قوله: {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا}. يقولُ: بئسمَا حَمَلوا .
Allah Teâlâ'nın: {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا} “Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yüklendikleri şey ne kötüdür! »
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا}: يعنى بذلك ذنوبهم.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا} “Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bununla onların günahlarını kastetmektedir.»
وقوله: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وساء لهم يوم القيامةِ، يوم ينفخُ في الصور. فقوله: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} رَدٌّ على {يَوْمَ الْقِيَامَةِ}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği gün” kavli hakkında Allah Teâlâ: «Kıyamet gününde, Sûr'a üflendiği gün onlar için ne kötüdür» buyurmaktadır. Dolayısıyla O'nun: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} kavli, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} kavline bedel/atftır.
وقد بيَّنَّا معنى النَّفْخِ في الصور، وذكرنا اختلاف المختلفين في معنى الصور، والصحيح في ذلك من القول عندنا بشواهده المُغنية عن إعادته في هذا الموضع قبلُ .
Biz Sûr'a üflenmenin anlamını daha önce açıklamış, Sûr'un manası hakkındaki ihtilaf edenlerin görüşlerini ve bize göre bu konudaki doğru görüşü delilleriyle birlikte zikretmiştik ki burada tekrar edilmesine gerek bırakmamaktadır .
واختلفت القرَأَةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأَةِ الأمصارِ: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ}. بالياءِ وضَمَّها ، على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه، بمعنى: يومَ يَأْمُرُ اللهُ إسرافيلَ فينفخُ في الصور. وكان أبو عمرو بن العلاء يقرأُ ذلك: (يَوْمَ نَنْفُخُ فِي الصُّورِ). بالنون، بمعنى: يومَ ننفخُ نحن في الصور. وكأنَّ الذي دعاه إلى قراءة ذلك كذلك طَلَبُه التوفيق بينه وبين قوله: {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ}. إذ كان لا خلاف بين القرأَةِ في {وَنَحْشُرُ} أنها بالنون.
Kıraat âlimleri bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; belde âlimlerinin cumhuru bunu fâili meçhul kalıbında ye harfiyle ve ötreli olarak: {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} şeklinde okumuşlardır ki bu, «Allah İsrafil'e emrettiği ve onun da Sûr'a üflediği gün» manasındadır. Ebû Amr b. el-Alâ ise bunu nûn harfiyle: (يَوْمَ نَنْفُخُ فِي الصُّورِ) şeklinde okurdu ki bu, «Bizim Sûr'a üflediğimiz gün» manasındadır. Onu bu şekilde okumaya sevk eden sebep, kıraat âlimleri arasında {وَنَحْشُرُ} kelimesinin nûn ile okunduğunda ihtilaf bulunmadığı için, bu kelime ile {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ} kavli arasında uyum arayışı olmuş gibidir.
والذي أختارُ في ذلك من القراءة: {يَوْمَ يُنْفَخُ}. بالياء، على وَجْهِ ما لم يُسمَّ فاعلُه؛ لأن ذلك هو القراءة التي عليها قرأةُ الأمصار، وإن كان للذى قرأ به أبو
Bu konuda kıraatler arasından tercih ettiğim [okuyuş], belde imamlarının üzerinde bulunduğu kıraat olması sebebiyle, fâili meçhul kalıbında ve ye harfiyle {يَوْمَ يُنْفَخُ} “[Sûr'a] üfleneceği gün” şeklindedir. Her ne kadar Ebû
عمرٍو وَجْهٌ غيرُ فاسدٍ.
geçerli bir vechi bulunmaktadır.
وقوله: {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا}. يقول تعالى ذكرُه: ونسوقُ أهلَ الكفر باللهِ يومئذٍ إلى موقف القيامةِ زُرْقًا. فقيل: عَنى بالزُّرْقِ في هذا الموضع ما يظهرُ في أعينهم من شدة العَطَشِ الذي يكونُ بهم عند الحشرِ، لِرَأْي العين، مِن الزَّرَقِ. وقيل: أُريدَ بذلك أنهم يُحْشَرون عُمْيًا، كالذى قال الله: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا} [الإسراء: ٩٧].
Allah Teâlâ'nın: {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا} “ve o gün suçluları gömgök bir halde toplayacağız” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O gün Allah'ı inkâr edenleri kıyamet alanına gömgök olarak sevk ederiz. Buradaki zürk (gömgök) ifadesiyle, haşir anında gözle görülecek derecede şiddetli susuzluk sebebiyle gözlerinde beliren maviliğin kastedildiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا} [el-İsrâ: 97] “Kıyamet günü onları kör olarak yüzüstü toplayacağız” buyurduğu gibi, onların kör olarak haşredilecekleri kastedilmiştir.
وقوله: {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا}. يقول تعالى ذكره:
Allah Teâlâ'nın: {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا} “Kendi aralarında fısıldaşarak: «Siz (dünyada) sadece on gün kaldınız» derler” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
يتهامسون بينهم، ويُسرُّ بعضُهم إلى بعضٍ: إن لبثتُم في الدنيا. يعنى أنهم يقولُ بعضهم لبعضٍ: ما لبثتُم في الدنيا إلا عَشْرًا.
Kendi aralarında fısıldaşır, birbirlerine gizlice: «Dünyada ancak kaldınız...» derler. Yani birbirlerine: «Dünyada ancak on [gün] kaldınız» derler.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: يَتَسَارُّونَ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Gizlice fısıldaşırlar .»
وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ}. أي: يَتَسارُّون بينهم: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Aralarında: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا} “Siz ancak on gün kaldınız” diye fısıldaşırlar .»
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا (١٠٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} “Aralarından en aklı başında olanı: «Siz ancak bir gün kaldınız» dediğinde, onların ne konuştuklarını biz çok daha iyi biliriz.” kavlinin teviline dair açıklama.
يقول تعالى ذكره: {نَحْنُ أَعْلَمُ} منهم عندَ إسْرارِهم وتَخافُتِهم بينهم بقيلهم: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} - {بِمَا يَقُولُونَ}: لا يخفى علينا مما يتسارُّونه بينَهم شيءٌ، {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: حين يقولُ أوفاهم عقلًا، وأعلمهم فيهم: إن لبِثتُم في الدنيا إلا يومًا.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onlar gizlice kendi aralarında fısıldaşıp: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} dediklerinde, {نَحْنُ أَعْلَمُ} biz onlardan daha iyi biliriz {بِمَا يَقُولُونَ}: Kendi aralarında gizlice konuştukları şeylerden hiçbiri bize gizli kalmaz. {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Akılca en kâmil olanları ve içlerinde en bilgili olanları: «Siz dünyada ancak bir gün kaldınız» dediği vakit...
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا يعقوب، عن جعفر، عن سعيد في قوله: قوله: {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً}. [يقولُ أعلمُهم في أنفسهم: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd'den Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Kendi içlerinde en bilgili olanları: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} “Siz ancak bir gün kaldınız” der .
حدَّثنا أبو كريب، قال: حدَّثنا ابن يَمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قوله: {أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً}] . قال: أَوْفاهم عقلًا .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o da Ca'fer'den, o da Saîd'den {أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} kavli hakkında rivayet etti] . Dedi ki: «Akılca en kâmil olanları .»
وإنما عنى جلَّ ثناؤُه بالخبر عن قيلهم هذا القول يومئذٍ، إعلامَ عباده أن أهل الكفرِ به يَنْسَون - مِن عظيم ما يُعاينون مِن هَوْلِ يوم القيامة، وشدة جَزَعِهم من عظيم ما يردون عليه - ما كانوا فيه في الدنيا من النعيم واللذَّاتِ، ومبلغ ما عاشوا فيها من الأزمانِ، حتى يُخَيَّلَ إلى أَعْقَلِهم فيهم وأَذْكَرِهم وأَفْهَمِهم، أنهم لم يَعِيشوا فيها إلا يومًا.
Allah Teâlâ'nın o gün onların bu sözü söyleyeceklerini haber vermesinden maksat; O'nu inkâr eden kimselerin, kıyamet gününün dehşetinden ve karşılaşacakları o büyük durum karşısındaki şiddetli korkularından ötürü, dünyada yaşadıkları nimet ve lezzetleri ve orada ne kadar zaman yaşadıklarını unutacaklarını, öyle ki içlerinde en akıllısına, hafızası en güçlü ve en anlayışlı olanına dahi dünyada sadece bir gün yaşamışlar gibi geleceğini kullarına bildirmektir.
القول في تأويل قوله جل ثناؤُه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا (١٠٥) فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا (١٠٦) لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا (١٠٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا (١٠٥) فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا (١٠٦) لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا (١٠٧)} “Sana dağlar hakkında soruyorlar. De ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak; böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir halde bırakacaktır. Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin.”
يقول تعالى ذكره: ويسألك يا محمد قومُك عن الجبال، فقُل لهم: يُذَرِّيها ربِّي تَذْرِيةً، ويُطَيِّرُها بقَلْعِها واستئصالها من أُصُولِها، ودَكِّ بعضها على بعض، وتصْييره إياها هَباءً مُنْبثًّا، {فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا}. يقول تعالى ذكرُه: فيَدَعُ أماكنها من الأرضِ إذا نَسَفَها نَسْفًا - {قَاعًا}. يعنى: أرضًا ملساء، {صَفْصَفًا}: مُسْتَوِيًا لا نبات فيه ولا نَشَزَ ولا ارتفاع.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavmin sana dağları soruyor; onlara de ki: Rabbim onları köklerinden söküp kopararak, birbirine çarptırıp ufalayarak ve onları savrulmuş toz haline getirerek darmadağın edip savuracaktır. {فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا} Allah Teâlâ buyuruyor ki: Onları un ufak edip savurduğu vakit, yeryüzünde onların bulunduğu yerleri - {قَاعًا} yani dümdüz, pürüzsüz bir arazi, {صَفْصَفًا}: üzerinde bitki, engebe ve yükseklik bulunmayan dümdüz bir alan olarak bırakacaktır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {قَاعًا صَفْصَفًا}. يقولُ: مُسْتَوِيًا لا نباتَ فيه .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {قَاعًا صَفْصَفًا} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Üzerinde hiçbir bitki olmayan dümdüz bir yer .»
وحدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا}. قال: مُسْتَوِيًا، الصَّفْصَفُ المُسْتَوِى.
Bana Yûnus da rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا} kavli hakkında: «Dümdüz [olarak bırakacaktır], safsaf (الصَّفْصَفُ) ise dümdüz demektir» dedi.
وحدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {صَفْصَفًا}. قال: مُسْتَوِيًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {صَفْصَفًا} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Dümdüz .»
وحدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وحدَّثني يونس، قال: أخبرنا عبد الله بن يوسفَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن لهيعةَ،
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Yûsuf haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah b. Lehîa rivayet etti,
قال: ثنا أبو الأسود، عن عروة، قال: كُنَّا قُعُودًا عند عبد الملك بن مروان حين قال: قال كعبٌ: إن الصخرة موضعُ قدم الرحمن يوم القيامة. فقال: كَذَبَ كعبٌ، إنما الصخرةُ جبلٌ من الجبال، إن الله يقولُ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا}. فَسَكَتَ عبد الملكِ.
dedi ki: Bize Ebu'l-Esved, Urve'den rivayet etti; dedi ki: Abdülmelik b. Mervân'ın yanında oturuyorduk; o sırada [biri] dedi ki: Ka'b şöyle dedi: «Kaya (Sahra), kıyamet gününde Rahmân'ın ayağını koyacağı yerdir.» Bunun üzerine [Urve]: «Ka'b yalan söylemiş! Kaya da dağlardan bir dağdır; nitekim Allah şöyle buyurmaktadır: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا} “Sana dağlar hakkında soruyorlar. De ki: Rabbim onları un ufak edip savuracak!”» dedi. Bunun üzerine Abdülmelik sustu.
وكان بعض أهل العلم بلغات العرب من أهل الكوفة يقولُ : القاعُ، مستنقَعُ الماءِ، والصَّفْصَفُ، الذي لا نبات فيه.
Kûfelilerden Arap dili âlimi olan bazı kimseler şöyle derdi : el-Kâ' (القاعُ), suyun toplandığı yer; es-safsaf (الصَّفْصَفُ) ise üzerinde bitki bulunmayan yerdir.
وقوله: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا}. يقولُ: لا تَرَى في الأَرضِ عِوَجًا ولا أمتًا.
Allah Teâlâ'nın: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin” kavli; «Yeryüzünde ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görmezsin» demektir.
واختلف أهل التأويل في معنى "العِوَج" و "الأَمْتِ"؛ فقال بعضُهم: عَنَى بالعوج في هذا الموضع الأودية، وبالأَمْتِ الرَّوابي والنُّشُوزَ.
Tevil ehli “ivec” (العِوَج) ve “emt” (الأَمْت) kelimelerinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu ayette ivec ile vadiler, emt ile ise tepeler ve tümsekler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا}. يقولُ: واديًا، {وَلَا أَمْتًا}. يقولُ: رابيةً .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا} “Orada ne bir çukur” kavli hakkında: «Vadi», {وَلَا أَمْتًا} “ne de bir tümsek [görebilirsin]” kavli hakkında ise: «Tepe » dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ المُخَرِّمِيُّ، قال: ثنا أبو عامر العَقدِيُّ، عن عبدِ الواحد بن صفوان مولى عثمان، قال: سمعتُ عكرمة يقولُ: سُئل ابن عباسٍ عن قوله: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا}. قال: هي الأرضُ البيضاء - أو قال:
Bana Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âmir el-Akadî rivayet etti, [o da] Osman'ın azatlısı Abdülvâhid b. Safvân'dan rivayet etti, o dedi ki: İkrime'yi şöyle derken işittim: İbn Abbâs'a: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin” kavli soruldu. O: «O, beyaz bir arazidir -yahut şöyle dedi:
المَلْساءُ - التي ليس فيها لَبِنةٌ مرتفعةٌ .
düz [bir arazidir]; üzerinde yüksek hiçbir kerpiç [bile] yoktur .»
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: [{عِوَجًا}. قال: الانخفاض، {أَمْتًا}. قال: ارتفاعًا] .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: [{عِوَجًا} “çukur” [hakkında]: «Alçaklık», {أَمْتًا} “tümsek” [hakkında]: «Yükseklik» dediğini rivayet etti] .
[حدَّثنا القاسم، قال: نا الحسين، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا}. قال: ارتفاعًا ولا انخفاضًا] .
[Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin” kavli hakkında: «Ne bir yükseklik ne de bir alçaklık» dediğini rivayet etti] .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا}. قال: ولا تَعادِي، الأَمْتُ التَّعَادِي.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin” kavli hakkında şöyle dedi: «Ne de teâdî (engebe) [görürsün]; emt (الأَمْتُ), teâdî (engebe/düzensizlik) demektir.»
وقال آخرون : عَنَى بالعِوَج في هذا الموضع الصُّدُوعَ، وبالأَمْتِ الارتفاع من الآكام وأشباهها.
Başkaları ise şöyle demiştir : Bu ayette ivec ile yarıklar, emt ile ise tepeler ve benzeri yükseklikler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قَتادةَ في قوله: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا}. قال: صَدْعًا، {وَلَا أَمْتًا}. يقولُ: ولا أَكمةً .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin” kavli hakkında: «Yarık», {وَلَا أَمْتًا} “ne de bir tümsek” kavli hakkında da: «Ne de bir tepe [görebilirsin] » dediğini haber verdi.
وقال آخرون: عَنَى بالعوج الميلَ، وبالأَمْتِ الأَثَرَ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] ivec ile eğriliği, emt ile de izi kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا}. يقولُ: لا تَرَى فيها ميلًا، والأمْتُ الأَثَرُ مثلُ الشِّرَاكِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Orada bir eğrilik görmezsin; emt ise ayakkabı bağı gibi olan izdir .»
وقال آخرون: الأَمْتُ المَحانِي والحدابُ .
Başkaları da: Emt; kıvrımlar ve tümseklerdir, demiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: الأمْتُ الحَدَبُ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: «Emt; tümsektir.»
وأَوْلى الأقوال في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: عَنى بالعوج الميل؛ وذلك أن ذلك هو المعروف في كلام العرب.
Bu konudaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, ivec ile eğriliğin kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Arapların kelamında bilinen anlam budur.
فإن قال قائلٌ: وهل في الأرضِ اليومَ مِن عِوَجٍ فيقال: لا تَرَى فيها يومئذٍ عِوَجًا؟
Şayet biri: «Bugün yeryüzünde bir eğrilik var mıdır ki [kıyamet günü için]: “O gün orada bir eğrilik görmezsin” densin?» diyecek olursa,
قيل: إن معنى ذلك: ليس فيها أوديةٌ وموانع تمنع الناظر أو السائر فيها عن الأخذ على استقامةٍ، كما يحتاج اليومَ مَن أخذ في بعض سُبُلِها إلى الأخذ أحيانًا يمينًا وأحيانًا شمالًا، لما فيها من الجبال والأودية والبحار.
şöyle cevap verilir: Bunun anlamı şudur: Bugün yollarından birine koyulan kimsenin, yeryüzünde bulunan dağlar, vadiler ve denizler sebebiyle kimi zaman sağa kimi zaman sola sapmak zorunda kaldığı gibi, orada bakan veya yürüyen kimseyi dosdoğru gitmekten alıkoyacak vadiler ve engeller yoktur.
وأما "الأمْتُ" فإنه عند العرب الانْثِناءُ والضَّعْفُ. مسموعٌ منهم: مَدَّ حَبْلَه حتى ما تَرَك فيه أمْتًا. أي: انْثِناءً، ومَلأَ سِقاءَه حتى ما تَرَك فيه أمْتًا. ومنه قولُ الراجزِ:
"Emt" (الأَمْت) kelimesine gelince; o, Arapların dilinde bükülme/kıvrılma ve zayıflıktır. Onlardan şöyle işitilmiştir: "İpini öyle gerdi ki onda hiçbir emt (bükülme) bırakmadı", yani bükülme [bırakmadı]; "Kırbasını öyle doldurdu ki onda hiçbir emt bırakmadı." Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:
* ما في انجذاب سَيْرِه مِن أمْتِ *
* Gidişinin akışında hiçbir emt (zayıflık) yoktur *
يعنى: مِن وَهْنٍ وضَعْفٍ. فالواجبُ - إذ كان ذلك معنى الأمْتِ عِندَهم - أن يكون أصوبُ الأقوال في تأويله: ولا ارتفاع ولا انخفاض؛ لأن الانخفاض [لن يكون] إلا عن ارتفاع. فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلام: لا تَرَى فيها ميلًا عن الاستواء، ولا ارتفاعًا ولا انخفاضًا، ولكنها مستويةٌ ملساء، كما قال جلّ ثناؤه: {قَاعًا صَفْصَفًا}.
Gevşeklik ve zayıflıktan [yoktur] demektir. Onlara göre emtin anlamı bu olduğuna göre, onun tevilinde en isabetli görüşün: «Ne bir yükseklik ne de bir alçaklık vardır» [şeklinde] olması gerekir. Zira alçaklık [ancak] bir yükseklikten sonra [olur] . Durum böyle olunca cümlenin tevili şudur: Orada düzlükten bir sapma, ne bir yükseklik ne de bir alçaklık görürsün; aksine Allah Teâlâ'nın: {قَاعًا صَفْصَفًا} “dümdüz, bomboş bir arazi” buyurduğu gibi, dümdüz ve pürüzsüzdür.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا (١٠٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا (١٠٨)} “O gün, hiçbir tarafa sapmadan o davetçiye uyarlar. Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavlinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: يومَئِذٍ يَتَّبِعُ الناسُ صوت داعى الله الذي يَدْعُوهم إلى موقف القيامة، فيَحْشُرُهم إليه، {لَا عِوَجَ لَهُ}. يقول: لا عِوَجَ لهم عنه ولا انحراف، ولكنَّهم سراعًا إليه يَنْحَشِرون. وقيل: لا عِوَجَ له. والمعنى: لا عِوَجَ لهم عنه؛ لأن معنى الكلام ما ذكرنا من أنه لا يعوجون له ولا عنه، ولكنَّهم يَؤُمُّونه ويَأْتونه، كما يقال في الكلام: دعانى فلان دعوة لا عِوَجَ لي عنها. أي: لا أعْوج عنها.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O gün insanlar, kendilerini kıyamet duruşma yerine çağıran ve onları oraya toplayan Allah'ın davetçisinin sesine uyarlar; {لَا عِوَجَ لَهُ} “ona karşı bir eğrilik/sapma yoktur”. Yani: Onlar için ondan bir sapma ve yön değiştirme yoktur; bilakis süratle ona doğru toplanırlar. «Onun için bir eğrilik yoktur» denilmiştir ki anlamı: «Onlar için ondan bir sapma yoktur» demektir. Çünkü sözün anlamı, zikrettiğimiz üzere, onların ona doğru giderken ne onun için ne de ondan başka bir yöne sapmayacakları, bilakis doğrudan ona yönelecekleri ve gelecekleridir. Nitekim konuşma dilinde: «Falanca beni öyle bir davetle çağırdı ki benim için ondan bir sapma (ivec) yoktur», yani: «Ondan sapamam» denilir.
وقوله: {وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ}. يقول تعالى ذكره: وسَكَنت أصواتُ الخلائق للرحمنِ. فوصَفَ الأصوات بالخشوع، والمعنى لأهْلِها أنهم خُضَّعٌ جميعهم لربِّهم، فلا تَسْمَعُ لناطقٍ منهم مَنْطقًا إِلا مَن أَذِنَ له الرحمنُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır” kavli hakkında Allah Teâlâ: Yaratılmışların sesleri Rahmân için dinmiştir , buyurmaktadır. Sesleri huşû ile nitelemiştir; kastolunan ise ses sahiplerinin tamamının Rablerine boyun eğmiş olduklarıdır. Artık Rahmân'ın izin verdiği kimse dışında konuşan hiçbir kimseden bir söz işitemezsin.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn
عباس قولَه: {وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ}. يقولُ: سَكَنَت .
Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır” kavli hakkında: «Dinmiştir » dediğini rivayet etti.
وقوله: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. قيل : إنه وطءُ الأَقْدامِ إلى المَحْشَرِ. وأصله الصوت الخفيُّ، يقال: هَمَسَ فلانٌ إلى فلانٍ بحديثه. إذا أسرَّه إليه وأخفاه، ومنه قول الراجز :
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında: Bunun mahşere doğru giden ayakların sesi olduğu söylenmiştir . Aslı gizli sestir. Bir kimse sözünü gizleyip fısıldadığında: «Falanca falancaya sözünü fısıldadı (hemese)» denir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir :
وهُنَّ يَمْشِينَ بِنا هَمِيسَا
Ve onlar bizi hafif ayak sesleriyle (hemîsen) yürütürler,
إِنْ تَصْدُقِ الطيرُ نَنِكْ لَمِيسَا
Eğer kuşlar doğru söylerse Lemîs ile kavuşuruz.
يعنى بالهَمْس صوتَ أخْفافِ الإبل في سيْرِها.
Hems ile develerin yürüyüşleri sırasındaki taban seslerini kastetmektedir.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا عليٌّ بن عابسٍ، عن عطاءٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. قال: وَطْءَ الأقدام .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Âbis, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında: «Ayak sesleri » dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}: يعنى هَمْسَ الأَقْدامِ، وهو الوَطْءُ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Ayakların fısıltısını, yani ayak seslerini kastetmektedir.»
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ:
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti:
{فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. يقول: الصوت الخفيَّ .
{فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında: «Gizli ses » demektedir.
حدَّثنا إسماعيل بن موسى السُّدِّيُّ، قال: أخبرنا شَرِيكٌ، عن عبد الرحمن بن الأصْبهانيِّ، عن عكرمة: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. قال: وطعَ الأَقْدامِ .
Bize İsmâil b. Mûsâ es-Süddî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Abdurrahmân b. el-İsbahânî'den, o da İkrime'den: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında: «Ayak sesleri » dediğini haber verdi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا حمادٌ، عن حميدٍ، عن الحسنِ: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. قال: هَمْس الأقدام .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Süleymân rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Humeyd'den, o da el-Hasan'dan: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında: «Ayak fısıltısı/sesi » dediğini rivayet etti.
وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٍ، عن قتادة: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. قال قتادةُ: كان الحسنُ يقولُ: وَقْعَ أَقْدامِ القومِ.
Bize Bişr de rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında rivayet etti; Katâde dedi ki: «el-Hasan: “Topluluğun ayak sesleridir” derdi.»
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}، قال: تَهافُتًا. أو قال: تخافُت الكلام.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavli hakkında: «Fısıldaşma» -yahut : «Sözün gizlice fısıldanması»- dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {هَمْسًا}. قال: خَفْضَ الصوتِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in Allah Teâlâ'nın: {هَمْسًا} “fısıltı” kavli hakkında: «Sesin alçaltılması » dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهدٍ، قال: خَفْضَ الصوتِ. قال: وأخبرنى عبد الله بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: كلام الإنسان، لا تسمعُ تَحَرُّكَ شَفَتَيه ولسانه .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: «Sesin alçaltılması» dediğini rivayet etti. [Haccâc] dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den şöyle dediğini haber verdi: «İnsanın konuşmasıdır; onun dudaklarının ve dilinin kımıldayışını işitmezsin .»
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا}. يقولُ: لا تسمعُ إلا مَشْيًا. قال: المَشْىُ الهمسُ؛ وطءُ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” kavli hakkında şöyle dedi: «Yürüyüşten başka bir şey işitmezsin, demektir. Dedi ki: Yürüyüş, fısıltıdır; ayakların basış
الأقدام .
sesidir .»
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤُه: {يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا (١٠٩) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا (١١٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا (١٠٩) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا (١١٠)} “O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez. (109) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilimce kuşatamazlar. (110)” kavlinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: يومَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشفاعة إلا شفاعَةَ مَن أذن له الرحمن أن يشْفَعَ ورضى له قوله .
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O gün şefaat, ancak Rahmân'ın şefaat etmesine izin verdiği ve sözünden razı olduğu kimsenin şefaati dışında fayda vermez .
وأدخل في الكلام {له} دليلًا على إضافة القول إلى كناية {مَنْ}. وذلك كقول القائل لآخرَ: رَضِيتُ لك عملك، ورَضِيتُه منك.
İfadedeki {له} lafzı, sözün {مَنْ} zamirine izafe edildiğini göstermek üzere dahil edilmiştir. Bu, bir kimsenin diğerine: «Senin amelinden razı oldum (radîtü leke ameleke)» yahut «Senden [amelini] kabul edip razı oldum (radîtühü minke)» demesi gibidir.
وموضع {مَنْ} مِن قوله: {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} نصبٌ؛ لأنه خلاف الشفاعة.
{إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} kavlindeki {مَنْ} kelimesinin iraptaki yeri nasbdır; çünkü o, şefaatin hilafınadır (istisna-i munkatı'dır) .
وقوله: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكره: يعلمُ ربُّك يا محمد ما بين أيدى هؤلاء الذين يَتَّبِعون الداعى مِن أمرِ القيامة، وما الذي يصيرون إليه من الثواب والعقاب، {وَمَا خَلْفَهُمْ}. يقولُ: ويعلمُ أَمرَ مَا خَلَّفوه وراءهم مِن أمر الدنيا.
Allah Teâlâ'nın: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kavli hakkında Allah Teâlâ: Ey Muhammed! Rabbin, davetçiye uyan bu kimselerin önündeki kıyamet işlerini ve varacakları sevap ile cezayı bilir; {وَمَا خَلْفَهُمْ} “ve arkalarındakini de [bilir]” kavliyle de: Geride bıraktıkları dünya işlerini de bilir, buyurmaktadır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ}. [يقولُ: يعلمُ ما بين أيديهم] مِن أمر الساعةِ، {وَمَا خَلْفَهُمْ}: من أمر الدنيا
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle dediğini] nakletti: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} “O, onların önlerindekini bilir” ayeti hakkında: [Yani: Onların önlerindeki] kıyamet işini [bilir], {وَمَا خَلْفَهُمْ} “ve arkalarındakini de [bilir]” [ayeti hakkında ise]: Dünya işini [bilir], dedi.
وقوله: {وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا}. يقول تعالى ذكرُه: ولا يُحِيطُ خلقُه به علمًا.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} “onlar ise O'nu ilimce kuşatamazlar” kavli hakkında Allah Teâlâ: O'nun yarattıkları ise O'nu ilimce kuşatamazlar, buyurmaktadır.
ومعنى الكلام أنه محيطٌ بعباده علمًا، ولا يُحِيطُ عباده به علمًا.
Sözün anlamı şudur: O, kullarını ilimce kuşatmıştır; kulları ise O'nu ilimce kuşatamazlar.
وقد زَعَم بعضُهم أن معنى ذلك، أن الله يعلم ما بين أيدى ملائكته وما خَلْفَهم، وأن ملائكته لا يُحيطون علمًا بما بين أيدى [أنفسها وما خلفها] . وقال: إنما أعلم بذلك الذين كانوا يعبدون الملائكة، أن الملائكة كذلك لا تعلمُ ما بين أيديها وما خلفَها، مُوَبِّخَهم بذلك، ومعرِّفهم بأن مَن كان كذلك فكيف يُعْبَدُ ! وأن العبادةَ إنما تصلُحُ لَمَن لا تَخْفَى عليه خافيةٌ في الأرضِ ولا في السماء.
Onlardan (müfessirlerden) bazıları bunun anlamının; Allah'ın meleklerinin önlerindekini de arkalarındakini de bildiği, meleklerin ise [kendilerinin] önlerindekini ve arkalarındakini ilimce kuşatamadıkları şeklinde olduğunu iddia etmiştir. [Bu görüş sahibi] demiştir ki: Meleklere tapan kimselere meleklerin de aynı şekilde önlerindekini ve arkalarındakini bilmediğini bildirmiş, böylece onları azarlamış ve bu durumda olan bir varlığa nasıl ibadet edilebileceğini onlara göstermiştir ! Zira ibadet, ancak yerde ve gökte kendisine hiçbir şey gizli kalmayan zâta layıktır.
القول في تأويل قولِه جل ثناؤه: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا (١١١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا (١١١)} “Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm olan [Allah]a boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır. (111)” kavlinin tevili hakkında.
يقول تعالى ذكره: استأْسرت وجوه الخلق واسْتَسْلَمَت للحيِّ الذي لا
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Yaratılmışların yüzleri [O'na] esir olmuş ve [asla] ölmeyen o Hayy'a boyun eğip teslim olmuştur...
يموتُ، القيوم على خَلْقِه بتدبيره إياهم، وتصريفهم لما شاءُوا. وأَصلُ العُنُوِّ الذُّلُّ، يقالُ منه: عَنا وجهه لربِّه يَعْنُو عُنُوًّا. يعنى به : خَضَع له وذَلَّ؛ ولذلك قيل للأسير: عانٍ. لذلَّةِ الأسْرِ. وأما قولُهم: أخذتُ الشيءَ عَنْوَةً. فإنه يكونُ وإن كان معناه يَئُولُ إلى هذا أن يكونَ أخذه غَلَبَةً، ويكون أخذه عن تسليمٍ وطاعةٍ، كما قال الشاعر: .
Hayy olana, onları tedbir ve diledikleri gibi sevk ve idare etmekle yaratıkları üzerinde kâim olan Kayyûm'a teslim olmuştur. Unuv (العنو) kelimesinin aslı zillettir/boyun eğmektir. Bundan dolayı: «Yüzü Rabbine boyun eğdi (anâ vechühû li-Rabbihî ya'nû unuvven)» denir; bununla O'na boyun eğdiği ve zelil olduğu kastedilir. Bundan dolayı esire, esirliğin zilletinden ötürü «ânin (عَانٍ)» denilmiştir. Onların «Bir şeyi anveten (zorla/itirazsız) aldım» sözlerine gelince; anlamı buna dönse de bu, o şeyi zorla/galibiyetle almak anlamına da gelir, teslimiyet ve itaatle almak anlamına da gelir; nitekim şair şöyle demiştir:
هل أنتَ مُطِيعى أَيُّها القلبُ عَنْوة … ولم تُلْحَ نفسٌ لم تُلَمْ في احتيالها
«Ey kalp! Bana ister istemez (anveten) itaat edecek misin? Çaresi hususunda kınanmayan hiçbir nefis kınanmış olmaz »
وقال آخرُ :
Bir başkası da şöyle demiştir :
فما أَخَذُوها عَنْوةً عن مَودَّةٍ … ولكن بضرب المَشْرَفيِّ اسْتَقالَها
«Onu bir sevgiyle rızaen (anveten) almadılar; bilakis Meşrefî kılıcının vuruşuyla vazgeçirdiler onu.»
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ}. يقولُ: ذَلَّتْ.
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} “Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm olan [Allah]a boyun eğmiştir” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: «[Yani] zelil olmuştur (boyun eğmiştir).»
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ}. يعنى: [اسْتَسلَمت إليَّ] .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} “Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm olan [Allah]a boyun eğmiştir” kavli hakkında: «Yani: [Bana teslim olmuştur] » dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ}. قال: خَشَعَت .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ} “bütün yüzler boyun eğmiştir” kavli hakkında: «Huşu duymuştur » dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.