حدَّثني زكريا بنُ يحيى بن أبي زائدةَ ومحمدُ بنُ عمرٍو، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ} . قال: من قتلِ النفسِ .
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide ve Muhammed b. Amr anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ} “Seni o kederden kurtarmıştık” hakkında: “Adam öldürme [kederin]den” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ}: النفسِ التي قتَل.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ} “Seni o kederden kurtarmıştık” kavli hakkında: “Öldürdüğü o candan [ötürü olan kederden kurtardık]” dediğini anlattı.
واختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}؛ فقال بعضُهم: معناه: ابتليناك ابتلاءً، واختَبرناك اختبارًا.
Tefsir ehli, O'nun: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; seni bir imtihanla sınadık ve seni bir denemeden geçirdik, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}. يقولُ: اختَبرناك اختبارًا.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” kavli hakkında: “Seni bir denemeden geçirdik” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}. قال: ابْتُلِيتَ بلاءً .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” [ayeti hakkında]: “Büyük bir imtihanla sınandın” dedi .
حدَّثني العباسُ بنُ الوليدِ الآمُليُّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أَخبَرنا أَصْبَغُ بن زيدٍ الجُهَنيُّ، قال: أخبَرنا القاسمُ بنُ أبي أيوبَ، قال: ثني سعيدُ بن جبيرٍ، قال: سألتُ عبدَ اللهِ بن عباسٍ عن قولِ اللهِ لموسى: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}. فسأَلْتُه عن الفُتُونِ ما هي؟ فقال لي: استأنفِ النهارَ يا بنَ جُبيرٍ؛ فإن لها حديثًا طويلًا. قال: فلما أصبحتُ غدوتُ على ابن عباسٍ لأنتجزَ منه ما وعَدنى. قال: فقال ابن عباسٍ: تذاكَر فرعونُ وجلساؤُه ما وعَد اللهُ إبراهيمَ أن يجعَلَ في ذَرِّيتِه أنبياءَ وملوكًا، فقال بعضُهم: إن بنى إسرائيلَ ينتظرون ذلك وما يشكُّون، ولقد كانوا يظنُّون أنه يوسفُ بن يعقوبَ. فلما هلَك قالوا: ليس هكذا كان اللهُ وعد إبراهيمَ. فقال فرعونُ: فكيف ترَوْن؟ قال: فأْتَمَروا بينَهم، وأَجْمَعوا أمرَهم على أن يبعَثَ رجالًا معهم الشِّفارُ يطوفون في بنى إسرائيلَ، فلا يجِدون مولودًا ذكرًا إلا ذبَحوه، فلما رأَوا أن الكبارَ من بني إسرائيلَ يموتون بآجالِهم، وأن الصغارَ يُذْبَحون، قالوا: تُوشِكُون أن تُفْنُوا بنى إسرائيلَ، فتصيروا إلى أن تباشروا من الأعمالِ والخدمةِ التي كانوا يَكْفُونكم، فاقتُلوا عامًا كلَّ مولودٍ ذكرٍ، فيَقِلَّ أبناؤُهم، ودَعُوا عامًا لا تقتُلوا منهم أحدًا، فتشُبَّ الصغارُ مكانَ من يموتُ من الكبارِ، فإنهم لن يكثُروا بمن تَسْتَحيون
Bana el-Abbâs b. el-Velîd el-Âmulî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Asbağ b. Zeyd el-Cühenî haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Eyyûb haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr anlattı, dedi ki: Abdullah b. Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ] Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” kavlini sordum. Ona 'fütûn'un (imtihanların) ne olduğunu sordum. Bana: “Günün başında [tekrar] gel ey İbn Cübeyr; zira bunun uzun bir anlatısı vardır” dedi. [Saîd] dedi ki: Sabah olunca, bana vadettiği şeyi eksiksiz almak için erkenden İbn Abbâs'ın yanına gittim. [Saîd] dedi ki: Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle anlattı: Firavun ve meclis arkadaşları, Allah'ın İbrâhim'e zürriyetinden peygamberler ve hükümdarlar çıkaracağına dair vaadini müzakere ettiler. Bazıları: “İsrâiloğulları bunu bekliyor ve bundan hiç şüphe etmiyorlar; vaktiyle onun Yûsuf b. Ya‘kūb olduğunu sanıyorlardı. O vefat edince: 'Allah'ın İbrâhim'e vaadi böyle değildi' dediler” dedi. Firavun: “Peki ne görüştesiniz?” diye sordu. [İbn Abbâs] dedi ki: Kendi aralarında istişare edip yanlarında büyük bıçaklar bulunan adamlar göndermek ve İsrâiloğulları arasında dolaşıp buldukları her erkek çocuğu boğazlatmak hususunda fikir birliğine vardılar. İsrâiloğullarının yaşlılarının ecelleriyle öldüğünü, küçüklerinin ise boğazlandığını görünce: “[Böyle giderse] neredeyse İsrâiloğullarının neslini tüketeceksiniz; bu durumda onların sizin yerinize gördüğü işleri ve hizmeti bizzat kendiniz üstlenmek zorunda kalacaksınız. [En iyisi] bir yıl doğan her erkek çocuğu öldürün, böylece oğullarının sayısı azalsın; bir yıl da bırakın onlardan hiçbirini öldürmeyin, böylece ölen büyüklerin yerine küçükler yetişip büyüsün. Zira sağ bıraktıklarınız...
منهم، فتخافون مُكاثَرتَهم إيَّاكم، ولن يَقِلُّوا بمن تقتُلون. فأَجْمَعوا أمرَهم على ذلك، فحمَلت أمُّ موسى بهارونَ في العامِ المقبلِ الذي لا يُذْبَحُ فيه الغِلمانُ، فولَدته علانيةً آمنةً، حتى إذا كان العامُ المقبلُ حملت بموسى، فوقَع في قلبِها الهمُّ والحزْنُ، وذلك من الفتونِ يا بنَ جبيرٍ؛ مما دخَل عليه في بطنِ أمِّه مما يرادُ به، فأَوْحَى اللهُ إليها {وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} [القصص: ٧]. وأمَرها إذا ولَدته أن تجعَلَه في تابوتٍ، ثم تُلْقِيه في اليمِّ، فلما ولَدته فعلت ما أُمِرت به، حتى إذا تَوارَى عنها ابنُها أَتاها إبليسُ، فقالت في نفسِها: ما صنَعْتُ بابني، لو ذُبِح عندى فوارَيْتُه وكفَّنْتُه كان أحبَّ إليَّ من أن أُلْقِيَه بيدى إلى حيتانِ البحرِ ودوابِّه. فانطلَق به الماءُ حتى أَوْفَى به عندَ فُرْضَةِ مُسْتَقَى جوارى آلِ فرعونَ، فرأيْنَه فأَخَذْنَه، فهَمَمْنَ أَن يَفْتَحْنَ البابَ، فقال بعضُهن لبعضِ: إن في هذا مالًا، وإنا إن فتَحْناه لم تُصَدِّقْنا امرأةُ فرعونَ بما وجَدنا فيه. فحمَلنه كهيئتِه لم يحرِّكْن منه شيئًا، حتى دفَعنه، إليها، فلما فتَحته رأت فيه الغلام، فأُلْقِى عليه منها محبَّةٌ لم يُلْقَ مثلُها منها على أحدٍ من الناسِ، {وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا} [القصص: ١٠]. من ذكرِ كلِّ شيءٍ إلا من ذكرِ موسى. فلما سمِع الذبَّاحون بأمرِه أقْبَلوا إلى امرأةِ فرعونَ بشِفارِهم يريدون أن يذبَحوه - وذلك من الفتون يا بن جُبَيرٍ - فقالت للذبَّاحين: انصرِفوا عنى. فإن هذا الواحدَ لا يزيدُ في بنى إسرائيلَ، فآتِى فرعونَ فأستوهبُه إياه، فإن وهبَه لى كنتم قد أَحْسَنتُم وأَجمَلتُم، وإن أمَر بذبحِه لم أَلُمْكم. فلما أتَتْ به فرعونَ قالت: {قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ} [القصص: ٩]. قال فرعونُ: يكونُ لكِ، [فأما أنا فلا حاجةَ لي فيه. فقال [رسولُ اللهِ ﷺ]: "والذي يُحْلَفُ] به، لو أقرَّ فرعونُ أن يكونَ له قرَّةَ عينٍ كما أقرَّت به، لهداه اللهُ به كما هدَى به امرأتَه، ولكنَّ الله حرَمه ذلك". فأَرْسَلت إلى من حولَها من كلِّ أنثى لها لبنٌ لتختارَ له ظئْرًا، فجعَل كلَّما أَخَذَته امرأةٌ منهن لتُرضِعَه لم يَقبَلْ ثديَها، حتى أَشْفَقت امرأةُ فرعونَ أن يَمتنعَ من اللبنِ فيموتَ، فحَزَنَها ذلك، فأمَرت به فأُخْرِج إلى السوقِ مجمَعِ الناسِ ترجو أن تُصيبَ له ظئرًا يأخذُ منها، فلم يقبَلْ من أحدٍ، وأصبحت أمُّ موسى، فقالت لأختِه: قُصِّيه واطلُبيه، هل تسمَعين له ذكرًا، أحيٌّ ابنى، أو قد أكَلتْه دوابُّ البحرِ وحيتانُه؟ ونَسِيتُ الذي كان اللهُ وعَدها، فبَصُرت به أختُه عن جُنُبٍ وهم لا يشعُرون، فقالت من الفرحِ حينَ أعياهم الظُّئوراتُ: أنا أدلُّكم على أهلِ بيتٍ يكفُلونه لكم وهم له ناصحون. فأخَذوها وقالوا: وما يُدْرِيكِ ما نُصْحُهم له، هل يعرفونه، حتى شكُّوا في ذلك - وذلك من الفتونِ يا بنَ جُبيرٍ - فقالت: نُصْحُهم له وشفقَتُهم عليه، رغْبتُهم في ظُئُورةِ الملكِ، ورجاءُ منفعتِه. فترَكوها، فانطلقت إلى أمِّها فأَخْبَرتها الخبرَ، فجاءت، فلما وضَعَتْه في حَجْرِها نزا إلى ثديها حتى امْتَلأ جنباه، فانطلق البُشَراءُ إلى امرأةِ فرعونَ يبشِّرونها أن قد وجَدنا لابنِك ظِئْرًا. فَأَرْسَلت إليها، فأُتِيَت بها وبه. فلما رأت ما يصنَعُ بها قالت: امْكُثى عندى تُرْضِعين ابنى هذا، فإنى لم أُحِبُّ حبَّه شيئًا قطُّ. قال: فقالت: لا أستطيعُ أن أدَعَ بيتى وولدى فيضيعَ، فإن طابت نفسُكِ أن تُعْطِينِيه، فأذهبَ به إلى بيتى، فيكونَ معى لا آلوه خيرًا، فعلتُ، وإلا فإني غيرُ تاركةٍ بيتى وولدى. وذكرت أمُّ موسى ما كان اللهُ وعَدها، فتعاسَرت على
[...onlardan hizmet alacak kimse kalmaz], siz de onların çoğalıp size üstün gelmesinden korkuyorsunuz. Öldürdüğünüz kimselerle de sayıları azalacak değil.' Bunun üzerine bu görüş üzerinde ittifak ettiler. Mûsâ'nın annesi, ertesi yıl erkek çocukların öldürülmediği senede Hârûn'a hamile kaldı ve onu korkusuzca, alenen doğurdu. Bir sonraki yıl olunca Mûsâ'ya hamile kaldı; işte o zaman kalbine gam ve keder düştü. Ey İbn Cübeyr! Bu da henüz annesinin karnındayken onun hakkında planlanan şeylerden ötürü başına gelen o fütûndandır (sınamalardandır). Bunun üzerine Allah ona: {وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Korkma ve üzülme! Kuşkusuz biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız” [el-Kasas: 7] diye vahyetti. Doğurduğu zaman onu bir sandığa koymasını, sonra da nehre bırakmasını emretti. Onu doğurunca kendisine emredilen şeyi yaptı. Oğlu gözünden kaybolunca İblis yanına geldi. Bunun üzerine kendi kendine: 'Oğluma ne yaptım ben! Yanımda boğazlansaydı da onu defnedip kefenleseydim; bu, onu kendi elimle denizin balıklarına ve mahlukatına atmamdan bana daha sevimli olurdu' dedi. Su onu alıp götürdü; nihayet Firavun ailesinin cariyelerinin su aldıkları yerin kıyısına / su alma yerine getirdi. Onu görünce aldılar ve kapağını açmak istediler. Ancak birbirlerine: 'Bunun içinde mal vardır. Şayet biz bunu açarsak Firavun'un hanımı içinde ne bulduğumuz konusunda bize inanmaz' dediler. Böylece hiçbir yerine dokunmadan olduğu gibi taşıyıp hanıma teslim ettiler. Kadın sandığı açınca içinde oğlan çocuğunu gördü. O anda kadının kalbinde ona karşı öyle bir sevgi peydah oldu ki insanlardan hiçbir kimseye böylesi duyulmamıştı. {وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا} “Mûsâ’nın annesinin kalbi bomboş sabahladı” [el-Kasas: 10], yani Mûsâ'nın anılmasından başka her şeyin anılmasından bomboş kaldı. Cellatlar onun haberini alınca onu boğazlamak isteyerek bıçaklarıyla Firavun'un hanımının yanına geldiler. -Ey İbn Cübeyr, bu da fütûndandır!- Kadın cellatlara: 'Benden uzak durun! Bu tek çocuk İsrâiloğullarının sayısını artırmaz. Ben Firavun'a gidip onu bana bağışlamasını isteyeceğim; şayet bana bağışlarsa iyilik ve güzellik etmiş olursunuz, yok eğer boğazlanmasını emrederse sizi kınamam' dedi. Çocuğu Firavun'a götürünce: {قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ} “Benim için de senin için de bir göz aydınlığı!” [el-Kasas: 9] dedi. Firavun: 'Senin için olsun, [bana gelince benim ona ihtiyacım yoktur' dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Kendisine yemin edilen [Allah]'a yemin olsun ki] şayet Firavun da kadının ikrar ettiği gibi onun kendisi için bir göz aydınlığı olacağını ikrar etseydi, Allah hanımını hidayete erdirdiği gibi onu da onun vasıtasıyla hidayete erdirirdi. Fakat Allah onu bundan mahrum etti.”] Kadın, ona bir sütanne seçmek için çevresindeki sütü olan her kadına haber gönderdi. Fakat kadınlardan onu emzirmek için kim kucağına aldıysa çocuk onun memesini kabul etmedi. Nihayet Firavun'un hanımı sütten kesilip ölür diye endişelendi ve bu durum onu çok üzdü. Çocuğun çarşıya, insanların toplandığı yere çıkarılmasını emretti; umulur ki sütünü emecek bir sütanne bulur diye. Fakat çocuk hiç kimseden emmeyi kabul etmedi. Mûsâ'nın annesi sabahlayınca kız kardeşine: 'Onun izini sür ve araştır, onun hakkında bir haber duyuyor musun? Oğlum hayatta mı yoksa onu denizin canlıları ve balıkları mı yedi?' dedi; çünkü Allah'ın kendisine vadettiğini [bir an] unutmuştu. Kız kardeşi, onlar farkında olmadan uzaktan onu gözetledi. Sütanneler çaresiz kaldığında sevinçle: 'Sizin için onun bakımını üstlenecek ve ona iyi bakacak bir aileyi size göstereyim mi?' dedi. Onu yakaladılar ve: 'Onların ona iyi bakacaklarını nereden biliyorsun? Yoksa onu tanıyorlar mı?' dediler, hatta bu hususta şüphelendiler. -Ey İbn Cübeyr, bu da fütûndandır!- Kız: 'Onların ona iyilik ve şefkat göstermeleri, hükümdarın sütannesi olma arzusundan ve onun sağlayacağı menfaati ummalarındandır' dedi. Bunun üzerine onu bıraktılar. Kız annesine gidip haberi verdi. Annesi geldi; çocuğu kucağına koyar koymaz memeye atıldı ve iki yanı doluncaya kadar emdi. Müjdeciler Firavun'un hanımına koşup: 'Oğluna bir sütanne bulduk' diye müjdelediler. Kadın ona haber gönderdi ve çocukla birlikte kadın getirildi. Kadın, çocuğun ona nasıl sarıldığını görünce: 'Benim yanımda kal, şu oğlumu emzir; zira ben hiçbir şeyi onu sevdiğim kadar sevmedim' dedi. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Kadın: 'Evimi ve çocuklarımı bırakıp helak olmalarına göz yumamam. Eğer onu bana vermeye gönlün razı olursa onu evime götürürüm, yanımda kalır ve ona hiçbir iyiliği esirgemem; [böyle olursa] kabul ederim. Aksi takdirde evimi ve çocuklarımı terk edemem' dedi. Mûsâ'nın annesi Allah'ın kendisine olan vaadini hatırladı ve
امرأةِ فرعونَ، وأيقنَت أن الله ﷿ منجِزٌ وعدَه، فرجَعت بابنِها إلى بيتِها من يومِها، فأنبَته اللهُ نباتًا حسنًا، وحفِظه لِما قضَى فيه، فلم يزَلْ بنو إسرائيلَ وهم مُجْتمِعون في ناحيةِ المدينةِ يمتنِعون به من الظلمِ والسُّخْرةِ التي كانت فيهم، فلما تَرَعْرعَ قالت امرأةُ فرعونَ لأمِّ موسى: أَزِيريني ابنى. فوعَدَتها يومًا تُزِيرُها إيَّاه فيه، فقالت لحواضِنِها وظُئورتِها وفهارِمَتِها: لا يبقينَّ أحدٌ منكم إلا استقبلَ ابنى بهديةٍ وكرامةٍ ليرى ذلك، وأنا باعثةٌ أمينةً تُحْصِى كلَّ ما يصنعُ كلُّ إنسانٍ منكم. فلم تَزَلِ الهديةُ والكرامةُ والتُّحَفُ تَسْتَقْبِلُه مِن حينَ خرَج مِن بيتِ أمِّه إلى أن دخَل على امرأةِ فرعونَ، فلما دخَل عليها نحَلَتْه وأَكْرَمَته، وفرِحَت به، وأَعْجَبها ما رأت مِن حُسْنِ أثرِها عليه، وقالت: انطلِقن به إلى فرعونَ، فليَنْحَلْه وليُكْرِمه. فلمَّا دخَلن به عليه جعَلْنَه في حجره، فتَناوَل موسى لحية فرعونَ حتى مدَّها، فقال عدوٌّ مِن أعداءِ اللهِ: ألا تَرَى ما وعَد اللهُ إبراهيمَ أنه سيَصْرَعُك ويَعْلُوك. فأرْسَل إلى الذَّباحين ليَذْبَحوه، وذلك من الفُتونِ يا بنَ جُبيرٍ، بعد كلِّ بلاءٍ ابْتُلِى به وأُرِيد به. فجاءت امرأةُ فرعونَ تَسْعَى إلى فرعونَ، فقالت: ما بدا لك في هذا الصبيِّ الذي قد وهَبْتَه لى؟ قال: ألا تَرَيْنه يَزْعُمُ أَنه سَيَصْرَعُنى ويَعْلُونى! فقالت: أجْعَلُ بينى وبينَك أمرًا تَعْرِفُ فيه الحقَّ؛ ائْتِ
...Firavun'un hanımının [yanından ayrıldı] ve Allah azze ve celle'nin vaadini yerine getireceğinden kesinlikle emin oldu. Hemen o gün oğluyla birlikte evine döndü. Allah onu güzel bir şekilde büyüttü ve onun hakkında takdir ettiği şey için onu korudu. Şehrin bir yakasında toplanmış olan İsrâiloğulları, Mûsâ sayesinde kendilerine uygulanan zulüm ve angaryadan korunmaya devam ettiler. Mûsâ serpilip büyüyünce Firavun'un hanımı Mûsâ'nın annesine: «Oğlumu bana göster (ziyaretime getir)» dedi. O da çocuğu kendisine getireceği bir gün vadetti. Bunun üzerine [Firavun'un hanımı] dadılarına, sütannelerine ve hizmetçilerine: «Bunu görsün diye sakın hiçbiriniz geri kalmasın, mutlaka oğlumu bir hediye ve ikramla karşılasın! Ben de her birinizin ne yaptığını tespit edecek güvenilir bir kadın göndereceğim» dedi. Çocuk annesinin evinden çıktığı andan Firavun'un hanımının huzuruna girinceye kadar hediyeler, ikramlar ve armağanlarla karşılanmaya devam etti. Firavun'un hanımının huzuruna girdiğinde, kadın ona bağışta bulundu, ona ikram etti, onunla sevinip ferahladı ve üzerindeki güzel bakımın eserini görünce çok beğendi. Sonra da: «Onu Firavun'a götürün, o da ona bağışta bulunsun ve ikram etsin» dedi. Kadınlar çocuğu onun huzuruna çıkardıklarında onu kucağına oturttular. Mûsâ hemen Firavun'un sakalına uzanıp onu çekti. Bunun üzerine Allah'ın düşmanlarından bir düşman şöyle dedi: «Allah'ın İbrâhim'e vadettiği şeyi görmüyor musun? O seni yere serecek ve sana üstün gelecek!» Firavun onu boğazlamaları için cellatlara haber gönderdi. İşte ey İbn Cübeyr, bu da başına gelen ve ona yapılması istenen onca musibetten sonraki fütûndandır (imtihanlardandır). Firavun'un hanımı aceleyle Firavun'un yanına gelip şöyle dedi: «Bana hibe ettiğin bu çocuk hakkında aklına ne geldi (niçin böyle yapıyorsun)?» Firavun: «Görmüyor musun, beni yere sereceğini ve bana üstün geleceğini iddia ediyor!» dedi. Kadın: «Seninle benim aramda gerçeği anlayacağın bir durum ortaya koyayım: Getir...
بجَمْرَتين ولُؤلؤتَيْن، فقرِّبْهن إليه، فإن بطَش باللؤلؤتين واجْتَنَب الجمْرتَيْن علِمْتَ أنه يَعْقِلُ، وإن تَناوَل الجمرتين ولم يُرِدِ اللؤلؤتين، فاعْلَمْ أَن أحدًا لا يُؤْثِرُ الجمرتين على اللؤلؤتين وهو يَعْقِلُ. فقرَّب ذلك إليه، فتناول الجمرتين، فنزَعوهما منه مَخافةَ أن تُحْرِقا يدَه، فقالت المرأةُ: أَلا تَرَى! فصرَفه اللهُ عنه بعدَ ما كان قد همَّ به، وكان اللهُ بالغًا فيه أمرَه.
ve onları onun önüne koy; eğer iki inciyi kapıp iki kor parçasından kaçınırsa anlarsın ki o aklı eren biridir; şayet iki kora uzanıp incileri istemezse bil ki aklı başında olan hiç kimse korları incilere tercih etmez” dedi. Bunları çocuğun önüne koydu; çocuk iki kor parçasına uzandı. Elini yakmasından korktukları için hemen ellerinden aldılar. Kadın: “Görmüyor musun?” dedi. Böylece Firavun ona kötülük yapmaya niyetlenmişken Allah bunu ondan savdı; şüphesiz Allah onun hakkındaki emrini yerine getirecekti.
فلما بلغ أَشُدَّه وكان مِن الرجالِ، لم يَكُنْ أَحدٌ مِن آلِ فرعونَ يَخْلُصُ إلى أحدٍ من بني إسرائيلَ معه بظلمٍ ولا سُخْرةٍ، حتى امْتَنعوا كلَّ امتناعٍ، فبينما هو يمشى ذاتَ يومٍ في ناحيةِ المدينةِ، إذ هو برجلين يَقْتَتِلان؛ أحدُهما مِن بنى إسرائيلَ، والآخرُ مِن آلِ فرعونَ، فاسْتَغاثه الإسرائيليُّ على الفِرْعَونيِّ، فغضِب موسى واشْتَدَّ غضبُه؛ لأنه تَناوَله وهو يَعْلَمُ منزلةَ موسى من بني إسرائيلَ، وحفِظَه لهم، ولا يَعْلَمُ الناسُ إلا أنما ذلك مِن قِبَل الرَّضاعة غيرَ أمِّ موسى، إلا أن يكونَ اللهُ أطْلَعَ موسى موسى من ذلك على ما لم يُطْلِعْ عليه غيرَه، فوكَز موسى الفرعونيَّ فقتَله، وليس يراهما أحدٌ إلا اللهُ والإسرائيليُّ، فقال موسى حينَ قتل الرجلَ: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ}. ثم قال: {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [القصص: ١٥، ١٦]. فأصبَح في المدينةِ. خائفًا يَتَرَقَّبُ الأخبارَ، فأُتِى فرعونُ، فقيل له: إن بني إسرائيلَ قد قتَلوا رجلًا من آلِ فرعونَ، فخُذْ لنا بحقِّنا ولا تُرَخِّصْ لهم في ذلك. فقال: ابْغُونى قاتلَه ومَن يَشْهَدُ عليه؛ لأنه لا يَسْتَقِيمُ أَن نَقْضِى بغيرِ بينةٍ ولا ثَبَتٍ. فطلبوا له ذلك، فبينما هم يطوفون لا يَجِدون ثَبَتًا، إذ مرَّ موسى من الغدِ، فرأى ذلك الإسرائيليَّ يُقاتِلُ
[Mûsâ] ergenlik çağına ulaşıp yetişkin bir adam olunca, Firavun hanedanından hiç kimse onun yanında İsrâiloğullarından birine zulüm veya angarya ile ilişemez oldu; öyle ki [İsrâiloğulları her türlü baskıdan] tamamen korundular. Bir gün Mûsâ şehrin bir köşesinde yürürken, biri İsrâiloğullarından diğeri ise Firavun hanedanından iki adamın kavga ettiğini gördü. İsrâilli, Firavunluya karşı ondan yardım istedi. Mûsâ öfkelendi ve öfkesi şiddetlendi; zira o adam, Mûsâ'nın İsrâiloğulları yanındaki yerini ve onları koruduğunu bildiği halde [İsrâilliye] sataşmıştı. İnsanlar da -Mûsâ'nın annesi hariç- bu [yakınlığın] ancak süt emzirmeden kaynaklandığını biliyorlardı; meğerki Allah, Mûsâ'ya bu hususta başkalarına bildirmediği bir şeyi bildirmiş olsun. Mûsâ Firavunluya bir yumruk vurup onu öldürdü. O sırada onları Allah'tan ve İsrâilliden başka hiç kimse görmüyordu. Mûsâ adamı öldürünce: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} “Bu şeytanın işindendir. Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır” dedi. Sonra da: {رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [el-Kasas: 15, 16] “Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla!” dedi; [Allah da] onu bağışladı. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Böylece [Mûsâ] şehirde korku içinde haberleri gözetleyerek sabahladı. Firavun'a gidilip: “İsrâiloğulları Firavun hanedanından bir adamı öldürdü; bizim hakkımızı onlardan al ve bu hususta onlara müsamaha gösterme!” denildi. Firavun da: “Bana onun katilini ve aleyhine şahitlik edecek kimseyi bulun; zira delilsiz ve kesin bir kanıt olmaksızın hüküm vermemiz doğru olmaz” dedi. Firavun için bunu araştırdılar. Onlar ortalıkta dolaşıp kesin bir kanıt bulamazken, ertesi gün Mûsâ oradan geçti ve o İsrâillinin [yine] kavga ettiğini gördü...
فرعونيًّا، فاسْتَغاثه الإسرائيليُّ على الفرعونيِّ، فصادَف موسى وقد ندِم على ما كان منه بالأمسِ، وكرِه الذي رأى، فغضب موسى فمدَّ يدَه وهو يريدُ أن يَبْطِشَ بالفرعونيِّ، فقال للإسرائيليِّ لِما فعَل بالأمسِ واليومَ: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} [القصص ١٨]. فنظَر الإسرائيليُّ إلى موسى بعدَ ما قال [ما قال]، فإذا هو غضبانُ كغضبِه بالأمسِ الذي قتَل فيه الفرعونيَّ، فخاف أن يكونَ بعدَ ما قال له: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}. أن يكونَ إيَّاه أراد، ولم يَكُنْ أراده، إنما أراد الفرعونيَّ، فخاف الإسرائيليُّ، فحاجَز الفرعونيَّ فقال: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} [القصص: ١٩]. وإنما قال ذلك مَخافةَ أن يكونَ إياه أراد موسى ليَقْتُلَه، فتَتاركَا، فانْطَلَق الفرعونيُّ إلى قومِه، فأخْبرهم بما سمِع من الإسرائيليِّ من الخيرِ حينَ يقولُ: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}. فأرْسَل فرعونُ إلى الذَّبَّاحين، فسلَك موسى الطريقَ الأعظمَ، فطلَبوه وهم لا يَخافون أن يَفوتَهم، وكان رجلٌ مِن شِيعةِ موسى مِن أقصى المدينةِ، فاخْتَصَر طريقًا قريبًا حتى سبَقَهم إلى موسى، فأخْبَره الخبرَ، وذلك من الفتون يابنَ جبيرٍ.
... [bir] Firavunluyu [gördü]. İsrâilli, Firavunluya karşı ondan yardım istedi. Mûsâ ise bir gün önce kendisinden sadır olan eylemden ötürü pişman olmuş ve gördüğü bu durumu çirkin bulmuştu. Mûsâ öfkelendi ve Firavunluyu yakalamak isteyerek elini uzattı; [ancak] dün ve bugün yaptıklarından ötürü İsrâilliye: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen apaçık bir azgınsın!” dedi. İsrâilli, Mûsâ'ya bu söylediklerini söyledikten sonra baktığında, onun dünkü Firavunluyu öldürdüğü andaki gibi öfkeli olduğunu gördü. Kendisine: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen apaçık bir azgınsın!” demesinden sonra, kastettiği kimsenin bizzat kendisi olmasından korktu. Hâlbuki Mûsâ onu kastetmemişti, sadece Firavunluyu kastetmişti. İsrâilli korktu ve Firavunluyu engelleyip (araya girip): {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Ey Mûsâ! Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi. Bunu sırf Mûsâ'nın kendisini öldürmek istediği endişesiyle söylemişti. Bunun üzerine birbirlerini bıraktılar. Firavunlu derhal kendi kavmine gidip İsrâillinin: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” derken duyduğu bu haberi onlara bildirdi. Firavun derhal cellatları gönderdi. Mûsâ ana yoldan ilerledi; onlar ise Mûsâ'nın ellerinden kaçıp kurtulabileceğinden hiç şüphe duymaksızın peşine düştüler. Mûsâ'nın taraftarlarından bir adam şehrin en ucundan [çıkageldi]; kestirme ve yakın bir yoldan giderek onlardan önce Mûsâ'ya yetişti ve ona durumu haber verdi. İşte ey İbn Cübeyr, bu da [senin sorduğun] imtihanlardandır!”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فُتُونًا}. قال: بلاءً؛ إلقاؤُه في التابوتِ، ثم في البحرِ، ثم التقاطُ آلِ فرعونَ إياه، ثم خروجُه خائفًا . قال محمدُ بنُ عمرٍو: قال أبو عاصمٍ: خائفًا أو جائعًا. شكَّ أبو عاصمٍ. وقال الحارثُ [في حديثِه] : خائفًا يترقَّبُ. ولم يَشُكَّ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı , dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فُتُونًا} kavli hakkında: “İmtihan [demektir]; sandığa konulması, sonra denize atılması, sonra Firavun ailesinin onu sudan alması, sonra da korku içinde şehirden çıkmasıdır ” dediğini [rivayet ettiler]. Muhammed b. Amr dedi ki: Ebû Âsım: “Korku içinde veya açlık içinde” dedi; Ebû Âsım şüphe etti. Hâris ise [kendi rivayetinde] : “Korku içinde gözetleyerek” dedi ve şüphe etmedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، وقال: خائفًا يترقَّبُ. ولم يَشُكَّ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı ve: “Korku içinde gözetleyerek” dedi, şüphe etmedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولُه: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}. يقولُ: ابْتَلَيْناك بلاءً .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” kavli hakkında: “Seni bir imtihanla sınadık” dediğini anlattı .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}: هو البلاءُ على إِثْرِ البلاءِ .
Hüseyn'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” kavli hakkında: “Bu , imtihan üstüne imtihandır” dediğini işittim .
وقال آخرون: معنى ذلك: أخْلَصْناك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Seni [bütün kirlerden] arındırdık” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ’, İbn Ebî Necîh’ten, [o da]
مجاهدٍ: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}: أَخْلَصْناك إخلاصًا .
o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” [ayeti hakkında]: “Seni tam bir arındırma ile arındırdık” [dedi] .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يَعْلَى بن مسلمٍ، قال: سمِعْتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ يُفَسِّرُ هذا الحرفَ: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا}. قال: أخْلَصْناك إخلاصًا.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ya‘lâ b. Müslim'den anlattı; dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in şu kelimeyi: {وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا} “Ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık” [ayetini]: “Seni tam bir arındırma ile arındırdık” diye tefsir ettiğini işittim.
وقد بيَّنا فيما مضَى من كتابِنا هذا معنى "الفتنةِ"، وأنها الابتلاءُ والاختبارُ، بالأدلةِ المُغْنيةِ عن الإعادةِ في هذا الموضعِ .
Bu kitabımızın daha önceki bölümlerinde "fitne" kelimesinin anlamının iptila (deneme) ve imtihan olduğunu, bu makamda tekrarına hacet bırakmayacak delillerle açıklamıştık .
وقولُه: {فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ}. وهذا كلامٌ قد حُذِف منه بعضُ ما به تمامُه؛ اكتفاءً بدلالةِ ما ذُكِر عما حُذِف. ومعنى الكلامِ: وفتَنَّاك فُتونًا، فخرَجْتَ خائفًا إلى أهلُ مَدْينَ، فلبثْتَ سنينَ فيهم.
O'nun: {فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ} “Ve Medyen halkı arasında yıllarca kaldın” buyruğuna gelince; bu, zikredilen şeyin hazfedilen şeye delalet etmesine dayanılarak tamamlayıcı unsurlarından bir kısmı hazfedilmiş bir kelamdır . İfadenin anlamı: “Seni türlü imtihanlarla sınadık, sen de korku içinde Medyen halkına gittin ve onların arasında yıllarca kaldın” demektir.
وقولُه: {ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ثم جئتَ للوقتِ الذي أرَدْنا إرسالَك إلى فرعونَ رسولًا ولمقدارِه.
O'nun: {ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى} “Sonra da takdir edilmiş bir vakitte geldin ey Mûsâ!” kavli hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra seni Firavun'a elçi olarak göndermeyi dilediğimiz vakitte ve onun takdirinde geldin.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى}. يقولُ: لقد جئتَ لميقاتٍ يا موسى.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] O'nun: {ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى} “Sonra takdir edilmiş bir vakitte [buraya] geldin ey Mûsâ!” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: “Ey Mûsâ, belirlenmiş bir vakitte geldin” demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا [عن ابن أبي نجيحٍ] ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى}. قال: موعدٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden [İbn Ebî Necîh'ten] , o da Mücâhid'den O'nun: {عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى} “Takdir edilmiş bir vakitte [geldin] ey Mûsâ!” kavli hakkında: “Belirlenmiş bir vakitte” dediğini [rivayet ettiler] .
[حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: على ذى موعدٍ] .
[Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Belirlenmiş bir vakit üzere] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى}. قال: قدَرِ الرسالةِ والنبوةِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى} “Takdir edilmiş bir vakitte [geldin] ey Mûsâ!” kavli hakkında: “Risalet ve nübüvvet takdiri üzere [geldin]” dediğini haber verdi .
والعربُ تقولُ: جاء فلانٌ على قدرٍ. إذا جاء لميقاتِ الحاجةِ إليه، ومنه قولُ الشاعرِ :
Araplar, bir kimse kendisine ihtiyaç duyulan tam vaktinde geldiğinde: "جاء فلان على قدر" (Filanca tam vaktinde/ölçüsünde geldi) derler. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
[نال الخلافةَ أو] كانتْ له قَدَرًا … كما أتَى ربَّه موسى على قدَرِ
[Hilafeti elde etti veya] o kendisi için bir takdirdi … Mûsâ'nın Rabbine takdir edilmiş bir vakitte geldiği gibi.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي (٤٢) اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (٤٣)}.
Övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي (٤٢) اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (٤٣)} “Ve seni kendim için seçtim. Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin. Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي}: أَنْعَمْتُ عليك يا موسى هذه النعمَ، ومنَنْتُ عليك هذه المننَ؛ اجتباءً منى لك، واختيارًا لرسالتي والبلاغِ عنى، والقيامِ بأمرى ونهيى،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي} “Ve seni kendim için seçtim”; yani: Ey Mûsâ! Katımdan sana bir seçkinlik olsun, elçiliğim ve benden tebliğde bulunman, emrimi ve yasağımı yerine getirmen için bir ihtiyar (tercih) olsun diye sana bu nimetleri bahşettim ve bu lütuflarda bulundum.
{اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ} هارونُ، {بِآيَاتِي}. يقولُ:
{اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ} “Sen ve kardeşin gidin” -[yani] Hârûn-, {بِآيَاتِي} “ayetlerimle”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır:
بأدِلَّتى وحُجَجِي، اذْهَبا إلى فرعونَ بها، إنه تَمرَّد في ضلالِه وغيِّه، فأبْلِغاه رسالتي، {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. يقولُ: ولا تَضْعُفا في أن تَذْكُراني فيما أمَرْتُكما ونَهَيْتُكما، فإن ذكْرَكما إياى يُقَوِّى عَزائمَكما، ويُثَبِّتُ أفدتَكما ؛ لأنكما إذا ذكَرْتُماني، ذكَرْتُما منى عليكما نعمًا جَمَّةً، ومِننًا لا تُحْصَى كثرةً.
Delillerim ve hüccetlerimle Firavun'a gidin; zira o sapıklığında ve azgınlığında haddi aşmıştır; ona mesajımı ulaştırın. {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” buyruğunda ise şöyle demektedir: Size emrettiğim ve yasakladığım hususlarda beni anmakta zaaf göstermeyin; çünkü beni anmanız azimlerinizi kuvvetlendirir ve kalplerinizi pekiştirir. Zira siz ikiniz beni andığınızda, benden size ulaşan bol nimetleri ve sayılamayacak kadar çok lütufları hatırlamış olursunuz.
يقالُ منه: ونَى فلانٌ في هذا الأمرِ، وعن هذا الأمرِ. إذا ضعُف، وهو يَنِى وَنًى، كما قال العَجَّاجُ :
Bu kökten olmak üzere: Bir kimse zaaf gösterdiğinde "ونى فلان في هذا الأمر، وعن هذا الأمر" (Filanca bu işte/bu işten gevşeklik gösterdi) denir ve muzarisi "يَنِي", masdarı ise "وَنًى" şeklinde gelir. Nitekim el-Accâc şöyle demiştir :
فما ونَى محمدٌ مُذْ أَن غَفَرْ … له الإلهُ ما مَضَى وما غَبَرْ
Muhammed hiç gevşeklik göstermedi, o andan beri ki bağışladı … İlâh onun geçmiş ve gelecek [günahlarını].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَنِيَا}. يقولُ: لا تُبْطِئا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تَنِيَا} “Gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında: “Ağırdan almayın / yavaş davranmayın” dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. يقولُ: ولا تَضْعُفا في ذكرى .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında: “Beni anmakta zaaf göstermeyin” dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet ettiler]:
قولَه: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. قال: لا تَضْعُفا .
O'nun: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında: “Zaaf göstermeyin” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {تَنِيَا}: تَضْعُفا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {تَنِيَا}: “Zaaf göstermeyin” [demektir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. يقولُ: لا تَضْعُفا في ذكرى.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında: “Beni anmakta zaaf göstermeyin” dediğini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، [قال: أخبَرنا] معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. قال: لا تَضْعُفا .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, [dedi ki: Bize haber verdi] Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında: “Zaaf göstermeyin” dediğini [nakletti] .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ [يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ] يقولُ في قولِه: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. يقولُ: لا تَضْعُفا.
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı [şöyle derken] işittim: [Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı] O'nun: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında şöyle derken [işittim]: “Zaaf göstermeyin [demektedir].”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي}. قال: الوانى هو الغافلُ المُفَرِّطُ، ذلك الوانى.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي} “Ve beni anmakta gevşeklik göstermeyin” kavli hakkında şöyle dedi: “Vânî (gevşeklik gösteren), gafil ve kusur edendir; işte vânî odur.”
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى (٤٤) قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى (٤٥)}.
Celle senâuhu'nun şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى (٤٤) قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى (٤٥)} “Ona yumuşak bir söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar. Onlar şöyle dediler: 'Rabbimiz! Onun bize karşı taşkınlık etmesinden yahut büsbütün azmasından korkarız.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لموسى وهارونَ: فقولا لفرعونَ قولًا ليِّنًا. ذُكِر أن القولَ اللينَ الذي أمَرَهما اللهُ أن يقولاه له، هو أن يُكَنِّياه.
Teâlâ zikruhû Mûsâ ve Hârûn'a şöyle buyurmaktadır: Firavun'a yumuşak bir söz söyleyin. Allah'ın ikisine ona söylemelerini emrettiği yumuşak sözün, ona künyesiyle hitap etmeleri olduğu zikredilmiştir.
حدَّثني جعفرُ ابن بنتِ إسحاقَ بن يوسُفَ الأزرقِ ، قال: ثنا سعيدُ بنُ محمدٍ الثقفيُّ، قال: ثنا عليُّ بنُ صالحٍ، عن السديِّ [في قولِه] : {فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا}. قال: كَنِّياه .
Bana İshak b. Yûsuf el-Ezrak'ın kızı Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Muhammed es-Sekafî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Sâlih, es-Süddî'den [O'nun] : {فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا} “Ona yumuşak bir söz söyleyin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Ona künyesiyle hitap edin .”
وقولُه: {لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}. اخْتُلِف في معنى قولِه: {لَعَلَّهُ }. في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: معناها ههنا الاستفهامُ. كأنهم وجَّهوا معنى الكلامِ إلى : فقولا له قولًا لينًا، فانْظُرَا هل يَتَذَكَّرُ فيُراجِعَ ، أَو يَخْشَى الله فَيَرْتَدِعَ عن طغيانِه؟
Ve O'nun: {لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى} “Belki öğüt alır veya korkar” buyruğu... Bu makamda O'nun: {لَعَلَّهُ } kavlinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir; bazısı şöyle demiştir: Buradaki anlamı istifhamdır (sorudur). Sanki onlar sözün manasını şöyle takdir etmişlerdir : Ona yumuşak söz söyleyin ve bakın bakalım, öğüt alıp [hakkı] kabul edecek mi , yoksa Allah'tan korkup taşkınlığından vazgeçecek mi?
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}. يقولُ: هل يَتَذَكَّرُ أو يَخْشَى ؟
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى} “Belki öğüt alır veya korkar” kavli hakkında: “Öğüt alır yahut korkar mı [diye bakın] ?” dediğini nakletti.
وقال آخرون: معنى "لعلَّ" ههنا: كى. ووجَّهوا معنى الكلامِ إلى: اذهبا إلى فرعونَ إنه طغَى فَادْعُواه وعِظاهِ ليَتَذَكَّرَ أو يَخْشَى. كما يقولُ القائلُ: اعْمَلْ عملَك لعلك تَأْخُذُ أجرَك. بمعنى: لِتَأْخُذَ أجرَك. وافْرُغْ من عملِك لعلنا نَتَغَدَّى. بمعنى: لنَتَغَدَّى، أو حتى نَتَغَدَّى. ولكلا هذين القولين وجهٌ حسنٌ، ومذهبٌ صحيحٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Buradaki "le'alle" (لَعَلَّ) kelimesinin anlamı, "-sın diye / için" (key / كَيْ) manasındadır. Sözün anlamını şu şekilde tevil etmişlerdir: "Firavun'a gidin, çünkü o azmıştır; öğüt alsın yahut korksun diye onu [imana] davet edin ve ona öğüt verin." Nitekim bir kimsenin: "Ücretini alasın diye işini yap" demesi gibi ki bu, "Ücretini alman için [yap]" anlamındadır. Yine "Öğle yemeği yiyelim diye işini bitir" [demesi gibi] ki bu da "Öğle yemeği yememiz için" yahut "Öğle yemeği yiyebilelim diye" anlamındadır. Bu iki görüşün her ikisinin de güzel bir gerekçesi ve sahih bir izah tarzı vardır.
وقولُه: {قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى وهارونُ: ربَّنا إننا نخافُ فرعونَ إن نحن دعَوْناه إلى ما أمَرْتَنا أَن نَدْعُوه إليه، أن يَعْجَلَ علينا بالعقوبةِ. وهو من قولِهم: فرَط منى إلى فلانٍ أمرٌ. إذا سبَق منه ذلك إليه، ومنه فارِطُ القومِ، وهو المتعجِّلُ المتقدمُ أمامَهم إلى الماءِ أو المنزلِ، كما قال الراجزُ :
Ve O'nun: {قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى} “Onlar şöyle dediler: 'Rabbimiz! Onun bize karşı taşkınlık etmesinden yahut büsbütün azmasından korkarız'” buyruğu... Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ve Hârûn dediler ki: “Rabbimiz! Kendisine davet etmemizi emrettiğin şeye onu çağırdığımız takdirde, Firavun'un bizi cezalandırmakta acele etmesinden korkarız.” Bu da Arapların: "فَرَطَ مِنِّي إِلَى فُلَانٍ أَمْرٌ" (Benden filancaya bir iş geçti / öne vardı), yani ondan önce gerçekleşti, demelerinden gelir. Nitekim topluluktan önce suya veya menzile önden aceleyle giden kimseye "fâritü'l-kavm" (فارط القوم) denmesi de bundandır; şair er-Râciz'in dediği gibi :
قد فرط العِلْجُ علينا وعجَلْ
Şu kaba adam bize karşı öne geçti ve acele etti.
فأما الإفراطُ فهو الإسرافُ والاشتطاطُ والتعَدِّى، يقالُ منه: أَفْرَطَتَ في قولِك. إذا أسْرَف فيه وتعدَّى. وأما التفريطُ فإنه التَّوانى، يقالُ منه: فرَّطْتَ في هذا الأمرِ حتى فات. إذا تَوانَى فيه.
İfrat (الإفراط) ise haddi aşmak, aşırıya gitmek ve tecavüz etmektir. Nitekim bir kimse sözünde haddi aşıp tecavüz ettiğinde: "أَفْرَطْتَ فِي قَوْلِكَ" (Sözünde aşırıya kaçtın) denir. Tefrit (التفريط) ise gevşeklik göstermektir (tevânîdir); nitekim bir kimse bir işte gevşeklik gösterip onu kaçırdığında: "فَرَّطْتَ فِي هَذَا الْأَمْرِ حَتَّى فَاتَ" (Bu işte gevşek davrandın, nihayet kaçtı) denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا}. قال: عقوبةً منه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا} “Bize karşı taşkınlık etmesinden” kavli hakkında: “Tarafından bir ceza vermesinden [korkarız]” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى}. قال: نَخَافُ أن يَعْجَلَ علينا إذ نُبَلِّغُه كلامَك أو أمرَك، يَفْرُطُ ؛ يعْجَلُ. وقرَأ: {قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {إِنَّنَا نَخَافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنَا أَوْ أَنْ يَطْغَى} “Gerçekten biz, onun bize karşı aşırı davranmasından yahut azgınlık etmesinden korkuyoruz” kavli hakkında şöyle dedi: “Senin sözünü veya emrini kendisine tebliğ ettiğimizde bize karşı acele [ceza vermesinden] korkarız; 'yefruta' acele eder, tez davranır demektir.” Ve [İbn Zeyd]: {قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} “[Allah] buyurdu ki: 'Korkmayın! Çünkü ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm'” [ayetini] okudu .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧)}.
Celle senâuhu'nun şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧)} “[Allah] buyurdu ki: 'Korkmayın! Çünkü ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm. Hemen ona gidin ve şöyle deyin: Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Artık İsrailoğullarını bizimle beraber salıver ve onlara azap etme. Doğrusu biz sana Rabbinden bir ayet getirdik. Selamet ise doğru yola uyanlaradır.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللهُ لموسى وهارونَ: {لَا تَخَافَا} فرعونَ، {إِنَّنِي مَعَكُمَا} أعِينُكما عليه وأنصُرُكما ، {أَسْمَعُ} ما يَجْرِى بينَكما وبينَه، فأُنْهِمُكما ما تُحاوِرانِه به، {وَأَرَى} ما تَفْعَلان ويَفْعَلُ، لا يَخْفَى عليَّ مِن ذلك شيءٌ، {فَأْتِيَاهُ فَقُولَا} له: {إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Mûsâ ve Hârûn'a buyurdu ki: Firavun'dan {لَا تَخَافَا} “korkmayın”, {إِنَّنِي مَعَكُمَا} “çünkü ben sizinle beraberim”; ona karşı size yardım eder ve sizi muzaffer kılarım ; {أَسْمَعُ} “işitirim”; sizinle onun arasında geçenleri [işitir] ve onunla konuşacağınız şeyleri size ilham ederim; {وَأَرَى} “ve görürüm”; sizin yaptıklarınızı da onun yaptıklarını da [görürüm], bunlardan hiçbir şey bana gizli kalmaz; {فَأْتِيَاهُ فَقُولَا} “hemen ona gidin ve” ona [şöyle] “deyin”: {إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ} “Biz senin Rabbinin elçileriyiz”.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ: {قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى}. [قال ابن جريجٍ: أسمعُ وأرى] ما يُحاوِرُكما، فأُوحِى إليكما فتُجاوِبانِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti: {قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} “[Allah] buyurdu ki: Korkmayın, şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm.” [İbn Cüreyc dedi ki: “İşitir ve görürüm”den kasıt], onun sizinle ne konuştuğunu [işitirim], böylece size vahyederim de siz de ona cevap verirsiniz.
وقولُه: {فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: فأْتيا فرعونَ فقولا: إنا رسولا ربِّك] [إليك ، أرْسَلَنا] إِليك يَأْمُرُكَ أَن تُرْسِلَ معنا بني إسرائيلَ، فأرْسِلْهم معنا ولا تُعَذِّبُهم بما تُكَلِّفُهم من الأعمالِ الرديئةِ، {قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ} مُعْجِزةٍ، {مِنْ رَبِّكَ} على أنه أرْسَلَنا إليك بذلك، إن أنت لم تُصَدِّقْنا فيما نقولُ لك أَرَيْناكها، {وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى}. يقولُ: والسلامةُ لمن اتَّبَع هدى اللهِ. وهو بيانُه. يقالُ: السلامُ على مَن اتَّبع ، ولمن اتَّبَع. بمعنًى واحدٍ.
Ve O'nun: {فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ} “Hemen ona gidin ve şöyle deyin: Biz senin Rabbinin elçileriyiz” buyruğu... [Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Firavun'a gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin] [sana gönderdiği elçileriyiz; bizi] sana gönderdi ki, İsrailoğullarını bizimle göndermeni sana emretmektedir. Onları bizimle salıver ve kendilerine yüklediğin o kötü işlerle onlara azap etme. {قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ} “Doğrusu biz sana bir ayet getirdik”, mucize getirdik, {مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden”, O'nun bizi bu amaçla sana gönderdiğine dair [bir delil getirdik]; şayet sana söylediğimiz hususlarda bizi doğrulamazsan onu sana gösteririz. {وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى} “Selamet ise doğru yola uyanlaradır”; yani Allah'ın hidayetine, O'nun açıklamasına tabi olan kimseye esenlik olsun [demektir]. Arapçada "السلام على من اتبع" ve "السلام لمن اتبع" aynı anlamda kullanılır.
القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى (٤٩) قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠)}.
Zikri aziz olanın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى (٤٩) قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠)} “Bize vahyolundu ki azap, yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerinedir. [Firavun] dedi ki: 'Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?' [Mûsâ] dedi ki: 'Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لرسوليه موسى وهارونَ: قولا لفرعونَ: إنا قد أَوْحَى إلينا ربُّك أن عذابَه الذي لا نفادَ له ولا انقطاعَ، على مَن كَذَّب بما نَدْعوه إليه مِن توحيدِ اللهِ وطاعتِه وإجابةِ رسلِه، {وَتَوَلَّى}. يقولُ: وأَدْبَر مُعْرِضًا عما جئْناه به [مِن عندِه] مِن الحقِّ.
Zikri yüce olan [Allah], iki elçisi Mûsâ ve Hârûn'a buyurmaktadır ki: Firavun'a şöyle deyin: Rabbimiz bize vahyetti ki, O'nun sonu ve kesintisi olmayan azabı; Allah'ın birliğine, O'na itaate ve elçilerine icabet etmeye çağırdığımız hususları yalanlayan kimsenin üzerinedir; {وَتَوَلَّى} “ve yüz çeviren”; yani bizim [O'nun katından] kendisine getirdiğimiz haktan arkasını dönüp yüz çeviren kimsenin üzerinedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى}: كذَّب بكتابِ اللهِ، وتوَلَّى عن طاعةِ اللهِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} “Azap, yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerinedir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın Kitabı'nı yalanlayan ve Allah'a itaatten yüz çeviren kimsenin [üzerinedir].”
وقوله: {قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى}. وفى هذا الكلام متروكٌ، تُرك ذكره استغناء بدلالة ما ذُكر عليه عنه، وهو قوله: فأَتَياه فقالا له ما أمرهما به ربُّهما، وأبْلَغاه رسالته، فقال فرعون لهما: {فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى}. فخاطَب موسى وحدَه بقوله: {يَامُوسَى}. وقد وجَّه الكلام قبل ذلك إلى موسى وأخيه. وإنما فعل ذلك كذلك؛ لأن المجاوبة إنما تكونُ مِن الواحد - وإن كان الخطاب لجماعةٍ - لا من الجميع، وذلك نظير قوله: {نَسِيَا حُوتَهُمَا} [الكهف: ٦١]. وكان الذي يَحْمِلُ الحوت واحدًا، وهو فتى موسى. يَدلُّ على ذلك قوله: {فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} [الكهف: ٦٣].
Ve O'nun: {قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى} “[Firavun] dedi ki: 'Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?'” buyruğu... Bu kelamda, zikredilen kısmın delaletine binaen zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kısım vardır ki o da şudur: [Mûsâ ve Hârûn] ona geldiler, Rablerinin kendilerine emrettiği şeyleri ona söylediler ve O'nun elçilik mesajını ulaştırdılar; bunun üzerine Firavun ikisine: {فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى} “Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?” dedi. Bundan önce sözü hem Mûsâ'ya hem de kardeşine yöneltmişken, burada sadece Mûsâ'ya: {يَامُوسَى} “Ey Mûsâ!” diyerek hitap etti. Bunu böyle yapmasının sebebi şudur: Karşılıklı konuşmada cevap -hitap bir topluluğa yönelik olsa bile - herkesten değil, sadece tek bir kimseden sadır olur. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: {نَسِيَا حُوتَهُمَا} [el-Kehf: 61] “Balıklarını unuttular”. Hâlbuki balığı taşıyan tek bir kişiydi, o da Mûsâ'nın genç yoldaşıydı. Buna O'nun şu buyruğu delalet etmektedir: {فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} [el-Kehf: 63] “Doğrusu ben balığı unuttum; onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı”.
وقوله: {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. يقول تعالى ذكره: قال موسى له مجيبًا: ربُّنا الذي أعْطَى كلَّ شيءٍ خلقه. يعني: نظير خلقه في الصورة والهيئة؛ كالذكور من بنى آدمَ أعْطاهم نظير خلقهم مِن الإناث أزواجًا، وكالذكور من البهائم أعطاها نظير خلقها وفي صورتها وهيئتها من الإناث أزواجًا، فلم يُعْطِ الإنسانَ خلاف خلقه فيُزَوِّجَه بالإناث من البهائم، ولا البهائم بالإناث من الإنس، ثم هداهم للمأتَى الذي منه النسل والنَّماء كيف يَأْتيه، ولسائر منافعه من المطاعم والمشارب وغير ذلك.
Ve O'nun: {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “[Mûsâ] dedi ki: 'Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir'” buyruğu... Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ona cevap vererek dedi ki: Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını verendir; yani suret ve heyet bakımından kendi yaratılışına denk olanı vermiştir; Âdemoğullarının erkeklerine kendi yaratılışlarının dengi olan dişilerden eşler vermesi, hayvanların erkeklerine de kendi yaratılışları ve suret-heyetleri denginde olan dişilerden eşler vermesi gibi. İnsana kendi yaratılışına aykırı olanı verip onu hayvanların dişileriyle evlendirmediği gibi, hayvanları da insanların dişileriyle eşleştirmemiştir. Sonra da nesil ve üremenin gerçekleştiği birleşme yerine nasıl varılacağını ve yiyecek, içecek ile benzeri diğer faydalanacakları şeylerin yolunu onlara göstermiştir.
وقد اخْتَلَف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضهم بنحو الذي قلنا فيه.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. يقولُ: خلق لكلِّ شيءٍ زوجه، ثم
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] O'nun: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “Her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Her şey için eşini yarattı, sonra
هداه لمنكَحِه ومَطْعَمِه ومشرَبه ومسكنِه ومولدِه .
onu eşleşeceği, yiyeceği, içeceği, barınacağı ve doğuracağı yere yönlendirmiştir .”
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ [ثُمَّ هَدَى}. يقولُ] : أعطى كلَّ دابةٍ خلَقَها زوجًا، ثم هدَى للنكاحِ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ [ثُمَّ هَدَى}. يقولُ] : “Yarattığı her hayvana bir eş vermiş, sonra da çiftleşmeye yol göstermiştir [demektedir].”
وقال آخرون: معنى قوله: {ثُمَّ هَدَى}. أنه هداهم إلى الأُلفةِ والاجتماعِ والمُناكحة.
Diğerleri ise O'nun: {ثُمَّ هَدَى} “Sonra da ona yol gösterendir” kavlinin manası hakkında: Onları kaynaşmaya, bir araya gelmeye ve evlenip eşleşmeye yöneltmiştir, demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. يعنى: هَدى بعضهم إلى بعضٍ، ألَّف بين قلوبهم وهداهم للتزويج؛ أن يُزَوِّجَ بعضُهم بعضًا.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “Her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yani: Onları birbirine yöneltmiş, kalplerini birbirine ısındırmış ve birbirleriyle evlenmeleri için nikaha kılavuzluk etmiştir.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك: أعْطَى كلَّ شيءٍ صورته، وهي خلقه الذي خلقه به، ثم هداه لما يُصْلِحُه مِن الاحتيال للغذاء والمعاش.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Her şeye suretini -ki bu onun yaratıldığı hilkatidir- vermiş, sonra da onu beslenme ve geçim için gereken çarelere, kendisini ıslah edecek şeylere yöneltmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كُريبٍ وأبو السائب، قالا: ثنا ابن إدريس، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، في قوله: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. قال: أعْطَى كلَّ شيءٍ صورته، ثم
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “Her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir” kavli hakkında: “Her şeye suretini vermiş, sonra da...” dediğini nakletti.
هدَى كلَّ شيءٍ إلى معيشتِه.
her şeyi kendi geçimine yöneltmiştir” dediğini nakletti.
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. قال: سوَّى خلق كلِّ دابةٍ، ثم هداها لما يُصْلِحُها، فعلَّمها إياه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “Her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Her canlının yaratılışını tastamam yapmış, sonra da onu kendisine fayda sağlayacak şeylere yöneltmiş ve bunu ona öğretmiştir .”
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. قال: سوَّى خلقَ كُلِّ دابةٍ، ثم هداها لما يُصْلِحُها وعلَّمَها إياه، ولم يَجْعَلِ الناس في خلقِ البهائم، ولا خلقَ البهائم في خلقِ الناسِ، ولكن خَلَقَ كلَّ شيءٍ فقدَّره تقديرًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Her canlının hilkatini tastamam kılmış, sonra onu kendisine fayda sağlayacak şeylere yöneltmiş ve bunu ona öğretmiştir; insanları hayvanların yaratılışında kılmadığı gibi, hayvanların yaratılışını da insanların yaratılışında kılmamış; bilakis her şeyi yaratıp onu tam bir ölçüyle takdir etmiştir.”
حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن حميد، عن مجاهدٍ: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى}. قال: هداه إلى حيلته ومعيشته.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Humeyd'den, o da Mücâhid'den: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} “Her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir” kavli hakkında: “Onu çaresine ve maişetine yöneltmiştir” dediğini nakletti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: أعْطَى كلَّ شيءٍ ما يُصْلِحُه، ثم هداه له.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Her şeye kendisine fayda sağlayacak şeyi vermiş, sonra da onu ona yöneltmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة قوله: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ}. قال: أعْطَى كلَّ شيءٍ ما يُصْلِحُه، ثم هداه له .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} “Her şeye yaratılışını veren” kavli hakkında: “Her şeye kendisini ıslah edecek şeyi vermiş, sonra da onu ona yöneltmiştir ” dediğini nakletti.
قال أبو جعفر: وإنما اخْتَرْنا القول الذي اخترنا في تأويل ذلك؛ لأنَّه جلَّ ثناؤه
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bunun tevilinde tercih ettiğimiz görüşü seçmemizin sebebi şudur; çünkü O -senâsı yüce olsun-
أَخْبَر أَنَّه أَعْطَى كُلَّ شيءٍ خلقه، ولا يُعْطِى المُعْطَى نفسه، بل إنما يُعْطَى ما هو غيرُه؛ لأن العطية تَقْتَضِى المُعْطى والمُعْطَى والعطية، ولا تكون العطية هي المُعْطى، وإذا لم تكن هي هو، وكانت غيره، وكانت صورة كلِّ خلقٍ بعض أجزائه، كان معلومًا أنه إذا قيل: أعْطَى الإنسان صورته . أنما يعنى أنه أعطى بعض المعانى التي به مع غيرِه دُعِى إنسانًا، فكأنَّ قائله قال: أعْطَى كلَّ خلقٍ نفسه. وليس ذلك إذا وجِّه إليه الكلام بالمعروفِ مِن معاني العطية، وإن كان قد يَحْتَمِلُه الكلام.
Her şeye yaratılışını verdiğini haber vermiştir; kendisine bir şey verilen kimseye bizzat kendisi verilmez, bilakis ona ancak kendisinden başkası verilir. Çünkü verme eylemi; vereni, kendisine verileni ve verilen şeyi gerektirir. Verilen şey ise kendisine verilenin bizzat kendisi olamaz. Verilen şey onun bizzat kendisi olmayıp başkası olduğuna ve her yaratılmışın sureti de onun cüzlerinden bir parça olduğuna göre, «İnsana suretini verdi » denildiğinde, bununla ancak onun başkasıyla beraber insan diye isimlendirildiği birtakım manaları verdiği kastedilmiş olur ki sanki bunu söyleyen: «Her yaratılmışa kendisini verdi» demiş gibi olur. Kelam buna ihtimal taşısa bile, söz bu manaya yöneltildiğinde bağış/ihsan kavramının bilinen manalarından olmaz.
فإذا كان ذلك كذلك، فالأصوبُ من معانيه أن يكونَ مُوَجَّهًا إلى أن كلُّ شيءٍ أعْطاه ربُّه مثلَ خلقِه، فزوَّجه به، ثم هداه لما يشاءُ . ثم ترك ذكر "مثل"، وقيل: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ}. كما يقالُ: عبدُ اللهِ مثلُ الأسد. ثم يَحْذِفُ "مثل"، فيقولُ: عبدُ اللهِ الأَسدُ.
Durum böyle olunca, bu ifadenin manalarından en isabetli olanı; Rabbinin her şeye kendi yaratılışının bir benzerini verip onu onunla eşleştirdiği, sonra da dilediği şeye onu yönelttiği şeklinde anlaşılmasıdır. Sonra "misil (benzer)" kelimesinin zikri terk edilmiş ve: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} “Her şeye yaratılışını verdi” buyrulmuştur. Nitekim «Abdullah arslan gibidir» denilip sonra "gibi" kelimesi hazfedilerek: «Abdullah arslandır» denilmesi de böyledir.
القولُ في تأويل قوله عزَّ ذكرُه: {قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى (٥١) قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى (٥٢)}
Aziz zikri olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى (٥١) قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى (٥٢)} “[Firavun] dedi ki: «Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?» [Mûsâ] dedi ki: «Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne şaşırır ne de unutur.»”
يقول تعالى ذكره: قال فرعون لموسى، إذ وصف موسى ربَّه ﷻ بما وصفه به من عظيم السلطان، وكثرة الإنعام على خلقه والإفضال: فما شأن الأمم الخالية من قبلنا لم تُقِرَّ بما تقولُ، ولم تُصَدِّقْ بما تَدْعُو إليه، ولم تُخلص له العبادة، ولكنها عبدَت الآلهة والأوثانَ مِن دونِه، إن كان الأمر على ما تَصِفُ مِن أن الأشياءَ كلَّها خلقُه، وأنها في نعمِه تَتَقَلَّبُ، وفى مِننِه تَتَصَرَّفُ؟
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Firavun, Mûsâ'ya -Mûsâ Rabbi celle celâluhu'yu saltanatının büyüklüğü, yaratıklarına olan bol nimeti ve lütfu ile nitelediği zaman- şöyle dedi: Şayet durum senin vasfettiğin gibi, bütün eşyanın O'nun yaratması olduğu, onların O'nun nimetleri içinde yüzdüğü ve O'nun lütuflarından istifade ettiği gibi ise, bizden önce gelip geçmiş o ümmetlerin durumu nedir ki senin dediğini kabul etmemişler, davet ettiğin şeyi tasdik etmemişler, ibadeti yalnızca O'na has kılmamışlar da O'nu bırakıp ilahlara ve putlara tapmışlardır?
فأجابه موسى فقال: علم هذه الأمم التي مضت من قبلنا فيما فعلت ذلك، عند ربي، {فِي كِتَابٍ}. يعني: في أمِّ الكتاب، لا علم لى بأمرها، وما كان سبب ضلالِ مَن ضَلَّ منهم، فذهب عن دينِ اللهِ، {لَا يَضِلُّ رَبِّي}. يقولُ: لا يُخْطِئُ ربي في تدبيره وأفعاله، فإن كان عذَّب تلك القرون في عاجلٍ، وعجَّل هلاكها، فالصواب ما فعل، وإن كان أخَّر عقابها إلى القيامة، فالحقُّ ما فعَل، هو أعلم بما يَفْعَلُ، لا يُخْطِئُ ربِّى، {وَلَا يَنْسَى} فيترُك فعل ما فعلُه حكمةٌ وصوابٌ.
Bunun üzerine Mûsâ ona cevap verip şöyle dedi: Bizden önce gelip geçmiş bu ümmetlerin bunu niçin yaptıklarına dair bilgi Rabbimin katında, {فِي كِتَابٍ} “bir kitaptadır.” Yani: Ümmü'l-Kitâb'dadır (Ana Kitap'tadır). Onların durumuna ve içlerinden sapanların sapıp Allah'ın dininden uzaklaşmasının sebebinin ne olduğuna dair benim bir bilgim yoktur. {لَا يَضِلُّ رَبِّي} “Rabbim şaşırmaz.” [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Rabbim tedbirinde ve fiillerinde hata etmez. Şayet o nesillere bu dünyada peşin azap edip helaklerini çabuklaştırmışsa, yaptığı şey isabetlidir; şayet onların cezasını kıyamete ertelemişse, yaptığı şey hakkın ta kendisidir. O, ne yaptığını en iyi bilendir, Rabbim hata etmez. {وَلَا يَنْسَى} “ve unutmaz da.” Dolayısıyla yapılmasında hikmet ve isabet bulunan şeyi yapmayı terk etmez.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.