Binûn

Tâhâ Suresinin Tefsiri — 13. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢)} “Nihayet ikisi de ondan yediler. Bunun üzerine mahrem yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üst üste koyup üzerlerini örtmeye başladılar. Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı. Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul buyurdu ve doğru yola iletti” kavlinin tefsiri.

يقول تعالى ذكره: فأكل آدمُ وحواءُ من الشجرة التي نُهيا عن الأكل منها، وأطاعا أمر إبليس، وخالفا أمرَ ربِّهما، {فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا}. يقولُ: فانْكَشَفَت لهما عوراتهما، وكانت مستورةً عن أعينهما.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Âdem ve Havvâ, yenilmesi kendilerine yasaklanan ağaçtan yediler; İblis'in emrine itaat edip Rablerinin emrine karşı geldiler. {فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا} “Bunun üzerine mahrem yerleri kendilerine açılıverdi”; yani avret yerleri gözlerinden örtülü iken kendilerine açılıp göründü.

كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ، قال: إنما أراد - يعنى إبليس - بقوله: {هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى}. ليُبْدِيَ لهما ما تَوارَى عنهما مِن سوآتِهما بهَتْكِ لباسهما، وكان قد علم أن لهما سوأةً؛ لما كان يَقْرَأُ مِن كتب الملائكة، ولم يَكُنْ آدمُ يَعْلَمُ ذلك وكان لباسهما الظُّفُر، فأبى آدم أن يَأْكُلَ منها، فتقَدَّمَت حواءُ فأكلت، ثم قالت: يا آدمُ كُلْ، فإنى قد أكَلْتُ فلم يَضُرَّنى. فلمَّا أكل آدمُ بدَت لهما سواتهما .

Nitekim bize Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, o şöyle dedi: O -yani İblis-: {هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} “Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” sözüyle elbiselerini yırtıp açarak mahrem yerlerinden kendilerine gizlenmiş olan şeyleri onlara göstermek istemişti. Meleklerin kitaplarından okudukları sebebiyle onların mahrem yerleri olduğunu biliyordu, Âdem ise bunu bilmiyordu ve elbiseleri tırnak [gibi bir maddeden] idi. Âdem o ağaçtan yemekten kaçındı; bunun üzerine Havvâ öne geçip yedi, sonra da: «Ey Âdem, ye! Ben yedim de bana bir zarar vermedi» dedi. Âdem de yiyince ikisinin mahrem yerleri kendilerine açılıverdi .

وقوله: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا [مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}]. يقولُ: أَقْبَلَا يَشُدَّان عليهما من ورق الجنة.

Allah Teâlâ'nın: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا [مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ]} “ve cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye başladılar” kavli [hakkında Ebû Ca‘fer] der ki: Cennet yapraklarını üzerlerine bağlayıp [örtmeye] koyuldular.

كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}. يقولُ: أَقْبَلا يُغَطِّيان عليهما بورق التِّين .

Nitekim bize Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “ve cennet yapraklarından üst üste koyup üzerlerini örtmeye başladılar” [kavli hakkında]: İncir yaprağı ile üzerlerini örtmeye koyuldular , dedi.

وحدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: قتادة قوله: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}. يقولُ: يُوصِلان عليهما من ورق الجنة .

Bize Bişr de rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “ve cennet yapraklarından üst üste koyup üzerlerini örtmeye başladılar” kavli hakkında: «Cennet yapraklarını üzerlerine birbirine ekliyorlardı demektedir» dediğini rivayet etti.

وقوله: {وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى}. يقولُ: وخالف أمرَ ربِّه، فتَعَدَّى إلى ما لم يَكُنْ له أن يَتَعَدَّى إليه من الأكل من الشجرة التي نهاه الله عن الأكل منها.

Onun: {وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى} “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” kavline gelince; Rabbinin emrine muhalefet etti ve Allah'ın kendisinden yemesini yasakladığı ağaçtan yemek suretiyle aşmaması gereken sınırı aştı.

وقوله: {ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى}. يقول: ثم اصطفاه ربُّه من بعد معصيته إياه، فرزقه الرجوع إلى ما يَرْضَى عنه، والعمل بطاعته، وذلك هو كانت توبته التي تابها عليه.

Onun: {ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul buyurdu ve doğru yola iletti” kavline gelince; Rabbi, O'na isyan etmesinden sonra onu seçti, hoşnut olacağı şeye dönmeyi ve O'na itaat ile amel etmeyi ona nasip etti; işte bu, [Rabbinin] kabul ettiği tövbesiydi.

وقوله: {وَهَدَى}. يقولُ: وهداه للتوبة، فوفَّقه لها.

Onun: {وَهَدَى} “ve doğru yola iletti” kavline gelince; onu tövbeye iletti ve bunda muvaffak kıldı, demektir.

القول في تأويل قوله جلّ ثناؤه: {قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى (١٢٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى (١٢٣)} “[Allah] buyurdu ki: «Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz/zahmet içinde de olmaz»” kavlinin tefsiri.

يقول تعالى ذكره: قال الله لآدم وحواء: اهْبِطا من الجنة جميعًا إلى الأرضِ، {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. يقول: أنتما عدوَّا إبليس وذريته، وإبليس عدوُّكما وعدوُّ ذريتكما.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah Âdem'e ve Havvâ'ya: Cennetten hep birlikte yeryüzüne inin, {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “birbirinize düşman olarak” buyurdu. Şöyle demektedir: İkiniz İblis'in ve soyunun düşmanısınız ; İblis de ikinizin ve soyunuzun düşmanıdır.

وقوله: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى}. يقولُ: فإن يَأْتِكم يا آدم وحواء

[Allah Teâlâ'nın]: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى} “Artık benden size bir hidayet geldiğinde” buyruğuna gelince; [Ebû Ca‘fer] şöyle buyuruyor: Ey Âdem ve Havvâ! Şayet size...

وإبليس، {مِنِّي هُدًى}. يقولُ: بيانٌ لسبيلى، وما أختاره لخلقى من دينٍ، {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ}. يقولُ: فمَن اتَّبع بيانى ذلك وعمل به، ولم يزغ عنه، {فَلَا يَضِلُّ}. يقولُ: فلا يَزولُ عن مَحَجَّةِ الحقِّ، ولكنه يَرْشُدُ في الدنيا ويَهْتَدِى، {وَلَا يَشْقَى}. [يقولُ: ولا يَشقَى] في الآخرة بعقاب الله؛ لأن الله يُدْخِلُه الجنةَ ويُنَجِّيه من عذابه.

ve İblis! Şayet size {مِنِّي هُدًى} “benden bir hidayet”, yani yoluma dair bir açıklama ve kullarım için seçtiğim bir din gelirse, {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ} “kim benim hidayetime uyarsa”, yani kim bu açıklamama uyar, onunla amel eder ve ondan sapmazsa, {فَلَا يَضِلُّ} “o sapmaz”, yani hak yolundan ayrılmaz, bilakis dünyada doğru yolu bulur ve hidayete erer, {وَلَا يَشْقَى} “ve mutsuz da olmaz”. [Yani] ahirette Allah'ın cezalandırmasıyla [şekavete düşüp mutsuz olmaz] ; çünkü Allah onu cennete girdirir ve azabından kurtarır.

وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويل.

Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني الحُسَينُ بن يزيدَ الطَّحَّانُ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمر، عن عمرو بن قيس الملائيِّ، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال: تضَمَّن الله لمن قرأ القرآنَ واتَّبع ما فيه ألا يَضِلَّ في الدنيا، ولا يَشْقَى في الآخرةِ. ثم تلا: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} .

Bana el-Hüseyn b. Yezîd et-Tahhân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Amr b. Kays el-Melâî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: «Allah, Kur'an'ı okuyup içindekilere uyan kimseye dünyada sapmayacağını, ahirette de mutsuz/bedbaht olmayacağını garanti etmiştir.» Sonra şu ayeti okudu: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} “Kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz/zahmet içinde de olmaz” .

حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْديُّ، قال: ثنا حَكَّامُ الرازيُّ، عن أيوب بن موسى، عن عمرو بن قيسٍ الملائيِّ، عن ابن عباسٍ أنه قال: إن الله قد ضمن. فذكر نحوه.

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî de rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm er-Râzî, Eyyûb b. Mûsâ'dan, o Amr b. Kays el-Melâî'den, o da İbn Abbâs'tan: «Şüphesiz Allah garanti etmiştir...» dediğini ve benzerini zikrettiğini rivayet etti.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن أيوب بن يسارٍ أبى عبد الرحمن، عن عمرو بن قيسٍ، عن رجلٍ، عن ابن عباسٍ بنحوه.

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm, Ebû Abdirrahmân Eyyûb b. Yesâr'dan, o Amr b. Kays'tan, o bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti.

حدَّثنا عليُّ بن سهل الرَّمْليُّ، قال: ثنا أحمدُ بن محمدٍ النَّسائيُّ، عن أبي

Bize Ali b. Sehl er-Remlî rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed en-Nesâî, Ebû...

سلمة ، عن عطاءٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: قال ابن عباسٍ: مَن قرأ القرآنَ واتَّبَع ما فيه عصمه الله من الضَّلالة، ووقاه - قال أبو جعفرٍ الطبريُّ: أظنُّه أنا قال -: هَوْلَ يوم القيامة، وذلك أنَّه قال: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} في الآخرة .

Seleme'den , o Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbâs dedi ki: «Kim Kur'an'ı okur ve içindekilere uyarsa, Allah onu sapıklıktan korur ve onu -Ebû Ca'fer et-Taberî der ki: Sanırım o şöyle dedi - kıyamet gününün dehşetinden muhafaza eder. Çünkü O: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} “Kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz/zahmet içinde de olmaz” ahirette buyurmuştur.»

القولُ في تأويل قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥) قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥) قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦)} “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz. O der ki: «Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim.» [Allah] buyurur ki: «İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun; bugün de sen öylece unutulursun!»” kavlinin tefsiri.

يقول تعالى ذكره: ومن [أدبر معرضًا] عن ذِكْرِى الذي أُذَكِّرُه به، فتَوَلَّى عنه ولم يقبله، ولم يَسْتَجِبْ له، ولم يَتَّعِظُ به، فينزجر عما هو عليه مُقِيمٌ من خلافه أمر ربِّه، {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. يقولُ: فإن له معيشةً ضيقةً.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Kim kendisini uyardığım zikrimden [yüz çevirip arkasını dönerse] , ondan yüz çevirir, onu kabul etmez, ona icabet etmez ve onunla öğüt alıp Rabbinin emrine muhalefet etmek üzere sürdürdüğü durumdan vazgeçmezse, {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır”; yani şüphesiz onun için dar (sıkıntılı) bir geçim vardır.

والضَّنك من المنازل والأماكن والمعايش، الشديد، يقال: هذا منزلٌ ضَنْكٌ. إذا كان ضيقًا، وعيشٌ ضنكٌ. الذكر والأنثى، والواحدُ والاثنان والجمعُ، بلفظٍ واحدٍ، ومنه قول عنترة :

Evlerden, mekanlardan ve geçim şartlarından dank (الضَّنك), şiddetli ve dar olan şeydir. Dar olduğu zaman: «Bu, dar bir mekandır (hâzâ menzilün dankun)» ve «dar bir geçim (ayşün dankun)» denir. Müzekker, müennes, tekil, ikil ve çoğul aynı lafızla ifade edilir. Antere'nin şu sözü de bundandır :

* وإن نزلوا بضَنكٍ أنزل*

*Ve eğer dar [ve sıkıntılı] bir yere inerlerse ben de inerim.*

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. يقولُ: الشقاء .

Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Bedbahtlık/zahmettir demektedir» dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {ضَنْكًا}. قال: ضيقةً .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun: {ضَنْكًا} “dar” kavli hakkında: «Dardır » dediğini rivayet etti.

وحدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاق، عن معمرٍ، عن قتادة في قوله: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: الضَّنْكُ الضِّيقُ .

Bize el-Hasan da rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ma'mer'den, o da Katâde'den onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Dank (الضنك), darlıktır » dediğini rivayet etti.

وحدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عنبسة، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسم بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. يقولُ: ضيقةً.

Bize İbn Humeyd de rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Dardır demektedir» dediğini rivayet etti.

وحدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım da rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

واختلف أهل التأويل في الموضع الذي جعل الله لهؤلاء المُغرضين عن ذكرِه المعيشةَ الضَّنْكَ، والحال التي جعَلَهم فيها؛ فقال بعضُهم: جعَل ذلك لهم في

Te'vil ehli (müfessirler), Allah'ın Kendi zikrinden yüz çeviren bu kimseler için dar geçimi kıldığı yer ve onları içine koyduğu hâl hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: «[Allah] bunu onlar için

الآخرة في جهنم، وذلك أنهم جعل طعامهم فيها الضَّرِيعَ والزَّقُومَ.

ahirette cehennemde kılmıştır; çünkü onların oradaki yiyeceğini darî' (dikenli bitki) ve zakkum yapmıştır» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمر بن عليٍّ المقدَّميُّ، قال: ثنا يحيى بن سعيدٍ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قوله: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: في جهنم .

Bana Muhammed b. Ömer b. Alî el-Mukaddemî rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Avf'tan, o da el-Hasan'dan onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Cehennemdedir » dediğini rivayet etti.

وحدَّثنى يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. فقرأ حتى بلغ: {وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ}. قال: هؤلاء أهلُ الكفر. قال: و {مَعِيشَةً ضَنْكًا} في النارِ؛ شَوْكٌ مِن نارٍ وزَقُّومٌ وغِسْلينٌ، والضَّريعُ شوكٌ مِن نارٍ، وليس في القبر ولا في الدنيا معيشةٌ، ما المعيشةُ والحياة إلا في الآخرةِ. وقرأ قولَ اللَّهِ ﷿: {يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي} [الفجر: ٢٤]. قال: لمعيشتى. قال: والغسلين والزقُّومُ شيءٌ لا يَعْرِفُه أهلُ الدنيا .

Bana Yûnus da rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “Kim de zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” ayeti hakkında dedi ki -ve: {وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ} “ve Rabbinin ayetlerine inanmayan” kısmına kadar okudu-: «Bunlar küfür ehlidir.» Dedi ki: «{مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” cehennem ateşindedir; ateşten diken, zakkum ve gıslîndir (irinli sudur). Darî', ateşten dikendir. Ne kabirde ne de dünyada gerçek bir geçim vardır; asıl geçim ve hayat ancak ahirettedir.» Ve Allah Azze ve Celle'nin şu kavlini okudu: {يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي} “Keşke hayatım için [önceden bir şeyler] takdim etmiş olsaydım!” [Fecr: 24]. «Yani geçimim için» dedi. Ve ekledi: «Gıslîn ve zakkum, dünya ehlinin tanımadığı şeylerdir .»

وحدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، عن معمر، عن قتادة: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. يقول: ضنكًا في النار .

Bize el-Hasan da rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” [ayeti hakkında]: «Cehennem ateşinde bir darlıktır demektedir» dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: بل عُنى بذلك: فإن له معيشةً في الدنيا حرامًا. قال: ووصف الله جلَّ ثناؤُه معيشتهم بالضَّنكِ لأن الحرام وإن اتَّسع فهو ضنكٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla: «Dünyada onun için haram bir geçim vardır» manası kastedilmiştir. Dedi ki: Allah Celle Senâuhû onların geçimini dank (dar/sıkıntılı) olarak nitelemiştir; çünkü haram ne kadar geniş ve bol olsa da darlıktır/sıkıntıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا الحسين بنُ

Bize Muhammed b. Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn b.

واقدٍ، عن يزيد، عن عكرمة في قوله: {مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: هي المعيشةُ التي أوسع الله عليه من الحرام .

Vâkıd, Yezîd'den, o da İkrime'den onun: {مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” kavli hakkında: «O, Allah'ın kendisine haramdan bolca verdiği geçimdir » dediğini rivayet etti.

حدَّثني داود بن سليمان بن يزيدَ المُكْتِبُ مِن أهل البصرة، قال: ثنا عمرُو بنُ جريرٍ البجليُّ، عن إسماعيل بن أبي خالدٍ، عن قيسٍ بن أبى حازمٍ في قول الله: {مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: رزقًا في معصية .

Bana Basra ehlinden Dâvûd b. Süleymân b. Yezîd el-Müktib rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Cerîr el-Becelî, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Kays b. Ebî Hâzim'den Allah'ın: {مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” kavli hakkında: «Masiyet (günah) içinde bir rızıktır » dediğini rivayet etti.

حدَّثني عبد الأعلى بن واصلٍ، قال: ثنا يعلى بنُ عُبيدٍ، قال: ثنا أبو بسطام، عن الضحاك: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: الكسب الخبيث .

Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl rivayet etti, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Bistâm, Dahhâk'tan onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Hapis (kötü/haram) kazançtır » dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بنُ إسماعيلَ الضّرَاريُّ ، قال: ثنا محمدُ بنُ سَوَّارٍ، قال: ثنا أبو اليقظان عمارُ بنُ محمدٍ، عن هارون بن محمدٍ التَّيميِّ، عن الضحاكِ في قوله: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: العمل الخبيثَ، والرزق السيئ .

Bana Muhammed b. İsmâîl ed-Dırârî rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevvâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebu'l-Yakzân Ammâr b. Muhammed, Hârûn b. Muhammed et-Teymî'den, o da Dahhâk'tan onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Kötü amel ve fena rızıktır » dediğini rivayet etti.

وقال آخرون ممن قال: عُنى أن لهؤلاء القوم المعيشة الضنك في الدنيا: إنما قيل لها: ضَنكٌ وإن كانت واسعةً؛ لأنهم يُنفقون ما يُنْفِقون من أموالهم على تكذيبٍ بالخَلَفِ مِن اللَّهِ، وإياس من فضلِ اللَّهِ، وسوء ظنٍّ منهم بربِّهم، فتَشْتَدُّ لذلك عليهم معيشتهم وتَضِيقُ.

Bu topluluk için dar geçimin dünyada kastedildiğini söyleyenlerden başkaları da şöyle demiştir: Geniş ve bol olsa bile ona «dank (dar/sıkıntılı)» denmiştir; çünkü onlar mallarından harcadıkları şeyleri, Allah'tan bir karşılık (halef) geleceğini yalanlayarak, Allah'ın lütfundan ümit keserek ve Rableri hakkında kötü zanda bulunarak harcarlar. Bu yüzden geçimleri onlara ağır gelir ve daralır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [...] rivayet etti:

أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. يقولُ: كلُّ مالٍ أعْطَيْتُه عبدًا من عبادى قلَّ أو كثُر، لا يَتَّقِينى فيه، فلا خير فيه، وهو الضَّنْكُ في المعيشة. ويقالُ أيضًا: إن قومًا ضُلَّالًا أَعْرَضوا عن الحقِّ، وكانوا أُولى سَعَةٍ من الدنيا مكثرين، فكانت معيشتهم ضنكًا، وذلك أنهم كانوا يَرَوْن أن اللَّهَ ليس بمُخْلِفٍ لهم معايشهم من سوء ظنِّهم بالله، والتكذيب به، فإذا كان العبدُ يُكَذِّبُ باللَّهِ ويُسئُ الظَّنَّ به، اشْتَدَّت عليه معيشتُه، فذلك الضنكُ .

babasından, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “Kim de zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Kullarımdan bir kula az veya çok verdiğim her malda benden sakınmazsa, onda hayır yoktur ve o, geçimdeki darlıktır (danktır).» Şöyle de denir: Hak yoldan sapan birtakım kimseler haktan yüz çevirdiler; onlar dünyada genişlik ve bolluk sahibi, çok malı olan kimselerdi. Fakat geçimleri dar (dank) oldu. Bu da Allah'a karşı besledikleri kötü zandan ve O'nu yalanlamaktan ötürü Allah'ın kendilerine rızıklarının karşılığını vermeyeceğini (yerine koymayacağını) düşünmelerindendi. Kul Allah'ı yalanlayıp O'na kötü zanda bulununca, geçimi kendisine ağır gelir; işte bu, darlıktır (danktır) .

وقال آخرون: بل عُنى بذلك: أن ذلك لهم في البَرْزَخ. قالوا: وهو عذابُ القبر.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, bunun onlar için berzahta olduğu kastedilmiştir. Onlar: «O, kabir azabıdır» dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يزيدُ بنُ مَخْلَدٍ الواسطيُّ، قال: ثنا خالد بن عبدِ اللهِ، عن عبد الرحمن بن إسحاق، عن أبي حازم، عن النعمان بن أبى عَيَّاشٍ، عن أبي سعيد الخدريِّ، قال في قولِ اللَّهِ: {مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: عذابَ القبرِ .

Bana Yezîd b. Mahled el-Vâsıtî rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Abdurrahmân b. İshâk'tan, o Ebû Hâzim'den, o en-Nu'mân b. Ebî Ayyâş'tan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den Allah'ın: {مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” kavli hakkında: «Kabir azabıdır » dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا بشر بنُ المفضَّل، قال: ثنا عبدُ الرحمن بن إسحاق، عن أبي حازمٍ، عن النعمان بن أبي عيَّاشٍ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: إن المعيشة الضنك التي قال الله؛ عذابُ القبر.

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' rivayet etti, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. İshâk, Ebû Hâzim'den, o en-Nu'mân b. Ebî Ayyâş'tan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti, dedi ki: «Allah'ın buyurduğu dar geçim, kabir azabıdır.»

حدَّثني حَوْثَرَةُ بنُ محمدِ المِنْقَريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حازمٍ، عن أبي

Bana Havsere b. Muhammed el-Minkarî rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hâzim'den, o da Ebû...

سلمة، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: يَضِيقُ عليه قبره حتى تَخْتَلِفَ أضلاعُه .

Seleme'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” [ayeti hakkında]: «Kaburgaları birbirine geçinceye kadar kabri ona daralır » dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكم، قال: ثنا أبى وشعيب بنُ الليث، عن الليث، قال: ثنا خالدُ بن زيدٍ، عن ابن أبي هلالٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي سعيدٍ أنه كان يقولُ: المعيشةُ الضنكُ عذابُ القبر، إنه يُسَلَّطُ على الكافر في قبره تسعةٌ وتسعون تِنِّينًا تَنْهَشُه وتَخْدِشُ لحمه حتى يُبْعَثَ. وكان يقالُ: لو أن تنِّينًا منها يَنفُخُ الأرضَ لم تُثبت زرعًا .

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet etti, dedi ki: Bize babam ve Şuayb b. Leys, Leys'ten rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid b. Zeyd, İbn Ebî Hilâl'den, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Saîd'den rivayet etti; o şöyle derdi: «Dar geçim kabir azabıdır. Kâfirin üzerine kabrinde, diriltilinceye kadar onu sokup etini tırmalayan doksan dokuz ejderha musallat edilir. Şöyle denilirdi: Şayet onlardan bir ejderha yeryüzüne üfleyecek olsa hiçbir ekin bitirmezdi .»

حدَّثنا مجاهدُ بن موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا محمدُ بن عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: يُضَيَّقُ على الكافِرِ قبرُه حتى تَخْتَلِفَ فيه أضلاعُه، وهى المعيشة الضنك التي قال الله ﷿: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} .

Bize Mücâhid b. Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti, dedi ki: «Kâfire kabri, kaburgaları birbirine geçinceye kadar daraltılır. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” buyurduğu dar geçimdir.»

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن إسماعيل بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ والسديِّ في قوله: {مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قالا: عذابَ القبرِ.

Bize Ebû Kureyb rivayet etti, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih ve es-Süddî'den onların: {مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etti: «Kabir azabıdır.»

وحدَّثنا محمد بن إسماعيلَ الأَحْمَسيُّ، قال: ثنا محمدُ بن عبيدٍ، قال: ثنا سفيان الثورى، عن إسماعيل بن أبى خالد، عن أبي صالحٍ في قوله: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: عذاب القبر .

Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî de rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten onun: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavli hakkında: «Kabir azabıdır » dediğini rivayet etti.

وحدَّثنى عبد الرحمن بن الأسود، قال: ثنا محمدُ بن ربيعة، قال: ثنا أبو عُمَيْسٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُخَارِقٍ، عن أبيه، عن عبدِ اللَّهِ في قوله: {مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: عذاب القبر .

Bana Abdurrahmân b. el-Esved de rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Umeys, Abdullah b. Muhârık'tan, o babasından, o da Abdullah'tan onun: {مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” kavli hakkında: «Kabir azabıdır » dediğini rivayet etti.

وحدَّثنا ابن عبد الرَّحيم البرقيُّ، قال: ثنا ابن أبي مريم، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ وابن أبي حازم، قالا: ثنا أبو حازمٍ، عن النعمان بن أبي عَيَّاشٍ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ: {مَعِيشَةً ضَنْكًا}. قال: عذاب القبر .

Bize İbn Abdirrahîm el-Berkî de rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer ve İbn Ebî Hâzim rivayet ettiler, dediler ki: Bize Ebû Hâzim, en-Nu'mân b. Ebî Ayyâş'tan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den: {مَعِيشَةً ضَنْكًا} “dar bir geçim” [ayeti hakkında]: «Kabir azabıdır » dediğini rivayet etti.

وأولى الأقوال في ذلك بالصواب قول من قال: هو عذاب القبر. الذي حدَّثنا به أحمد بن عبد الرحمن بن وهبٍ، قال: ثنا عمى عبد الله بن وهبٍ، قال: أخبرني عمرو بن الحارث، عن دَرَّاجٍ، عن ابن حجيرة، عن أبي هريرةَ، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "أتدْرُون فيمَ أَنْزِلَت هذه الآيةُ: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} أتدرون ما المعيشةُ الضنكُ؟ ". قالوا: الله ورسولُه أعلمُ. قال: "عذاب الكافر في قبره، والذي نفسى بيده، إنه يُسلَّط عليه تسعةٌ وتسعون

Bu hususta doğruya en yakın olan görüş: «O, kabir azabıdır» diyen kimsenin görüşüdür. [Nitekim] bize Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bize amcam Abdullah b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o İbn Hucyre'den, o Ebû Hureyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki O şöyle buyurmuştur: «Bu ayetin ne hakkında indirildiğini bilir misiniz: {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz”. Dar geçimin ne olduğunu bilir misiniz?» [Sahabîler]: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Kâfirin kabrindeki azabıdır. Canım elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, şüphesiz onun üzerine doksan dokuz musallat edilir

تِنِّينًا، أتَدْرُون ما التِّنِّيُن؟ تسعةٌ وتسعون حيَّةً، لكلِّ حيةٍ سبعةُ أرؤسٍ ، يَنْفُخون في جسمِه ويَلْسَعونه ويَخْدِشونه إلى يومِ القيامةِ"

ejderha musallat edilir. Ejderhanın ne olduğunu bilir misiniz? Doksan dokuz yılandır ki her yılanın yedi başı vardır ; kıyamet gününe kadar onun bedenine üfler, onu sokar ve tırmalarlar.»

وأن الله ﵎ أتْبَع ذلك قولَه: {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى}. فكان معلومًا بذلك أن المعيشةَ الضنكَ التي جعَلَها اللهُ لهم قبلَ عذابِ الآخرةِ ؛ لأن ذلك لو كان في الآخرةِ لم يكنْ لقولِه: {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى}. معنًى مفهومٌ؛ لأن ذلك إن لم يكنْ تقَدَّمه عذابٌ لهم قبلَ الآخرةِ، حتى يكونَ الذي في الآخرةِ أشدَّ منه، بطَل معنى قوله: {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى}.

Ve Allah Tebâreke ve Teâlâ'nın bunun peşinden: {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى} “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” kavlini getirmesidir. Bununla bilinmiştir ki Allah'ın onlar için kıldığı dar geçim ahiret azabından öncedir ; çünkü bu şayet ahirette olsaydı, O'nun: {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى} “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” kavlinin anlaşılır bir anlamı olmazdı. Çünkü ahiretteki azabın kendisinden daha şiddetli olacağı, ahiretten önce onlara yönelik bir azap önden gelmemiş olsaydı, O'nun: {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى} “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” kavlinin manası geçersiz olurdu.

فإذ كان ذلك كذلك، فلا تَخْلو تلك المعيشةُ الضنكُ التي جَعَلَها اللَّهُ لهم مِن أن تكونَ لهم في حياتهم الدنيا، أو في قبورِهم قبلَ البعثِ - إذ كان لا وجهَ لأن تكونَ في الآخرةِ؛ لما قد بيَّنا - فإن كانت لهم في حياتهم الدنيا، فقد يَجِبُ أن يكونَ كلُّ مَن أَعْرَض عن ذكرِ اللَّهِ مِن الكفار، فإن معيشتَه فيها ضنكٌ، وفي وجودِنا كثيرًا منهم أوْسَعَ معيشةً من كثيرٍ من المُقْبِلِين على ذكرِ اللهِ ﵎ القابلين له المؤمنين - ما يَدُلُّ على أن ذلك ليس كذلك، فإذ خلا القولُ في ذلك مِن هذين

Durum böyle olduğuna göre, Allah'ın onlar için kıldığı bu dar geçim -açıkladığımız gerekçeler sebebiyle ahirette olmasına bir imkân bulunmadığından- ya onların dünya hayatında veya yeniden diriltilmeden önceki kabirlerinde olmasından başka bir ihtimal taşımaz. Şayet bu [dar geçim], onların dünya hayatında olsaydı, Allah'ın zikrinden yüz çeviren her kâfirin dünyadaki geçiminin mutlaka dar olması gerekirdi. Hâlbuki kâfirlerin pek çoğunun, Allah Teâlâ'nın zikrine yönelen, onu kabul eden ve iman eden birçok kimseden daha geniş bir maişet içinde olduğunu görmemiz, meselenin böyle olmadığını göstermektedir. Bu husustaki görüş bahsi geçen iki

الوجهين، صحَّ الوجهُ الثالثُ، وهو أن ذلك في البَرْزَخ.

ihtimalden arınınca, üçüncü ihtimal sabit ve sahih olur; o da bunun berzahta olduğudur.

وقولُه: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى}. [يقولُ تعالى ذكرُه: ونحشُرُه مِن قبرِه إلى موقفِ القيامةِ يومَ القيامةِ أعمَى .

O'nun: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” kavli. [Allah Teâlâ zikri yüce buyuruyor ki: Kıyamet günü onu kabrinden kıyamet mahşer yerine kör olarak sevk ederiz .

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ العَمَى الذي ذكَر اللهُ في هذه الآيةِ أنه يَبْعَثُ يومَ القيامةِ هؤلاء الكفارَ به؛ فقال بعضُهم: ذلك عَمًى عن الحجِة، لا عمَى البصرِ.

Tevil ehli, Allah'ın bu ayette kıyamet günü bu kâfirleri kendisiyle dirilteceğini zikrettiği körlüğün mahiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: «Bu, delilden yana körlüktür (hüccetsiz kalmaktır), gözün körlüğü değildir» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ الأحْمَسيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٌ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى}. قال: ليس له حجةٌ .

Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten O'nun: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” kavli hakkında: «Onun bir hücceti (delili) yoktur » dediğini rivayet etti.

حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى}. قال: عن الحجةِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” [ayeti hakkında]: «Delilden yana [kör olarak] » dediğini rivayet etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

وقيل: يُحْشَرُ أعمى البصرِ.

Şöyle de denilmiştir: Gözü kör olarak haşredilir.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قال اللهُ تعالى ذكرُه، وهو أَنه يَحْشُرُه أعمى عن الحجةِ ورؤيةِ الأشياءِ كما أخْبَر جلَّ ثناؤُه، فعمَّ ولم يَخْصُص.

Bu husustaki sözün doğrusu, Allah Teâlâ zikrinin buyurduğudur; o da O'nun, Celle Senâuhû'nun haber verdiği gibi onu hem hüccetten hem de şeyleri görmekten yana kör olarak haşredeceğidir; çünkü O genellemiş ve tahsis etmemiştir.

وقولُه: {قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا}. [فقال بعضُهم في ذلك ما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى}. قال: لا حجةَ لى .

O'nun: {قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “[O da:] ‘Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim’ der” kavli. [Bazıları bu konuda, bize İbn Beşşâr'ın rivayet ettiği şu görüşü söylediler: Dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى} “[O da:] ‘Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?’ der” [ayeti hakkında]: «Benim hiçbir delilim yok » dediğini rivayet etti.

وقولُه: {وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا}] . اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: وقد كنتُ بصيرًا بحُجَجى.

O'nun: {وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “Oysa ben gören biriydim” kavli] . Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: «Bunun manası: 'Oysa ben delillerimi bilen/gören biriydim' demektir» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا}. قال: عالمًا بحُجَجى.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “Oysa ben gören biriydim” [ayeti hakkında]: «Delillerimi biliyordum» dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: بل معناه: وقد كنتُ ذا بصرٍ أُبْصِرُ به الأشياءَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis manası: «Oysa ben şeyleri kendisiyle gördüğüm bir göz/görme sahibiydim» demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا}: في الدنيا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “Oysa ben gören biriydim” [ayeti hakkında]: «Dünyada [gören biriydim] » dediğini rivayet etti.

وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا}. قال: كان بعيدَ البصرِ، قصيرَ النظرِ، أعمى عن الحقِّ.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “[O da] dedi ki: Rabbim! Oysa ben gören biriydim, beni niçin kör olarak haşrettin?” [Katâde] dedi ki: 'Gözü uzağı gören, basireti/düşüncesi dar ve hakka karşı kör idi.'

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه عمَّ بالخبرِ عنه بوصفِه نفسَه بالبصرِ، ولم يَخْصُص منه معنًى دون معنًى، فذلك على ما عمَّه، فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ : قال: ربَّ لمَ حشَرْتَنى أَعْمَى عن حُجَجى ورؤيةِ الأشياءِ، وقد كنتُ في الدنيا ذا بصرٍ بذلك كلِّه.

Bu husustaki sözün bize göre doğrusu, Allah Celle Senâuhû'nun, onun kendisini görme ile nitelemesine dair haberi genel tuttuğu ve bundan bir manayı diğerine tahsis etmediğidir. Dolayısıyla bu, O'nun genellediği şekildedir. Durum böyle olunca sözün tevili : '[O kimse] dedi ki: Rabbim, dünyada bütün bunları gören biri olduğum halde beni niçin hüccetlerimden ve şeyleri görmekten yana kör olarak haşrettin?' şeklindedir.

فإن قال قائلٌ: وكيف قال هذا لربِّه: {رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى}. مع مُعاينتِه عظيمَ سلطانِه؟ أجَهِلَ في ذلك الموقفِ أن يكونَ اللهِ ﷿ أن يفعلَ به ما شاء؟ أم ما وجهُ ذلك؟

Şayet birisi: 'O'nun azametli saltanatını bizzat gördüğü halde Rabbine nasıl: {رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى} “Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?” demiştir? O durakta Allah Azze ve Celle'nin kendisine dilediğini yapabileceğini bilmezlikten mi geldi? Yoksa bunun izahı nedir?' diyecek olursa,

قيل له: إن ذلك منه مسألةٌ لربِّه تعريفَه الجُرَّمَ الذي اسْتَحَقَّ به ذلك، إذ

Ona şöyle denilir: Onun bu sözü, bunu hak etmesine sebep olan suçu kendisine bildirmesini Rabbinden istemesidir; çünkü

كان قد جهِله، وظنَّ أن لا جُرْمَ له اسْتَحَقَّ ذلك به منه، فقال: ربِّ لأيِّ ذنبٍ، ولأيِّ جُرْمٍ حَشَرْتَنى أعمى، وقد كنتُ بصيرًا مِن قبلُ في الدنيا وأنت لا تُعاقِبُ أحدًا إلا بدونِ ما يَسْتَحِقُّ منك مِن العقابِ.

[o suçu] bilmiyordu ve kendisinden ötürü bunu hak ettiği bir suçunun olmadığını sanmıştı. Bu yüzden: 'Rabbim! Hangi günahtan ve hangi suçtan ötürü beni kör olarak haşrettin? Oysa daha önce dünyada gören biriydim ve Sen hiç kimseyi Senden hak ettiği cezadan fazlasıyla cezalandırmazsın' demiştir.

وقوله: {قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللهُ حينَئذٍ للقائل له: {رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا}: فعَلْتُ ذلك بك، فحشَرْتُك أعمى كما أتَتْك آياتي - وهى حُجَجُه وأدلتُه وبيانُه الذي بيَّنه في كتابه - {فَنَسِيتَهَا}. يقولُ: فترَكْتُها وأعْرَضْتَ عنها، ولم تُؤْمِنْ بها، ولم تَعْمَلْ.

O'nun: {قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا} “[Allah] buyurur ki: ‘İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun’” kavli. Allah Teâlâ zikri buyurur ki: Allah o vakit kendisine: {رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim” diyene şöyle buyurur: 'Sana ayetlerim -ki onlar O'nun hüccetleri, delilleri ve Kitabında açıkladığı beyanıdır- geldiği ve senin de {فَنَسِيتَهَا} [onları unuttuğun] gibi, Ben de sana böyle yaptım ve seni kör olarak haşrettim.' [Allah] buyurur ki: 'Sen onları terk ettin, onlardan yüz çevirdin, onlara iman etmedin ve [onlarla] amel etmedin.'

وعنَى بقوله: {كَذَلِكَ أَتَتْكَ}: هكذا أَتتْك.

{كَذَلِكَ أَتَتْكَ} “İşte böyle sana geldi” kavliyle: 'Sana böylece geldi' [manasını] kastetmiştir.

وقولُه: {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى}. يقولُ: فكما نسيت آياتِنا في الدنيا فترَكْتَها

O'nun: {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “Bugün de işte öylece unutulursun” kavli. Şöyle buyurmaktadır: 'Nasıl ki dünyada ayetlerimizi unutup onları terk ettiysen

وأَعْرَضْتَ عنها، فكذلك اليوم نَنْساك فنَتْرُكُك في النارِ.

onlardan yüz çevirdiğin gibi, bugün de Biz seni unutur ve seni ateşte terk ederiz.'

وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى}؛ فقال بعضُهم بمثلِ الذي قلنا في ذلك

Tevil ehli O'nun: {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “Bugün de işte öylece unutulursun” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı bu hususta bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ الأحْمَسيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى}. قال: في النارِ.

Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten: {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “Bugün de işte öylece unutulursun” kavli hakkında: «Ateşte [terk edilirsin/bırakılırsın]» dediğini rivayet etti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا}، قال: فتَرَكْتَها. وَ {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى}: وكذلك اليومَ تُتْرَكُ في النارِ .

Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا} “İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun” kavli hakkında: «Onları terk ettin» dediğini; {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “Bugün de işte öylece unutulursun” [kavli hakkında da]: «Bugün de işte öylece ateşte terk edilirsin » dediğini haber verdi.

ورُوِى عن قتادةَ في ذلك ما حدثَّني به بِشرٌ، ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى}. قال: نُسِي مِن الخيرِ، ولم يُنْسَ مِن الشرِّ .

Katâde'den de bu konuda bana Bişr'in rivayet ettiği şu rivayet nakledilmiştir: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “[Allah] buyurur ki: ‘İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun. Bugün de işte öylece unutulursun’” [ayeti hakkında]: «Hayırdan yana unutuldu , şerden yana ise unutulmadı » dediğini [rivayet etti].

وهذا القولُ الذي قاله قتادةُ قريبُ المعنى مما قاله أبو صالحٍ ومجاهدٌ؛ لأن تركَه إياهم في النارِ من أعظمِ الشرِّ لهم.

Katâde'nin söylediği bu söz, Ebû Sâlih ve Mücâhid'in söylediği sözle mana bakımından yakındır; zira O'nun onları ateşte terk etmesi onlar için şerrin en büyüğüdür.

القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧)}.

Allah Celle Senâuhû'nun: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧)} “Haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyen kimseyi işte böyle cezalandırırız. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” [ayetinin] teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: وهكذا {نَجْزِي}. أي: نُثِيبُ مَن أَسرَف، فعصَى رَبَّه ولم يُؤْمِنُ برسله وكتبه، فنَجْعَلُ له معيشةً ضنكًا في البرزخِ، كما قد بيَّنا قبلُ.

Allah Teâlâ zikri buyurur ki: 'İşte böylece {نَجْزِي} [cezalandırırız], yani haddi aşıp Rabbine isyan eden, O'nun elçilerine ve kitaplarına inanmayan kimseye karşılığını veririz ve daha önce açıkladığımız gibi berzahta onun için dar bir geçim kılarız.'

{وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولعذابُ اللهِ في الآخرةِ لهم أشدُّ مما [عَذَّبَهم به] في القبرِ مِن المعيشة الضنكِ، {وَأَبْقَى}. يقولُ: وأدومُ منها؛ لأنه إلى غيرِ أَمَدٍ ولا نهايةٍ.

{وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى} “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir”. Celle Senâuhû buyurur ki: 'Allah'ın ahirette onlar için olan azabı, kabirde dar geçimle [onları cezalandırdığı şeyden] daha şiddetlidir.' {وَأَبْقَى} “ve daha süreklidir” [kavli hakkında] buyurur ki: 'Ondan daha kalıcıdır; çünkü o, bir süre ve son olmaksızındır.'

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (١٢٨)}.

Celle Senâuhû'nun: {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (١٢٨)} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları hidayete erdirmedi mi / kendilerine açıklamadı mı? Oysa onların yurtlarında yürüyüp duruyorlar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır” kavlinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: أفلم يَهْدِ لقومِك المشركين باللهِ. ومعني {يَهْدِ}: يُبَيِّنْ. يقولُ: أفلم يُبَيِّنْ لهم كثرةُ ما أَهْلَكْنا قبلَهم مِن الأممِ التي [سلفَت قبلَهم] ، التي يَمْشون هم في مساكنِهم ودُورِهم، ويَرَوْن آثارَ عُقوباتنا التي أحْلَلْناها بهم - سوءَ مَغَبَّة ما هم عليه مُقِيمون مِن الكفرِ بآياتِنا، فيَتَّعظوا بهم، ويَعْتَبِروا ويُنيبوا إلى الإذْعانِ، ويُؤْمنوا باللهِ ورسولِه؛ خوفًا أن يُصِيتهم بكفرِهم باللهِ مثلُ ما أصابَهم. وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Allah Teâlâ zikri Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurur ki: Allah'a şirk koşan kavmine [bu durum] hidayet vermedi mi / açıklamadı mı? {يَهْدِ} kelimesinin manası: Açıklar demektir. [Allah Teâlâ] buyurur ki: Kendilerinden önce [geçmiş olan] , yurtlarında ve evlerinde kendilerinin gezip dolaştığı, başlarına indirdiğimiz cezalarımızın izlerini gördükleri o helak ettiğimiz nice ümmetlerin çokluğu; ayetlerimizi inkâr etmekten ibaret üzerinde bulundukları durumun kötü akıbetini onlara açıklamadı mı ki onlardan ibret alsınlar, ders çıkarsınlar, boyun eğmeye yönelsinler ve Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle başlarına onların başına gelenlerin benzerinin gelmesi korkusuyla Allah'a ve Resulüne iman etsinler? Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.