sahiplerinin kendisiyle düşünüp öğüt alacağı bir zikir verdik ki o da Allah'ın ona indirdiği ve âlemler için bir öğüt kıldığı bu Kur'an'dır.
وقولُه: {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: مَن وَلَّى عنه فأَدْبَرَ ولم يُصَدَّقْ به ولم يُقرَّ، {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا}. يقولُ: فإنه يأتى ربَّه يومَ القيامةِ يحمِلُ
Allah Teâlâ'nın: {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} “Kim ondan yüz çevirirse” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kim ondan yüz çevirip arkasını dönerse, onu tasdik etmez ve ikrar etmezse, {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا} “şüphesiz o, kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Şüphesiz o, kıyamet günü Rabbine...
حملًا ثقيلًا، وذلك الإثمُ العظيمُ.
ağır bir yük yüklenmiş olarak gelir ki bu da büyük bir günahtır.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا}. قال: إثمًا .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا} “kıyamet günü ağır bir günah yükü” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Günah .»
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤُه: {خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا (١٠٢) يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا (١٠٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetlerinin tevili hakkında söz: {خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا (١٠٢) يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا (١٠٣)} “O (ağır yükün ve cezanın) içinde ebedî kalacaklardır. Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür! (101) Sûra üflendiği gün, işte o gün suçluları (korkudan gözleri) gömgök bir halde toplayacağız. (102) Kendi aralarında fısıldaşarak: «Siz (dünyada) sadece on gün kaldınız» derler. (103)”
يقولُ تعالى ذكرُه: خالدين في وِزْرِهم. فأخرج الخبرَ جَلَّ ثناؤُه عن هؤلاء المُعْرِضِين عن ذكره في الدنيا أنهم خالدون في أوْزارِهم، والمعنى أنهم خالدون في النارِ بأوْزارهم، ولكن لمَّا كان معلومًا المرادُ من الكلام، اكْتُفي بما ذُكر عما لم يُذْكَرُ.
Allah Teâlâ: «Günahlarının cezası içinde ebedî kalacaklardır» buyurmaktadır. Allah Teâlâ, dünyada zikrinden yüz çeviren bu kimselerin günahlarının cezası içinde ebedî kalacakları haberini vermiştir; mana ise günahları sebebiyle ateşte ebedî kalacaklarıdır. Fakat sözün kastettiği mana bilindiği için, zikredilenle yetinilip zikredilmeyenden sarfınazar edilmiştir.
وقولُه: {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وساءَ ذلك الحمْلُ والثِّقَلُ من الإثم يومَ القيامةِ حِمْلًا. وحُقَّ لهم أن يَسُوءُهم ذلك، وقد أوردَهم مَهْلَكةً لا مَنْجَا منها.
Allah Teâlâ'nın: {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا} “Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür!” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde o günah yükü ve ağırlığı onlar için ne kötü bir yüktür! Bu yükün onları rahatsız etmesi ve onlara kötü gelmesi son derece yerindedir; zira bu yük onları kurtuluşu olmayan bir helake sürüklemiştir.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: