Binûn

Tâhâ Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى}. يقولُ: لا يُخْطِئُ ربى ولا ينسى .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى} “Bir kitaptadır. Rabbim ne şaşırır ne de unutur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Rabbim hata etmez ve unutmaz .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى}. يقولُ: فما أعْمَى القرون الأولى؟ فوكَّلها نبيُّ اللهِ مُوَكَّلًا، فقال: {عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} الآية. يقول: أي : أعمارُها وآجالها.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى} “Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Firavun] ‘Önceki nesilleri kör eden nedir?’ der. Allah'ın Peygamberi de bunu [bilgisi kendisine] havale edilen zata havale edip: {عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} “Onların bilgisi Rabbimin katındadır...” ayetini söyledi. Yani : Onların ömürleri ve ecelleridir, demektedir.

وقال آخرون: معنى قوله: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى} واحدٌ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: O'nun: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى} “Rabbim ne şaşırır ne de unutur” kavlinin anlamı birdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى}. قال: هما شيءٌ واحدٌ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى} “Rabbim ne şaşırır ne de unutur” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “İkisi aynı şeydir (tek bir manadır).”

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: [ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ] ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: [Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den] , o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

والعرب تقولُ: ضلَّ فلانٌ منزله. إذا أخْطَاء، يَضِلُّه، بغير ألفٍ، وكذلك ذلك في كلِّ ما كان من شيءٍ ثابت لا يَبْرَحُ، فَأَخْطَأه [مُرِيدُه، فإنها تقولُ: [ضلَّه. ولا تقول] : أضله. فأما إذا ضاع منه ما يَزولُ بنفسه مِن دابةٍ وناقةٍ و] ما أشبَه ذلك من الحيوان الذي يَنْفَلِتُ منه فيَذْهَبُ، فإنها تقولُ: أَضَلَّ فلانٌ بعيره. أو: شاته. أو: ناقته. يُضِلُّه، بالألف.

Araplar; bir kimse evini şaşırıp bulamadığında, hemzesiz olarak: ضلَّ فلانٌ منزله يَضِلُّه (Filan evini şaşırdı / kaybetti) derler. Aynı şekilde yerinden oynamayan sabit bir şeyi [arayan kimse] onu bulamayıp şaşırdığında [ona: ضلَّه (Onu şaşırdı / kaybetti) derler. أضله demezler. Ancak binek, dişi deve ve] elinden kaçıp giden benzeri kendi kendine hareket edip kaybolan hayvanlar zayi olduğunda ise hemzeli olarak: أَضَلَّ فلانٌ بعيره (Filan devesini kaybetti) yahut şâtehu (koyununu kaybetti) veya nâkatehu (dişi devesini kaybetti), يُضِلُّه derler.

وقد بيَّنا معنى "النسيان" فيما مضى قبل بما أغْنَى عن إعادتِه .

Daha önce geçen yerlerde "nisyân (unutma)" kelimesinin anlamını tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القول في تأويل قوله عزَّ ذكرُه: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣)}.

Aziz zikri olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣)} “O ki, yeryüzünü sizin için bir beşik yapmış, orada size yollar açmış ve gökten su indirmiştir. Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkarmışızdır.”

اخْتَلَف أهل التأويل في قراءة قوله: {مَهْدًا}؛ فقرأته عامة قرأة المدينة والبصرة: (الذي جعل لكم الأرضَ مهادًا) بكسر الميم من "المهادِ"، والحاقِ ألفٍ فيه بعد الهاءِ ، وكذلك [فعلُهم ذلك في كلِّ القرآن.

Tefsir ehli O'nun: {مَهْدًا} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu, "el-Mihâd" kelimesinin mim harfini kesre ve he harfinden sonra bir elif ilave ederek: (الذي جعل لكم الأرضَ مهادًا) şeklinde okumuşlardır . Bütün Kur'an'da [yaptıkları uygulama] da böyledir.

وزعم بعضُ مَن اختار قراءة ذلك كذلك] أنه إنما اخْتاره مِن أجلِ أن

[Bu kıraati böyle tercih edenlerden bazısı ileri sürdü ki] bunu yalnızca şu sebepten dolayı tercih etmiştir:

المهاد اسم الموضع، وأن المهد الفعل. قال: وهو مثلُ الفَرْشِ والفراش.

Mihâd mekan ismidir, mehd ise mastardır (fiildir). Dedi ki: Bu, ferş (döşeme eylemi) ile firâş (döşek) gibidir.

وقرأ ذلك عامة قرأة الكوفيين: {مَهْدًا} . بمعنى: الذي مهَّدَكم الأرضَ مَهْدًا .

Kûfelilerin kurrâsının geneli ise bunu: {مَهْدًا} şeklinde okumuştur. Yani: Size yeri bir döşek gibi yayan manasındadır.

والصوابُ من القول في ذلك أن يقال: إنهما قراءتان [متقاربتا المعنى؛ لأن الأرضَ إذا كان اللهُ قد جعلها مهادًا لخلقه فقد مَهَّدَهُموها، وإن كان قد مَهّدَهُموها فقد جعلها لهم مهادًا، وهما مع ذلك قراءتان] مُسْتَفِيضتان في قرأة الأمصار، مشهورتان، فبأيتهما قرأ القارئ فمُصِيبٌ الصواب فيها.

Bu hususta doğru olan söz şudur: Bu ikisi [anlamca birbirine yakın iki kıraattir. Çünkü Allah yeryüzünü yaratıkları için bir döşek kılmışsa, onu kendilerine sermiş demektir; şayet onu kendilerine sermişse, onu kendileri için bir döşek kılmış demektir. Bununla beraber bu iki kıraat] beldelerin kurrâsı arasında yaygın ve meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وقوله: {وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا}. يقول: وأَنْهَج لكم في الأرضِ طرقًا.

O'nun: {وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا} kavli; sizin için yeryüzünde açık yollar kıldı, demektir.

والهاء في قوله: {فِيهَا} من ذكرِ الأَرضِ.

O'nun: {فِيهَا} kavlindeki he zamiri yeryüzüne racidir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا}. أي: طرقًا .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا} kavli hakkında: “Yani yollar ” dediğini nakletti.

وقوله: {وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً}. يقولُ: وأَنْزَلَ مِن السماءِ مطرًا {فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى}. وهذا خبرٌ مِن الله تعالى ذكره عن إنعامه على خلقه بما يُحْدِثُ لهم من الغيث الذي يُنْزِلُه من سمائه إلى أرضه، بعد تناهي خبره عن جواب موسى فرعون عما سأله عنه، وثنائه على ربِّه بما هو أهله، يقولُ جلَّ ثناؤه: فأَخْرَجْنا

O'nun: {وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Gökten bir su indirdi” kavli; [yani] gökten yağmur indirdi, {فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى} “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” demektir. Bu, Mûsâ'nın Firavun'un sorduğu hususlara verdiği cevabın ve Rabbine lâyık olduğu üzere yaptığı senânın nihayete ermesinden sonra, zikri yüce olan Allah'ın göğünden yeryüzüne indirdiği yağmur sebebiyle kulları için var ettiği nimetlerini haber vermesidir. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Biz] çıkardık...

نحن، أيُّها الناسُ، بما نُنْزِلُ مِن السماءِ مِن ماء - {أَزْوَاجًا}. يعنى: ألوانًا {مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى}. يعني: مختلفةِ الطُّعومِ والأَراييح والمنظرِ.

-ey insanlar, gökten indirdiğimiz su ile- {أَزْوَاجًا} yani çeşit çeşit {مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى} yani tatları, kokuları ve görünüşleri farklı [bitkilerden].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى}. يقولُ: مختلفٍ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Farklı farklı demektir.”

القول في تأويل قوله تعالى: {كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (٥٤)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (٥٤)} “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın! Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır.”

يقول تعالى ذكره: كُلُوا أيُّها الناسُ من طيِّب ما أُخْرَجْنا لكم بالغيث الذي أنْزَلَناه من السماء إلى الأرض من ثمار ذلك وطعامه، وما هو من أقواتكم وغذائكم، وارْعَوْا فيما هو أزراقُ بهائمكم منه وأقواتُها - أنعامكم، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ}. يقول: إن فيما وصفتُ في هذه الآية من قدرة ربَّكم، وعظيم سلطانه {لَآيَاتٍ}. يعنى: لدلالاتٍ وعلاماتٍ تَدُلُّ على وحدانية ربِّكم، وأن لا إله لكم غيرُه - {لِأُولِي النُّهَى}. يعنى: أهل الحِجَا والعقولِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar, gökten yere indirdiğimiz yağmur vasıtasıyla sizin için çıkardığımız meyvelerden, yiyeceklerden ve sizin azık ve gıdalarınızdan olan temiz şeylerden yiyin; onun içinde hayvanlarınızın rızıkları ve azıkları olan yerlerde de hayvanlarınızı otlatın! {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ} Buyuruyor ki: Bu ayette vasfettiğim Rabbinizin kudretinde ve O'nun azametli saltanatında {لَآيَاتٍ} yani Rabbinizin birliğine ve sizin için O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına işaret eden deliller ve alametler vardır; {لِأُولِي النُّهَى} yani basiret ve akıl sahipleri için.

والنُّهَى جمعُ نُهْيَةٍ، كما الكُشَى جمع كُشْبَةٍ. والكُشَى شحمةٌ تكون في جوفِ الضَّبِّ، شبيهةٌ بالسُّرَّة.

en-Nühâ (النُّهَى), nuhyenin (نُهْيَة) çoğuludur; nitekim el-Küşâ (الكُشَى) da kuşbenin (كُشْبَة) çoğuludur. el-Küşâ ise keler hayvanının karnında bulunan ve göbeğe benzeyen bir yağ parçasıdır.

وخصَّ تعالى ذكرُه بأن ذلك آياتٌ لأُولى النُّهَى؛ لأنهم أهل التفكُّرِ والاعتبارِ، وأهل التدبر والاتِّعاظ.

Zikri yüce olan Allah bunların akıl sahipleri için ayetler olduğunu özellikle belirtmiştir; çünkü onlar tefekkür ve ibret alma ehli, derinlemesine düşünme ve öğüt alma ehlidirler.

القول في تأويل قوله عزَّ ذكرُه: {مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥)}.

Zikri yüce olan [Allah]’ın: {مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥)} “Sizi ondan yarattık, yine oraya döndüreceğiz ve bir kez daha sizi oradan çıkaracağız.” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يقول تعالى ذكره: من الأرضِ خلقناكم أيُّها الناسُ، فأَنْشَأْناكم أجسامًا ناطقةً، {وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ}. يقولُ: وفى الأرضِ نُعِيدُكم بعد مَماتِكم، فنُصَيِّرُكم ترابًا، كما كنتم قبل إنشائِناكم بشرًا سويًّا، {وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ}. يقولُ: ومن الأرضِ نُخْرِجُكم كما كنتم قبل مماتكم أحياءً، فنُنْشِئُكم منها، كما أَنْشَأْناكم أَوْلَ مرة.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar, sizi topraktan yarattık ve sizi konuşan bedenler olarak inşa ettik. {وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ} Buyuruyor ki: Ölümünüzden sonra sizi yine toprağa döndüreceğiz; nitekim sizi düzgün bir insan olarak yaratmamızdan önce nasıl idiyseniz, sizi tekrar toprak haline getireceğiz. {وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ} Buyuruyor ki: Ölümünüzden önce diri olduğunuz gibi sizi yine topraktan çıkaracağız; ilk defa sizi yarattığımız gibi sizi ondan tekrar inşa edeceğiz.

وقولُه: {تَارَةً أُخْرَى}. يقولُ: مرةً أُخرى.

O'nun: {تَارَةً أُخْرَى} kavli; bir kez daha, demektir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى}. يقولُ: مرةً أُخرى .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى} kavli hakkında: “Yani bir kez daha ” dediğini nakletti.

حدَّثني يونُس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {تَارَةً أُخْرَى}. قال: مرةً أخرى، الخَلْقِ الآخر.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {تَارَةً أُخْرَى} kavli hakkında: “Bir kez daha, yani ikinci yaratılışta” dedi.

قال أبو جعفر: فتأويل الكلام إذن: من الأرضِ أخْرَجْناكم، ولم تكونوا شيئًا، خلقًا سويًّا، وسنُخْرِجُكم منها بعد مماتكم مرةً أُخرى، كما أخرجناكم منها أول مرةٍ.

Ebû Ca‘fer der ki: O halde sözün tefsiri şöyledir: Siz hiçbir şey değilken sizi yeryüzünden tastamam bir yaratılışla çıkardık; ölümünüzden sonra da sizi ilk defa çıkardığımız gibi bir kez daha ondan çıkaracağız.

القول في تأويل قوله عزَّ ذكرُه: {وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦)}.

Aziz zikri olan Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦)} “Andolsun biz ona bütün delillerimizi gösterdik; fakat o yalanladı ve diretti.”

يقول تعالى ذكره: ولقد أرينا فرعونَ {آيَاتِنَا}. يعنى: أدلتَنا وحججَنا

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun biz gösterdik Firavun'a {آيَاتِنَا} “delillerimizi”. Yani: delillerimizi ve hüccetlerimizi

على حقيقة ما أَرْسَلْنا به رسولَيْنا؛ موسى وهارونَ {كُلَّهَا}، {فَكَذَّبَ} بها {وَأَبَى} أن يَقْبَلَ مِن موسى وهارونَ ما جاءاه به من عند ربِّهما من الحقِّ استكبارًا وعُتُوًّا.

iki elçimiz Mûsâ ve Hârûn'u kendisiyle gönderdiğimiz şeyin hak olduğuna dair delillerimizi ve hüccetlerimizi {كُلَّهَا} “hepsini” gösterdik. {فَكَذَّبَ} Fakat o onları yalanladı , {وَأَبَى} büyüklük taslayıp haddi aşarak Mûsâ ve Hârûn'un Rableri katından getirdikleri hakkı kabul etmekten yüz çevirdi.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَامُوسَى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى (٥٨)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَامُوسَى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى (٥٨)} “[Firavun] dedi ki: «Ey Mûsâ! Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin? Biz de mutlaka sana onun gibi bir sihir getireceğiz. Şimdi bizimle senin aranda öyle bir buluşma vakti ve yeri belirle ki, ne bizim ne de senin caymayacağımız uygun/denk bir yer olsun.»”

يقول تعالى ذكره: قال فرعونُ لمَّا أرَيناه آياتنا كلَّها لرسولنا موسى: أجئتنا يا موسى لتخرجنا من منازلنا ودورنا بسحرك هذا الذي جئتنا به؟

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Firavun, elçimiz Mûsâ vasıtasıyla kendisine bütün ayetlerimizi gösterdiğimiz zaman dedi ki: Ey Mûsâ! Sen bize getirdiğin bu sihrinle bizi yurtlarımızdan ve evlerimizden çıkarmak için mi geldin?

{فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا} نتَّعِدُه ؛ لنجئَ بسحرٍ مثل الذي جئت به، فننظر أيُّنا يغلب صاحبه، لا نُخلِفُ ذلك الموعد، {نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى}. يقولُ: بمكانٍ عَدْلٍ بينَنا وبينك، ونَصَفٍ.

{فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا} “Biz de mutlaka sana onun gibi bir sihir getireceğiz. Şimdi bizimle senin aranda bir buluşma belirle”; kararlaştıracağımız bir buluşma olsun ki, senin getirdiğin gibi bir sihir getirelim ve hangimizin diğerine üstün geleceğine bakalım; o buluşmadan dönmeyelim, {نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى} “ne biz ne de sen, uygun bir yerde”. Yani: Bizimle senin aranda eşit mesafede ve denk olan bir yerde, demektedir.

وقد اختلفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأة الحجاز والبصرة، وبعضُ الكوفيين: (مكانا [سِوًى) بكسر السين .

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerden bazıları bunu sin harfinin kesresiyle (مكانا [سِوًى) şeklinde okumuşlardır .

وقرأته عامة قرأة الكوفة: {مَكَانًا] سُوًى} بضمِّها .

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu sin harfinin zammesiyle: {مَكَانًا] سُوًى} şeklinde okumuştur .

قال أبو جعفر: والصواب من القول في ذلك عندنا أنهما لغتان، أعنى

Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta bize göre doğru olan görüş, bunların iki lehçe olduğudur; yani

الكسر والضمِّ في السين [مِن "سوى" مشهورتان في العرب، وقد قرأت بكلِّ واحدةٍ منهما علماء من القرأة، مع اتفاق معنييهما] ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

["sivâ" kelimesindeki] sin harfinin kesresi ve zammesi [Araplarda meşhur iki lehçedir; anlamları bir olmakla birlikte kurrâ âlimleri bu iki kıraatin her biriyle de okumuşlardır] . Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وللعرب في ذلك، إذا كان بمعنى العَدْلِ والنَّصَفِ، لغةٌ هي أشهرُ من الكسرِ والضمِّ، وهو الفتحُ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} [آل عمران: ٦٤]. وإذا فُتِحت السينُ منه مُدَّ، وإذا كُسِرت أو ضُمَّت قُصِر، كما قال الشاعر: :

Adalet ve eşitlik anlamında olduğunda, Araplarda bu kelime için kesre ve zammeden daha meşhur olan bir lehçe vardır ki o da fethadır; nitekim Senâsı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} [Âl-i İmrân: 64] “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin”. Sin harfi fethalı okunduğunda med ile (uzatılarak), kesreli ya da zammeli okunduğunda ise kasr ile (kısa) okunur; nitekim şair şöyle demiştir:

فإنَّ أبانا كانَ حَلَّ بِبَلْدَةٍ … سِوًى بينَ قَيْسٍ قَيْسِ عَيْلَانَ وَالفِزْرا

Muhakkak ki babamız bir beldeye yerleşmişti... Kays -Kays Aylân- ile Fizr arasında eşit/orta bir yerde

ونظيرُ ذلك من الأسماء: طُوًى وطوًى، وثُنًى وثِنًى، وعُدًى وعِدًى.

İsimlerden bunun benzerleri şunlardır: Tuvâ (طُوًى) ve Tıvâ (طِوًى), sünâ (ثُنًى) ve sinâ (ثِنًى), ‘udâ (عُدًى) ve ‘idâ (عِدًى).

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {مَكَانًا سُوًى}. قال: [مَنْصَفًا بينَهم].

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مَكَانًا سُوًى} “uygun bir yer” kavli hakkında rivayet etti[ler]. [Mücâhid] şöyle dedi: [Aralarında eşit mesafede bir yer].

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوه.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {مَكَانًا سُوًى}. أي: عادلًا بيننا وبينك.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {مَكَانًا سُوًى} “uygun bir yer” kavli hakkında rivayet etti: Yani, bizimle senin aranda eşit mesafede [bir yer].

حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، عن معمر، عن قتادة قوله: {مَكَانًا سُوًى}. قال: نَصَفًا بيننا وبينك .

Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {مَكَانًا سُوًى} “uygun bir yer” kavli hakkında rivayet etti; o: Bizimle senin aranda eşit/orta bir yer, dedi .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قوله: {فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى}. قال: يقولُ: عَدْلًا .

Bize Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى} “Şimdi bizimle senin aranda öyle bir buluşma vakti ve yeri belirle ki, ne bizim ne de senin caymayacağımız uygun bir yer olsun” kavli hakkında rivayet etti; o: Eşit mesafede/denk demektir, dedi .

وكان ابن زيد يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَكَانًا سُوًى}. قال: مكانًا مستويًا يتبيَّنُ الناسُ ما فيه، لا يكونُ صُوَبٌ ولا شيءٌ فيغيبَ بعضُ ذلك عن بعضٍ، مستوٍ حتى يُرَى .

İbn Zeyd bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü söylüyordu: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {مَكَانًا سُوًى} “uygun bir yer” kavli hakkında şöyle dedi: İnsanların içinde olan biteni açıkça görebileceği, hiçbir tümseğin veya başka bir engelin bulunmadığı, böylece bir kısmının diğerinden gizli kalmayacağı, herkesin görebileceği düz ve açık bir yer .

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠)} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun.» Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı ve sonra geldi.”

يقول تعالى ذكره: قال موسى لفرعونَ حين سأله أن يجعل بينه وبينه موعدًا

Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Mûsâ, Firavun kendisinden aralarında bir buluşma vakti belirlemesini istediğinde ona şöyle dedi:

للاجتماع: {مَوْعِدُكُمْ} للاجتماع {يَوْمُ الزِّينَةِ}. يعنى يوم عيدٍ كان لهم، أو سوقٍ كانوا يتزيَّنون فيه، {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ}. يقولُ: وأن يُساقَ النَّاسُ مِن كُلِّ فجٍّ وناحيةٍ {ضُحًى}، فذلك موعد ما بيني وبينك للاجتماع.

Buluşmak için {مَوْعِدُكُمْ} “sizinle buluşma vaktimiz” toplanmak için {يَوْمُ الزِّينَةِ} “bayram günüdür”. Yani onların süslendikleri bir bayram günü veya bir pazar günüydü. {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ} “ve insanların toplanmasıdır”; yani insanların her bir yoldan ve taraftan {ضُحًى} “kuşluk vaktinde” sevk edilip toplanmasıdır; işte benimle senin aranda toplanma vakti budur.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى}: فإنه يوم زينة [يجتمعون إليه، ويُحشر الناس له] .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun»” kavli hakkında rivayet etti: O, bir süslenme günüdür [ona toplanırlar ve insanlar onun için bir araya getirilir] .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ}. قال: يوم زينةٍ لهم، ويوم عيدٍ لهم، {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} إلى عيدهم .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günüdür»”; o: Onların bir süslenme günü ve bayram günüdür, {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” bayramlarına [toplanmasıdır], dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {يَوْمُ الزَّينَةِ}. قال: يومُ السوقِ .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Ya‘kûb, Ca‘fer'den, o da Saîd'den {يَوْمُ الزَّينَةِ} “bayram günü” hakkında rivayet etti; o: Pazar günüdür, dedi .

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثنى الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمُ الزَّينَةِ}: مَوْعِدُهم.

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {يَوْمُ الزَّينَةِ} “bayram günü” [hakkında]: Buluşma vakitleridir, [dediğini rivayet etti].

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: قال موسى: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى}: وذلك يومُ عيدٍ لهم .

Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: Mûsâ: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun»” dedi; bu da onların bir bayram günüydü .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ}: يوم عيد كان لهم. وقوله: {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى}: يجتمعون لذلك الميعاد الذي وُعِدوه .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günüdür»”: Onların bir bayram günüydü. Yüce Allah'ın {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” kavli ise: Kendilerine vaad edilen o buluşma için toplanırlar, demektir .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ}. قال: يوم العيدِ؛ يومَ يتفرَّغُ الناسُ مِن الأعمال، ويشهدون ويحضرون ويرون .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günüdür»” kavli hakkında şöyle dedi: Bayram günüdür; insanların işlerden boşaldığı, şahit olduğu, hazır bulunduğu ve gördüğü gündür .

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ}: يوم عيدٍ كان فرعون يخرج له، {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى}؛ حتى يحضروا أمرى وأمرَك .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “[Mûsâ] dedi ki: «Buluşma vaktimiz bayram günüdür»”: Firavun'un kendisi için çıktığı bir bayram günüydü; {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır”; benim durumuma ve senin durumuna şahit olmak için hazır bulunsunlar, diye [dedi] .

و "أنْ" مِن قولِه: {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى}. رفعٌ بالعطف على قوله: {يَوْمُ الزِّينَةِ}.

Allah Teâlâ'nın {وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” kavlindeki “en” (أنْ) [harfi], {يَوْمُ الزِّينَةِ} “bayram günüdür” kavline atfedilmesi sebebiyle ref konumundadır (merfûdur).

وذُكر عن أبي نَهِيكِ في ذلك ما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضح، قال: ثنا عبد المؤمن، قال: سمعت أبا نَهيك يقرأ : (وأنْ يَحشُرَ النَّاسَ ضُحًى): يعنى فرعون يحشُرُ قومه .

Ebû Nehîk'ten bu hususta İbn Humeyd'in bize rivayet ettiği şu husus zikredilmiştir: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülmü'min rivayet etti, dedi ki: Ebû Nehîk'i şöyle okurken işittim : (وأنْ يَحشُرَ النَّاسَ ضُحًى); yani Firavun kavmini toplasın [anlamında] .

وقوله: {فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ}. يقول تعالى ذكره: فأدبر فرعون معرضًا عما أتاه به من الحقِّ، {فَجَمَعَ كَيْدَهُ}. يقولُ: فجمَع مَكرَه، وذلك جمعُه سَحَرتَه بعد أخذه إياهم بتعلُّمه، {ثُمَّ أَتَى}. يقول: ثم جاء للموعدِ الذي وعده موسى، وجاء بسَحَرَته.

Yüce Allah'ın {فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ} “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti” kavli hakkında Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Firavun, [Mûsâ'nın] kendisine getirdiği haktan yüz çevirip arkasını döndü; {فَجَمَعَ كَيْدَهُ} “hilesini topladı”; yani tuzağını/düzenini topladı; bu da büyücülere sihri öğrenmelerini emrettikten sonra onları bir araya getirmesidir ; {ثُمَّ أَتَى} “sonra geldi”; yani Mûsâ'ya söz verdiği buluşmaya büyücüleriyle birlikte geldi.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١)} “Mûsâ onlara dedi ki: «Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın; yoksa bir azapla kökünüzü kazır. İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır.»”

يقول تعالى ذكره: قال موسى للسحرة لما جاء بهم فرعون: {وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا}. [يقولُ: لا تختلقُوا على الله كذبًا] ، ولا تتقوَّلوه، {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ}. يقولُ: فيستأصِلَكم بهلاكٍ فيُبيدكم.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Mûsâ, Firavun büyücüleri getirdiği zaman onlara dedi ki: {وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın”. [Yani: Allah'a yalan uydurmayın] ve iftira etmeyin; {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “yoksa bir azapla kökünüzü kazır”; yani bir helak ile kökünüzü kazıyıp sizi yok eder.

وللعرب فيه لغتان: سَحَت، وأسحَت، وسخت أكثرُ مِن أسحَت، يقالُ منه: سحت الدهرُ والحدَثُ مالَ فلانٍ، إذا أهلَكه، فهو يَسحَتُه سَحْتًا، وأَسحَته يُسحِتُه إسحانًا. ومن الإسحاتِ قول الفرزدق:

Araplarda bu konuda iki lügat (kullanım) vardır: sehat (سَحَتَ) ve eshat (أَسْحَتَ). Sehat kullanımı eshattan daha yaygındır. Nitekim zaman veya bir musibet birinin malını helak edip yok ettiğinde: سحت الدهر والحدث مال فلان [Zaman ve musibet falanın malını kökünden yok etti] denilir. Fiil çekimi فهو يسحته سحتا (fe-hüve yeshatuhû sehten) şeklindedir. [Aynı şekilde] أسحته يسحته إسحاتا (eshatehû yushituhû ishâten) şeklinde de kullanılır. İshât kullanımına el-Ferazdak'ın şu sözü örnektir:

وعَضٌ زَمانِ يا بْنَ مَرْوَانَ لم يَدَعْ … مِنَ المالِ إِلَّا مُسْحَتًا أَوْ مُجلَّفُ

Zamanın şiddetli sıkıntısı ey Mervân oğlu, maldan hiçbir şey bırakmadı... Kökü kazınmış veya silinip süpürülmüş olandan başka

ويروى: إلا مسحتٌ أو مجلَّفُ.

Şöyle de rivayet edilir: "İllâ müshatun ev mücellefu."

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ}. يقولُ: فيُهِلِكَكُم .

Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “yoksa bir azapla kökünüzü kazır” kavli hakkında rivayet etti; o: Sizi helak eder , demektedir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ}. يقولُ: يستأصِلكم بعذابٍ.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “yoksa bir azapla kökünüzü kazır” kavli hakkında rivayet etti: Bir azapla kökünüzü kazır, demektir.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قَتادةَ في قوله: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ}. قال: فيستأصِلَكم بعذابٍ، فيُهلككم .

Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “yoksa bir azapla kökünüzü kazır” kavli hakkında haber verdi; o: Bir azapla kökünüzü kazır ve sizi helak eder, dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهب قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ}. قال: يُهلِكَكم هلاكًا ليس فيه بقيَّةٌ. قال: والذي يُسحَتُ ليس فيه بقيةٌ .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “yoksa bir azapla kökünüzü kazır” kavli hakkında şöyle dedi: Sizi geriye hiçbir şey bırakmayacak bir helak ile helak eder. Dedi ki: Kökü kazınan şeyde geriye hiçbir kalıntı kalmaz .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ}. قال: يهلِكَكم بعذاب .

Bize Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “yoksa bir azapla kökünüzü kazır”. O: Bir azap ile sizi helak eder, dedi.

واختلفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأةِ أهل المدينة و [بعضُ أهل] البصرة وبعضُ أهل الكوفة: (فَيَسْحَتَكُمْ). [بفتح الياءِ] مِن: سحَت يَسحَتُ .

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli kurrâsının geneli ile Basra [ehlinin bir kısmı] ve Kûfe ehlinin bir kısmı bunu sehate-yeshatu fiilinden hareketle [ye harfinin fethasıyla] (فَيَسْحَتَكُمْ) şeklinde okumuştur .

وقرَأته عامة قرأة الكوفة: {فَيُسْحِتَكُمْ}، بضمِّ الياء من: أسحَت يُسحِتُ .

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu eshate-yüshitu fiilinden hareketle ye harfinin zammesiyle: {فَيُسْحِتَكُمْ} şeklinde okumuştur .

قال أبو جعفرٍ: والقولُ في ذلك عندنا أنهما قراءتان مشهورتان، ولغتان معروفتان بمعنًى واحدٍ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، غير أن الفتح فيها أعجبُ إليَّ؛ لأنها لغةُ أهل العالية وهى أفصحُ، والأُخرى وهى الضمِّ في نجدٍ.

Ebû Ca‘fer der ki: Bu hususta bize göre doğru olan görüş, bunların aynı anlamda iki meşhur kıraat ve bilinen iki lehçe olduğudur; dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Ancak fetha ile okumak benim daha çok hoşuma gitmektedir; zira bu, Âliye ehlinin lehçesidir ve daha fasihtir. Diğeri, yani zamme ile okuyuş ise Necid [ehlinin lehçesi]dir.

وقولُه: {وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى}. يقولُ: ولم يظفّرْ مَن يخلُقُ كذبًا ويقولُه، بكذبه ذلك، بحاجتِه التي طلبها به، ورجا إدراكَها به.

Yüce Allah'ın {وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى} “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” kavli hakkında: Yalan uydurup söyleyen kimse, bu yalanıyla peşine düştüğü ve elde etmeyi umduğu maksadına ulaşamaz, demektir.

القول في تأويل قوله تعالى: {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣)} “Bunun üzerine aralarında işlerini tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. Dediler ki: «Şüphesiz bu ikisi sizi sihirleriyle yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün dininizi/yolunuzu ortadan kaldırmak isteyen iki büyücüdür.»”

يقولُ تعالى ذكرُه: فتنازَع السحرةُ أمرَهم بينهم.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Büyücüler aralarında yapacakları işi tartıştılar.

وكان تنازُعُهم أمرهم بينهم، فيما ذُكر، أن قال بعضُهم لبعض، ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى}: قال السحرةُ بينهم: إن كان هذا ساحرًا فإنا سنغلبُه، وإن كان من

Aralarında işlerini tartışmaları, aktarıldığına göre, bazılarının diğerlerine şöyle demesi şeklindeydi: Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى} “Bunun üzerine aralarında işlerini tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar” ayeti hakkında rivayet etti ki: Büyücüler aralarında şöyle dediler: «Şayet bu bir sihirbaz ise biz ona kesinlikle üstün geliriz; fakat eğer

السماءِ فله أمرٌ .

semadan [gelmiş bir elçi] ise onun durumu başkadır .

وقال آخرون: بل هو أنَّ بعضهم قال لبعضٍ: ما هذا القولُ بقول ساحرٍ.

Başkaları ise şöyle dediler: Aksine bu, bazılarının diğerlerine: "Bu söz bir büyücü sözü değildir" demesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: حُدِّثت عن وهب بن منبهٍ، قال: جمع كلُّ ساحرٍ حباله وعصيَّه، وخرج موسى معه أخوه، يَتَّكِئُ على عصاه، حتى أتى الجمْعَ ، وفرعون في مجلسِه معه أشرافُ أهل مملكته، قد استكفَّ له الناسُ، فقال موسى للسحرة حين جاءهم: {وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى}. فترادَّ السحرةُ بينهم، وقال بعضُهم لبعض: ما هذا [بقول ساحرٍ] .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildi; o şöyle dedi: Her büyücü iplerini ve değneklerini topladı; Mûsâ da yanında asasına yaslanan kardeşiyle birlikte çıkıp nihayet topluluğun yanına geldi . Firavun ise meclisinde, yanında krallığının ileri gelenleriyle oturuyordu ve insanlar onun etrafında toplanmıştı . Mûsâ onların yanına gelince büyücülere: {وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى} “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan yere iftira etmeyin; yoksa bir azapla kökünüzü kazır. İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” dedi. Bunun üzerine büyücüler kendi aralarında konuştular ve bazısı bazısına: "Bu [bir sihirbaz sözü] değildir" dedi .

وقوله: {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى}. يقول تعالى ذكره: وأسرُّوا السحرةُ المناجاة بينهم.

Yüce Allah'ın {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى} “ve gizlice fısıldaştılar” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Büyücüler kendi aralarındaki fısıldaşmayı/gizli konuşmayı gizli tuttular.

ثم اختلف أهل العلم في "السِّرار" الذي أسرُّوه؛ فقال بعضُهم: هو قولُ بعضِهم لبعضٍ: إن كان هذا ساحرًا فإنا سنغلبُه ، وإن كان من أمر السماء فإنه سيغلبُنا .

Sonra ilim ehli, gizledikleri bu "gizli konuşma" (es-sirâr) hakkında ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Bu, birbirlerine: "Eğer bu bir sihirbaz ise biz onu mutlaka yeneriz ; fakat eğer semadan [gelen] bir emir üzere ise o bize galip gelecektir" demeleridir.

وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: حُدِّثت عن وهب بن منبهٍ، قال: أشار بعضهم إلى بعضٍ بتناجٍ: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا} .

Başkaları da bu hususta İbn Humeyd'in bize rivayet ettiği şu görüşü zikretmişlerdir: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o dedi ki: Bana Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildi; o şöyle demiştir: Birbirlerine gizlice fısıldaşarak: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا} “Şüphesiz bu ikisi, sihirleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak isteyen iki büyücüdür” diye işaret ettiler.

حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى}: من دونِ موسى وهارون، فقالوا في نجواهم: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا [وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} .

Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى} “Bunun üzerine aralarında işlerini tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar” kavli hakkında rivayet etti: Mûsâ ve Hârûn'dan ayrı olarak [fısıldaştılar]. Gizli konuşmalarında şöyle dediler: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا [وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} “Şüphesiz bu ikisi sizi sihirleriyle yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün dininizi/yolunuzu ortadan kaldırmak isteyen iki büyücüdür” .

{قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ}. يعنُون بقولهم: {إِنْ هَذَانِ}: موسى وهارونَ {لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا}] .

{قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ} “Dediler ki: «Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür»”. Onlar {إِنْ هَذَانِ} “Şüphesiz bu ikisi” sözleriyle Mûsâ ve Hârûn'u kastetmektedirler; {لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا}] “sizi sihirleriyle yurdunuzdan çıkarmak isteyen iki büyücüdür” .

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا}: يعنون موسى وهارونَ صلى الله عليهما.

Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا} “Dediler ki: «Şüphesiz bu ikisi sizi sihirleriyle yurdunuzdan çıkarmak isteyen iki büyücüdür»” kavli hakkında rivayet etti: [Bununla] Mûsâ ve Hârûn'u -sallallâhu aleyhimâ- kastetmektedirler .