حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: حُدِّثْتُ عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ: {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى}: لما رأى ما أَلْقَوْا مِن الحبال والعصيِّ، وخُيِّل إليه أنها تَسْعَى، وقال: والله إن كانت لَعِصِيًّا في أيديهم، ولقد عادت حيَّاتٍ، وما تَعْدو عَصاىَ هذه - أو كما حدَّث نفسَه - فأَوْحَى اللهُ إليه أن: {وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} [طه: ٦٩]. [وفُرِّج عن] موسى، فألْقَى عصاه من يدِهِ، فَاسْتَعْرَضَت ما أَلْقَوْا مِن حبالهم وعصيِّهم، وهي حياتٌ في عين فرعون وأعين الناسِ تَسْعَى، فجَعَلَت تَلْقَفُها؛ تَبْتَلِعُها حيةً حيةً، حتى ما يُرى بالوادى قليلٌ ولا كثيرٌ مما أَلْقَوْا، ثم أَخَذَها موسى فإذا هي عصًا في يده كما كانت، ووقع السَّحَرَةُ سُجَّدًا، قالوا: آمنَّا بربِّ هارونَ وموسى، لو كان هذا سحرًا ما غلَبَنا (١).
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Vehb b. Münebbih'ten naklen rivayet edildi: {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى} “Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku hissetti”; onların attığı ip ve değnekleri görünce ve onların koştuğu kendisine vehmedilince şöyle dedi: "Vallahi bunlar onların ellerinde değneklerdi, şimdi ise yılanlara dönüştüler; benim şu asam da bundan öteye geçmez" -veya içinden buna benzer bir şey geçirdi-. Bunun üzerine Allah ona: {وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} “Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Onların yaptıkları sadece bir büyücü tuzağıdır. Büyücü ise, nereye varsa iflah olmaz” [Tâhâ 69] diye vahyetti. [Bunun üzerine] Mûsâ'nın [içi ferahladı] ve asasını elinden attı. Asa, Firavun'un ve insanların gözünde koşan yılanlar halinde olan onların attığı ip ve değneklere yöneldi; onları birer birer yutmaya başladı. Öyle ki vadide onların attıklarından az veya çok hiçbir şey görünmez oldu. Sonra Mûsâ onu aldı, bir de baktı ki elinde eskisi gibi bir asadır. Büyücüler hemen secdeye kapandılar ve: "Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik; şayet bu bir sihir olsaydı bizi yenemezdi (١)" dediler.
وقولُه: {قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وقال فرعونُ للسحرةِ: أصدَّقْتُم وأَقْرَرْتُم لموسى بما دعاكم إليه من قبل أن أُطْلِقَ ذلك لكم، {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ}. يقولُ: إن موسى لعظيمُكم الذي علَّمكم السحر.
Yüce Allah'ın: {قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “[Firavun] dedi ki: «Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?»” kavli; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun büyücülere: "Ben size izin vermeden önce Mûsâ'yı tasdik edip sizi davet ettiği şeyi ikrar mı ettiniz? {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ} Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür" dedi. Yani: Muhakkak Mûsâ, size sihri öğreten büyüğünüz ve reisinizdir, demektedir.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: حُدِّثْتُ عن
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana ...'den naklen rivayet edildi:
وهب بن مُنَبِّهٍ، قال: لما قالت السحرةُ: {آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى}. قال لهم فرعونُ، وأسف ورأى الغَلَبةَ البينةَ: {آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ}. أي: لَعظيمُ السُّحَّارِ الذي علَّمَكم .
Vehb b. Münebbih'ten naklen rivayet edildi; o şöyle demiştir: Büyücüler: {آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى} “Hârûn ve Mûsâ’nın Rabbine iman ettik” deyince, Firavun öfkelendi ve apaçık mağlubiyeti görünce onlara şöyle dedi: {آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} “Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür.” Yani: Size öğreten büyücülerin reisidir .
وقولُه: {فَلأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ}. يقولُ: فَلأُقَطِّعَنَّ أَيديكم وأرجلَكم مُخالفًا بين قطع ذلك؛ وذلك أن يَقْطَعَ يمني اليدين ويسرى الرجلين، أو يسرى اليدين ويمنى الرجلين، فيكونُ ذلك قطعًا من خلافٍ. وكان فيما ذُكِر أول مَن فعَل ذلك فرعونُ، وقد ذكَرْنا الرواية بذلك .
Yüce Allah'ın: {فَلأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} “Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim” kavli; Şöyle buyurmaktadır: Ellerinizin ve ayaklarınızın kesilmesini birbirine ters düşürerek [çaprazlama] keseceğim; bu da sağ el ile sol ayağın veya sol el ile sağ ayağın kesilmesidir ki bu, çaprazlama kesim olur. Rivayet edildiğine göre bunu ilk yapan kimse Firavun idi; nitekim buna dair rivayeti zikretmiştik .
وقولُه: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ}. يقولُ: ولأُصَلِّبَنَّكم على جُذوع النخل، كما قال الشاعرُ :
Yüce Allah'ın: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} “ve sizi muhakkak hurma kütüklerine asacağım!” kavli; Şairin dediği gibi: "Sizi hurma kütükleri üzerine asacağım" demektir:
هُمُ صَلَبوا العَبْدِيَّ في جِذْع نخلةٍ … فلا عطَسَت شَيْبانُ إلا بأجْدَعا
Onlar Abdî'yi bir hurma kütüğüne astılar... Şeybân kabilesi artık ancak burnu kesik bir halde aksırsın!
يعني: على جذع نخلةٍ. وإنما قيل: {فِي جُذُوعِ}. لأن المصلوبَ على الخشبة يُرْفَعُ في طولها، ثم يَصِيرُ عليها، فيقالُ: صُلب عليها.
Yani: Bir hurma kütüğü üzerine, demektir. {فِي جُذُوعِ} (içinde/kütüklerde) denilmesinin sebebi ise şudur: Ağaca asılan kimse onun boyu boyunca yukarı kaldırılır, sonra onun üzerinde kalır; böylece "üzerine asıldı" denir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ}: لما رأى السحرةُ ما جاء به عرَفوا أنه من الله، فخرُّوا سجَّدًا وآمَنوا، عند ذلك قال عدوُّ الله: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} الآية [الأعراف: ١٢٤].
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} “ve sizi muhakkak hurma kütüklerine asacağım!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Büyücüler [Mûsâ'nın] getirdiği şeyi görünce onun Allah katından olduğunu anladılar; hemen secdeye kapanıp iman ettiler. İşte o zaman Allah'ın düşmanı: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ} “Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim...” [el-A'râf 124] âyetini söyledi.
حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال فرعونُ: {فَلأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ}:
Bize Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti: Firavun: {فَلأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi kesinlikle hurma kütüklerine asacağım!” dedi.
[فقتَّلَهم وقطَّعهم] ، كما قال عبد الله بنُ عباسٍ حين قالوا: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} [الأعراف: ١٢٦]. وقال: كانوا في أول النهار سحرةً، وفى آخر النهارِ شُهداء .
Onlar: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir” [el-A'râf 126] dediklerinde, Abdullah b. Abbâs'ın dediği gibi [Firavun onları katletti ve uzuvlarını kesti] . [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Onlar günün başında sihirbaz, günün sonunda ise şehittiler .
وقولُه: {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى}. يقولُ: ولَتَعْلَمُنَّ أَيُّها السحرةُ أَيُّنا أشدُّ عذابًا لكم وأدْوَمُ، أنا أو موسى.
Yüce Allah'ın: {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى} “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu elbette bileceksiniz!” kavli; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: [Firavun dedi ki:] "Ey büyücüler! Hangimizin azabı sizin için daha şiddetli ve daha süreklidir; ben mi yoksa Mûsâ mı, elbette bileceksiniz."
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣)} “Dediler ki: «Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatında hükmedebilirsin. Şüphesiz biz günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın sihri bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır.»”
يقولُ تعالى ذكرُه: قالتِ السحرةُ لفرعونَ لما توعَّدهم بما توعَّدهم به: {لَنْ نُؤْثِرَكَ} فنَتَّبِعَك ونُكَذِّبَ مِن أجلك موسى، {عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ}. يعنى: من الحجج والأدلة على حقيقة ما دعاهم إليه موسى، {وَالَّذِي فَطَرَنَا}. يقولُ: قالوا: لن نُؤْثِرَك على الذي جاءنا من البينات وعلى الذي فطَرَنا. ويعنى بقوله: {فَطَرَنَا}: خَلَقَنا. فـ {الَّذِى} من قولِه: {وَالَّذِي فَطَرَنَا}. خفضٌ عطفًا على قوله: {مَا جَاءَنَا}. وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ قوله: {الَّذِي فَطَرَنَا}. خفضًا على القسم، فيكونُ معنى الكلام: لن نُؤْثِرَك على ما جاءنا من البيناتِ واللَّهِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Büyücüler Firavun'a, kendilerini tehdit ettiği şeyle tehdit edince şöyle dediler: {لَنْ نُؤْثِرَكَ} “Asla seni tercih etmeyeceğiz”; yani sana uyup senin hatırın için Mûsâ'yı yalanlamayacağız, {عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ} “Bize gelen apaçık delillere... karşı”; yani Mûsâ'nın onları davet ettiği şeyin doğruluğuna dair delil ve hüccetlere karşı, {وَالَّذِي فَطَرَنَا} “ve bizi yaratana”. Şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratan zata karşı asla seni tercih etmeyeceğiz. {فَطَرَنَا} sözüyle "bizi yarattı" manası kastedilmektedir. {وَالَّذِي فَطَرَنَا} ifadesindeki {الَّذِى} kelimesi, {مَا جَاءَنَا} kavline matuf olarak cerdir . {الَّذِي فَطَرَنَا} sözünün yemin olarak cer olması da muhtemeldir; bu takdirde cümlenin anlamı: "Bize gelen apaçık delillere karşı asla seni tercih etmeyiz, Allah'a yemin olsun!" şeklinde olur.
وقولُه: {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ}. [يقولُ: قالوا: فاصْنَعْ ما أنت صانعٌ، واعْمَلْ بنا ما بدا لك، {إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا}]. يقولُ: إنما تَقْدرُ أن
Allah Teâlâ'nın: {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ} “Artık ne hüküm vereceksen ver!” âyetine gelince; [şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: Ne yapacaksan yap ve bize aklına eseni uygula! {إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin”]. Şöyle demektedir: Sen ancak...
تُعَذِّبَنا في هذه الحياة الدنيا التي تَفْنَى.
yok olup gidecek olan bu dünya hayatında bize azap edesin.
ونصبُ {الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} على الوقت، وجُعِلَت {إِنَّمَا} حرفًا واحدًا.
{الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} kelimesinin nasbı zarf (vakit) olmasındandır ve {إِنَّمَا} tek bir harf (kâffe ve mekfûfe) kılınmıştır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: حُدِّثْتُ عن وهب بن منبهٍ: {لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا}. أي: على اللهِ على ما جاءنا من الحجج مع نبيِّه ، {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ}. أي: اصْنَع ما بدا لك، {إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} التي ليس لك سلطانٌ إلا فيها، ثم لا سلطان لك بعدَه .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Vehb b. Münebbih'ten naklen rivayet edildi: {لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا} “Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyeceğiz”; yani nebisiyle birlikte bize gelen hüccetler hususunda Allah'a karşı seni tercih etmeyiz , {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ} “Artık ne hüküm vereceksen ver!”; yani dilediğini yap, {إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “Sen ancak bu dünya hayatında hükmedebilirsin”; öyle ki senin yalnız onda hükümranlığın vardır, ondan sonra ise senin için hiçbir hâkimiyet yoktur .
وقولُه: {إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا أَقْرَرْنا بتوحيد ربِّنا، وصدَّقْنا بوعده ووَعيدِه، وأنَّ ما جاء به موسى حقٌّ؛ {لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا}. يقولُ: ليَعْفُو لنا عن ذنوبنا فيَسْتُرَها علينا، {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ}. يقولُ: ليَغْفِرَ لنا ذنوبَنا وتعلُّمنا ما تعلَّمْناه من السحر، وعمَلَنا به الذي أكرهْتنا على تعلُّمه والعمل به.
Yüce Allah'ın: {إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا} “Şüphesiz biz, günahlarımızı bağışlaması için Rabbimize iman ettik” kavli; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Biz Rabbimizin birliğini ikrar ettik, vaadini ve tehdidini, Mûsâ'nın getirdiği şeyin hak olduğunu tasdik ettik; {لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا} “günahlarımızı bağışlaması için”; yani günahlarımızı affedip üzerimize örtmesi için, {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bize zorla yaptırdığın sihri”; yani günahlarımızı, sihirden öğrendiğimiz şeyleri öğrenmemizi ve öğrenip uygulamaya bizi zorladığın o ameli bize bağışlaması için [iman ettik].
وذُكر أن فرعون كان أخَذَهم بتعلُّمِ السحرِ.
Zikredildiğine göre Firavun, onları sihir öğrenmeye mecbur tutmuştu.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ سهلٍ، قال: ثنا نعيمُ بنُ حمادٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينة، عن أبي سعيدٍ ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قول الله ﵎: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ}. قال: غِلْمانُ دفَعَهم فرعونُ إلى السحرةِ تُعَلِّمُهم السحر بالفَرَمَا .
Bana Mûsâ b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Nuaym b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Ebû Saîd'den , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bize zorla yaptırdığın sihri” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar, Firavun'un Fermâ'da kendilerine sihir öğretsinler diye büyücülere teslim ettiği köle çocuklardı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ}. قال: أمَرهم بتعلُّم السحر. قال: تركوا كتاب الله، وأمَروا قومَهم بتعلُّم السحرِ. {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ}. قال: أَمَرْتَنا أن نَتَعَلَّمَه .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bize zorla yaptırdığın sihri” kavli hakkında şöyle dedi: Onlara sihir öğrenmelerini emretmişti. Şöyle dedi: Onlar Allah'ın Kitabı'nı terk ettiler ve kavimlerine sihir öğrenmeyi emrettiler. {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bize zorla yaptırdığın sihri” ifadesi hakkında ise şöyle dedi: Onu öğrenmemizi sen bize emretmiştin .
وقولُه: {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى}. يقولُ: والله خيرٌ منك يا فرعونُ جزاءً لمن أطاعه، وأبقى عذابًا لمن عصاه وخالف أمره.
Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır” kavli; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Firavun! Kendisine itaat eden kimseye mükâfat bakımından Allah senden daha hayırlı, kendisine isyan edip emrine karşı gelen kimseye de azap bakımından daha kalıcıdır.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق: {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى}. أي: خيرٌ منك ثوابًا، وأبقى عقابًا .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır” âyeti hakkında rivayet etti: Yani: Sevap bakımından senden daha hayırlı, ceza bakımından da daha kalıcıdır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن [أبي مَعْشَرٍ]، عن
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, [Ebû Ma'şer'den], o da
محمد بن كعبٍ ومحمدِ بن قيسٍ في قول الله: {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى}. قالا: خيرٌ منك إن أُطيع، وأبقى منك عذابًا إِنْ عُصِى .
Muhammed b. Ka'b ve Muhammed b. Kays'tan naklen Allah'ın: {وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Allah daha hayırlı ve daha kalıcıdır” kavli hakkında rivayet etti; her ikisi de şöyle demişlerdir: Kendisine itaat edildiğinde senden daha hayırlı , isyan edildiğinde ise azap bakımından senden daha kalıcıdır .
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى (٧٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى (٧٥)} “Şüphe yok ki kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, muhakkak ki cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de yaşar. Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيل السحرة لفرعونَ: {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ} مِن خلقه {مُجْرِمًا}. يقولُ: مُكتسبًا الكفر به، {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ}. يقولُ: فإِنَّ له جهنَّمَ مأوًى ومسكنًا، جزاءً له على كفره، {لَا يَمُوتُ فِيهَا} فَتَخْرُجَ نفسُه، {وَلَا يَحْيَى} فتَسْتَقِرَّ نفسُه في مَقَرَّها فَتَطْمَئِنَّ، ولكنها تتعلَّق بالحَناجر منهم،
Yüce Allah, büyücülerin Firavun'a söylediklerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: Yarattıklarından {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ} “Şüphe yok ki kim Rabbine... varırsa”, {مُجْرِمًا} “günahkâr olarak”; yani O'nu inkâr etmiş olarak varırsa, {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ} “muhakkak ki cehennem onun içindir”; yani küfrünün cezası olarak bir barınak ve konak yeri olarak onun için cehennem vardır. {لَا يَمُوتُ فِيهَا} “Orada ne ölür”; ki canı çıksın, {وَلَا يَحْيَى} “ne de yaşar”; ki canı karargâhında yerleşip huzur bulsun, bilakis canları boğazlarına tıkanıp kalır,
{وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا}. [يقولُ: ومن يقدَم على ربِّه] موحِّدًا له لا يُشْرِكُ به، {قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: قد عمل بما أمره به ربُّه، وانْتَهى عما نهاه عنه، {فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى}. يقولُ: فأولئك الذين [تلك صفتُهم] ، لهم درجاتُ الجنةِ العُلَى.
{وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا} “Kim de O'na... bir mümin olarak varırsa”; [şöyle buyurmaktadır: Kim de Rabbine] O'nu birleyip O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan bir muvahhid olarak varırsa, {قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ} “salih ameller işlemiş”; yani Rabbinin kendisine emrettiği şeyleri yapmış ve yasakladıklarından kaçınmış olarak varırsa, {فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى} “işte onlar için en yüksek dereceler vardır”; yani işte [bu sıfatta olan] kimseler için cennetin en yüksek mertebeleri vardır.
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)} “İçinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan Adn cennetleri! İşte arınan kimsenin mükâfatı budur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى}. ثم بيَّن تلك الدرجاتِ العُلى ما هي، فقال: هن {جَنَّاتُ عَدْنٍ}. يعني: جناتُ إقامةٍ لا ظَعْنَ عنها، ولا نفادَ لها ولا فناء، {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ: تجرى من تحت أشجارها الأنهارُ، {خَالِدِينَ فِيهَا}، يقولُ: ماكثين فيها إلى غيرِ غاية محدودةٍ. فـ "الجناتُ" مِن قوله: {جَنَّاتُ عَدْنٍ} مرفوعةٌ بالردِّ على "الدرجات".
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: {وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى} “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır.” Sonra bu en yüksek derecelerin ne olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: Onlar, {جَنَّاتُ عَدْنٍ} “Adn cennetleridir.” Yani kendisinden asla göç edilmeyecek, bitip tükenmesi ve yok olması bulunmayan ikamet cennetleridir. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Altından ırmaklar akan”; ağaçlarının altından ırmakların aktığını ifade etmektedir. {خَالِدِينَ فِيهَا} “İçinde ebedî kalacakları”; yani orada belirlenmiş bir son olmaksızın [ebediyen] kalacaklardır. Yüce Allah'ın {جَنَّاتُ عَدْنٍ} kavlindeki “el-Cennât” (الجنات) kelimesi, “ed-Derecât” (الدرجات) kelimesine bedel kılındığı (ona rücû ettirildiği) için merfûdur.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قوله: {وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى}. قال: عَدْنٌ.
Nitekim bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى} “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır” kavli hakkında naklen rivayet etti; o şöyle dedi: [Bu dereceler] Adn [cennetleri]dir.
وقولُه: {وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى}. [يقولُ: وهذه الدرجاتُ العُلى التي هي جناتُ عَدْنٍ على ما وصف ﷻ ثَوابُ {مَنْ تَزَكَّى}] . يعنى: مَن تَطَهَّر مِن الذُّنوب، فأطاع الله فيما أَمَرَه، ولم يُدَنِّسْ نفسَه بمعصيته فيما نهاه عنه.
Yüce Allah'ın: {وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} “İşte arınan kimsenin mükâfatı budur” kavli; [Şöyle buyurmaktadır: Allah Azze ve Celle'nin vasfettiği şekliyle Adn cennetleri olan bu yüksek dereceler, {مَنْ تَزَكَّى} arınan kimsenin mükâfatıdır] . Yani günahlardan temizlenen, Allah'a emrettiği şeylerde itaat eden ve O'nun yasakladığı hususlarda isyan ederek nefsini kirletmeyen kimsenin [mükâfatıdır].
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى (٧٧)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى (٧٧)} “Andolsun ki Mûsâ’ya: «Kullarımı geceleyin yürüt; [yetişmelerinden] korkmaksızın ve endişe etmeksizin denizde onlara kuru bir yol aç!» diye vahyettik.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقدْ أَوْحَيْنا إلى نبيِّنا موسى إذ تابَعْنا له الحججَ على فرعونَ، فأبَى أن يَسْتَجِيب لأمر ربِّه، وطغَى وتَمادَى في طُغْيانِه، أن أسْر ليلًا {بِعِبَادِي}. يعني: بعبادي من بني إسرائيل، {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا}. يقولُ: فاتَّخِذْ لهم في البحر طريقًا يابسًا. واليَبْسُ واليَبْسُ يُجْمَعُ أَيْباسٌ، يقالُ: وقَعُوا في أيْباسِ مِن الأرضِ. واليَبْسُ المُخَفَّفُ يُجْمَعُ يُبُوسٌ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun'a karşı hüccetleri peş peşe getirdiğimizde, o Rabbinin emrine icabet etmekten kaçınıp azgınlık ettiğinde ve azgınlığında ileri gittiğinde, peygamberimiz Mûsâ'ya: {بِعِبَادِي} “kullarımı” yani İsrâiloğullarından olan kullarımı geceleyin yürüt; {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا} “denizde onlara kuru bir yol aç”; yani denizde onlar için kuru bir yol edin, diye vahyettik. "Yebes" (يَبَس) ve "yebs" (يَبْس) kelimelerinin çoğulu "eybâs" (أَيْباس) gelir. Nitekim: "Yerin kuru kısımlarına vardılar" (وقَعُوا في أيْباسِ مِن الأرضِ) denilir. Şeddesiz hafif olan "yebs"in çoğulu ise "yübûs" (يُبُوس) gelir.
وبنحر الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويل.
Bunun tefsirinde bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {يَبَسًا}. قال: يابسًا .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {يَبَسًا} “kuru” kavli hakkında: «Kuru [bir yol]» dediğini [nakletti] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وأما قولُه: {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى}. فإنه يعنى: لا تَخافُ مِن فرعونَ وجنوده أن يُدركوك من ورائِك، ولا تَخْشَى غرقًا مِن بين يديك ووَحَلًا.
Yüce Allah'ın: {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} “[yetişmelerinden] korkmaksızın ve endişe etmeksizin” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Firavun ve ordusunun arkandan sana yetişmesinden korkmazsın, önünden de boğulmaktan ve çamurdan endişe etmezsin.
وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويل.
Bunun tefsirinde söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا [عبد الله] ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قوله: {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى}. يقولُ: لا تخافُ مِن آل فرعونَ دَرَكًا، ولا تَخْشَى من البحر غرفًا .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize [Abdullah] rivayet etti , dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} “[yetişmelerinden] korkmaksızın ve endişe etmeksizin” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle demektedir: Firavun hânedanının [sana] yetişmesinden korkmazsın, denizden de boğulmaktan endişe etmezsin .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، [ثنا سعيد]، عن قتادة: {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى}. يقولُ: لا تَخافُ أَن يُدْرِكَك فرعونُ مِن بعدك، ولا تَخْشَى الغرقَ أمامَك.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, [bize Saîd rivayet etti], Katâde'den {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} “[yetişmelerinden] korkmaksızın ve endişe etmeksizin” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Firavun'un arkandan sana yetişmesinden korkmazsın, önündeki [denizde] boğulmaktan da endişe etmezsin.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قال أصحابُ موسى: هذا فرعونُ قد أدْرَكَنا، وهذا البحرُ [قد غَشِيَنَا. فَأَنْزَلَ اللهُ: {لَا تَخَافُ دَرَكًا} أصحاب فرعونَ، {وَلَا تَخْشَى}] مِن البحرِ وَحَلًا .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Mûsâ'nın arkadaşları: «İşte Firavun bize yetişti, işte deniz de [bizi bürüdü» dediler. Bunun üzerine Allah: Firavun'un adamlarının {لَا تَخَافُ دَرَكًا} “[yetişmelerinden] korkmaksızın”, denizden de {وَلَا تَخْشَى}] çamurdan «[endişe etmeksizin]» [ayetini indirdi] .
حدَّثني أحمدُ بنُ الوليدِ الرَّمْليُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن بعض أصحابه في قوله: {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى}. قال: الوَحَلَ.
Bana Ahmed b. Velîd er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym, bazı arkadaşlarından {لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} “[yetişmelerinden] korkmaksızın ve endişe etmeksizin” kavli hakkında rivayet etti; o: «Çamuru [kastetmektedir]» dedi.
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {لَا تَخَافُ دَرَكًا}؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الأمصار غير الأعمش وحمزة: {لَا تَخَافُ دَرَكًا} على الاستئناف بـ {لَا} كما قال: {وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا} [طه: ١٣٢]. فرفَع، وأكثر ما جاء في الأمر الجوابُ مع "لا" بالرفع .
Kıraat imamları {لَا تَخَافُ دَرَكًا} “[yetişmelerinden] korkmaksızın” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir: A'meş ve Hamza dışındaki belde kıraatçilerinin geneli bunu, Yüce Allah'ın {وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا} [Tâhâ: 132] kavlinde olduğu gibi {لَا} ile istînâf (yeni bir başlangıç) olarak {لَا تَخَافُ دَرَكًا} şeklinde [merfû] okumuşlardır . Böylece merfû yapmışlardır; emir sîgasının cevabında "lâ" ile gelen ifadelerin çoğu da merfû olarak gelir .
وقرَأ ذلك الأعمشُ وحمزةُ: (لَا تَخَفْ دَرَكًا) فجزَما "لا تخف" على الجزاءِ، ورفَعا: {وَلَا تَخْشَى} على الاستئناف ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} [آل عمران: ١١١]. فاسْتَأْنف بـ {ثُمَّ}، ولو نوى بقوله: {وَلَا تَخْشَى}. الجزمَ وفيه الياءُ، كان جائزًا، كما قال الراجزُ :
A'meş ve Hamza ise bunu (لَا تَخَفْ دَرَكًا) şeklinde okumuş; ceza (şartın cevabı) kabilinden "lâ tehaf"ı meczûm yapmışlar , {وَلَا تَخْشَى} “ve endişe etmeksizin” ifadesini ise Yüce Allah'ın: {يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} [Âl-i İmrân: 111] kavlinde {ثُمَّ} ile istînâf yaptığı gibi istînâf olarak merfû okumuşlardır . Şayet {وَلَا تَخْشَى} kavlinde 'yâ' harfi bulunmasına rağmen cezm niyet edilmiş olsaydı, recez şairinin şu sözünde olduğu gibi bu da caiz olurdu :
هُزِّى إليك الجُذْعَ يجنِيك الجَنَى
«Hurma kütüğünü kendine doğru silkele, sana taze devşirilmiş meyveyi versin.»
وأعجبُ القراءتين إليَّ أن أَقْرَأَ بها: {لَا تَخَافُ} على وجه الرفع؛ لأن ذلك أفصحُ اللغتين، وإن كانت الأُخرى جائزةً.
İki kıraat arasında okumayı en çok tercih ettiğim ve beğendiğim kıraat; ref vechi üzere {لَا تَخَافُ} kıraatidir. Çünkü bu, iki lügatten daha fasih olanıdır; gerçi diğeri de caizdir.
وكان بعضُ نحويى البصرة يقولُ : معنى قوله: {لَا تَخَافُ دَرَكًا}. اضْرِبْ لهم طريقًا لا تَخافُ فيه دَرَكًا. قال: وحذف "فيه" كما تقولُ: زيدٌ أكْرَمْتُ. وأنت تُرِيدُ: أَكْرَمْتُه. وكما قال: {وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} [البقرة: ٤٨]. أي: لا تجزى فيه.
Basralı nahivcilerden bazıları şöyle diyordu : {لَا تَخَافُ دَرَكًا} “[yetişmelerinden] korkmaksızın” kavlinin anlamı: «Onlara içinde yetişilmekten korkmayacağın bir yol aç» demektir. O şöyle demiştir: Tıpkı: «Zeydün ekremtü» (زيدٌ أكْرَمْتُ) deyip «ekremtühû»yu (أَكْرَمْتُه) kastettiğin gibi ve Yüce Allah'ın: {وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} [el-Bakara: 48] yani «içinde ödeyemeyeceği» (lâ teczî fîh) kavlinde olduğu gibi burada da «fîh» (فيه) hazfedilmiştir.
وأما نحويو الكوفة فإنهم يُنْكرون حذف "فيه" إلا في المواقيت؛ لأنه يَصْلُحُ أن يقال فيها: قمتُ اليومَ، وفى اليوم. ولا يُجيزون ذلك في الأسماء.
Kûfeli nahivciler ise zaman bildiren kelimeler (mevâkît) dışında «fîh» (فيه) hazfini kabul etmezler; zira zaman ifadelerinde hem: «Kumtü'l-yevme» (قمتُ اليومَ) hem de «ve fi'l-yevmi» (وفى اليوم) denilmesi uygundur. Ancak isimlerde buna cevaz vermezler.
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤه: {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩)} “Bunun üzerine Firavun askerleriyle onları takip etti; denizden de onları kaplayan (o dehşetli su) kaplayıverdi. Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فأسرى موسى ببنى إسرائيلَ إِذ أَوْحَيْنا إليه أَن أَسْرِ بهم، فأتْبَعَهم فرعونُ بجنوده حين قطَعوا البحرَ، فغشي فرعونَ وجنودَه من البحر ما غشِيَهم، فغرقوا جميعًا،
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kendisine: «Onları geceleyin yürüt» diye vahyettiğimizde Mûsâ İsrâiloğullarını geceleyin yürüttü . Onlar denizi geçtiklerinde Firavun ordularıyla peşlerine düştü; denizden Firavun ve ordusunu kaplayan şey kaplayıverdi ve hepsi birden boğuldular.
{وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وجارَ فرعونُ بقومه عن سواء السبيل، وأخَذ بهم على غيرِ استقامةٍ؛ وذلك أنه سلَك بهم طريقَ أهل النار، بأمرهم بالكفر بالله، وتكذيبِ
{وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.” Şânı yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun kavmini dosdoğru yoldan saptırdı ve onları istikametsiz bir yola sevk etti. Zira o, Allah'ı inkâr etmelerini ve [elçisini] yalanlamalarını emretmek suretiyle onları cehennem ehlinin yoluna soktu
رسولِه .
[O'nun] elçisini [yalanlamalarını emretmek suretiyle gerçekleşti] .
{وَمَا هَدَى}. يقولُ: وما سلَك بهم الطريقَ المستقيمَ، وذلك أنه نهاهم عن اتباع رسول الله موسى، والتصديق به، فأطاعوه، فلم يَهْدِهم بأمره إياهم بذلك، ولم يَهْتَدوا باتِّباعِهم إياه.
{وَمَا هَدَى} “ve doğru yola iletmedi”. Şöyle buyurmaktadır: Onları dosdoğru yola iletmedi. Zira onları Allah'ın elçisi Mûsâ'ya uymaktan ve onu tasdik etmekten alıkoydu; onlar da ona itaat ettiler. Böylece o, bu emriyle onları doğru yola iletmediği gibi onlar da ona uymakla hidayete eremediler.
القولُ في تأويل قولِه جلَّ ثناؤه: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي} “Ey İsrâiloğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ tarafını size vaad ettik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin, onda taşkınlık etmeyin; yoksa üzerinize gazabım iner.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما نجا موسى بقومِه من البحر، وغشِى فرعونَ وقومه من اليم ما عَشِيهم، قلنا لقومِ موسى: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ} فرعون ، {وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى}.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ kavmiyle birlikte denizden kurtulup Firavun ve kavmini denizden kaplayan şey kapladığında, Mûsâ'nın kavmine şöyle dedik: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ} “Ey İsrâiloğulları! Sizi düşmanınızdan” yani Firavun'dan “kurtardık” , {وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} “Tûr'un sağ tarafını size vaad ettik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik.”
وقد ذكَرْنا كيف كانت مواعدةُ الله موسى وقومه جانب الطور الأيمنَ ، وبيَّنا المنَّ والسلوى باختلاف المختلفين فيهما، وذكرْنا الشَّواهدَ على الصواب من القول في ذلك فيما مضَى قبلُ، بما أغْنى عن إعادته في هذا الموضع .
Allah'ın Mûsâ ve kavmine Tûr'un sağ tarafını vaad etmesinin nasıl olduğunu daha önce zikretmiştik ; men (kudret helvası) ve selvâ (bıldırcın) hakkındaki ihtilafları ve bu hususta doğru olan görüşün delillerini daha önce geçmişte açıklamıştık; bu durum burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamaktadır .
واختَلَفت القرأةُ في قراءة قوله: {قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ}؛ فكانت عامةُ قرأة المدينة والبصرة يَقْرءونه: {قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ} بالنون والألف، وسائرُ الحروفِ الأُخرِ من كذلك .
Kıraat imamları {قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ} “sizi kurtardık” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir: Medine ve Basra kıraatçilerinin geneli bunu nûn ve elif ile {قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ} şeklinde okuyorlardı; diğer harfleri [ilgili lafızları] da aynı şekilde okumuşlardır .
وقرَأ ذلك عامةُ قرأة الكوفة: (قد أنْجيْتُكم) بالتاء، وكذلك سائرُ الحروف
Kûfe kıraatçilerinin geneli ise bunu tâ ile {قد أنْجيْتُكم} “sizi kurtardım” şeklinde okumuşlardır; diğer harfleri [ilgili lafızları] da aynı şekilde...
الأُخر، إلا قوله: {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} فإنهم وانه الآخرين في ذلك، فقرءوه بالنون والألف .
[okumuşlardır]; ancak: {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} “ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik” kavli müstesnadır; zira onlar bu konuda diğerlerine muvafakat etmiş ve nûn ile elif ile okumuşlardır .
والقولُ في ذلك عندنا أنهما قراءتان معروفتان باتفاق المعنى، فبأيتهما قرأ القارئُ ذلك فمصيبٌ.
Bu hususta bizim görüşümüz şudur: Bunlar anlam birliği olan, meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وقولُه: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه لهم: كُلُوا يا بني إسرائيل مِن شَهِيَّاتِ رزقنا الذي رزَقْناكم، وحلاله الذي طيَّبْناه لكم، {وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ}. يقولُ: ولا تَعْتَدوا فيه، ولا يَظْلِمُ فيه بعضُكم بعضًا.
Yüce Allah'ın: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: «Ey İsrâiloğulları! Size rızık olarak verdiğimiz şeylerin lezzetlilerinden ve sizin için helal kılıp temizlediğimiz şeylerinden yiyin; {وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ} onda taşkınlık etmeyin»; yani onda haddi aşmayın ve onda birbirinize zulmetmeyin.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا [عبد الله] ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ}. يقولُ: ولا تَظْلِموا .
Nitekim bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize [Abdullah] rivayet etti , dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ} “onda taşkınlık etmeyin” kavli hakkında: «Zulmetmeyin» dediğini rivayet etti .
وقولُه: {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي}. يقولُ: فتنزل عليكم عقوبتي.
Yüce Allah'ın: {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي} “yoksa üzerinize gazabım iner” kavli; «Cezam üzerinize iner» demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي}. يقولُ: فيَنْزِلَ عليكم غضبى .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي} “yoksa üzerinize gazabım iner” kavli hakkında rivayet etti; o: «Gazabım üzerinize iner» demiştir .
واختَلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأة الحجاز والمدينة والبصرة والكوفة: {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ} بكسر الحاء، {وَمَنْ يَحْلِلْ} بكسر اللام. ووجَّهوا معناه إلى: فيَجبَ عليكم غضبي.
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz, Medine, Basra ve Kûfe kurrâsının geneli bunu; 'hâ' harfinin kesresiyle {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ} “üzerinize gazabım iner” [ve] 'lâm' harfinin kesresiyle {وَمَنْ يَحْلِلْ} “ve kimin üzerine gazabım inerse” şeklinde okumuşlardır. Onlar bunun anlamını: «Gazabım üzerinize vacip olur» manasına yönlendirmişlerdir.
وقرَأ ذلك جماعةٌ من أهل الكوفة: (فيَحُلَّ عليكم) بضمِّ الحاءِ . ووجَّهوا تأويلَه إلى ما ذكَرْنا عن قتادةَ من أنه: فيَقَعَ ويَنْزِلَ عليكم غضبي.
Kûfe ehlinden bir topluluk ise bunu 'hâ' harfinin dammesiyle (فيَحُلَّ عليكم) şeklinde okumuştur . Onlar bunun tefsirini Katâde'den zikrettiğimiz üzere: «Gazabım üzerinize vaki olur ve iner» anlamına yönlendirmişlerdir.
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأة، وقد حذَّر الله الذين قيل لهم هذا القولُ مِن بني إسرائيل وقوعَ بأسِه بهم ونزوله بمعصيتهم إياه إن هم عصَوْه، وخوَّفهم وجوبه لهم، فسواءٌ قُرى ذلك بالوقوع أو بالوجوب؛ لأنهم كانوا قد خُوِّفوا المعنيين كليهما.
Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar, her ikisiyle de kıraat âlimlerinin okuduğu meşhur iki kıraattir. Allah, kendilerine bu söz söylenen İsrâiloğullarını, şayet kendisine isyan ederlerse bu isyanları sebebiyle azabının başlarına gelip inmesinden sakındırmış ve azabın onlara vacip olacağı korkusunu vermiştir. Dolayısıyla bu ister inme/vuku bulma anlamıyla okunsun ister vacip olma anlamıyla okunsun eşittir; çünkü onlar her iki anlam ile de korkutulmuşlardır.
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢)} “Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o helak olup gitmiştir. Şüphesiz ben tevbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يَجِبْ عليه غضَبى فينزِلْ به، {فَقَدْ هَوَى}.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kimin üzerine gazabım vacip olup inerse, {فَقَدْ هَوَى} “muhakkak o helak olup gitmiştir”.
يقولُ: فقد تردَّى فشَقى.
Şöyle buyurmaktadır: O yuvarlanıp düşmüş ve helak (şakî) olmuştur.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَقَدْ هَوَى}. يقولُ: فقد شَقِى .
Nitekim bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {فَقَدْ هَوَى} “muhakkak o helak olup gitmiştir” kavli hakkında: «Bedbaht/helak olmuştur» dediğini rivayet etti .
وقولُه: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ}. يقولُ: وإني لذو عفوٍ لمن تاب من شركه فرجَعَ منه إلى الإيمان بي، {وَآمَنَ}. يقولُ: وأَخْلَصَ لى الألُوهةَ ولم يشرِكْ في عبادتِه إِيَّايَ غَيْرِي، {وَعَمِلَ صَالِحًا}. يقولُ: وأَدَّى فَرائضِى التي افْتَرضتُها
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ} “Şüphesiz ben, tevbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz ben, şirkinden tevbe edip ondan bana imana dönen kimse için af sahibiyim. {وَآمَنَ} “ve iman eden”; şöyle buyurmaktadır: Ulûhiyeti yalnızca bana has kılan ve bana kulluğunda başkasını bana ortak koşmayan, {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işleyen”; şöyle buyurmaktadır: Üzerine farz kıldığım farzlarımı eda eden...
عليه، واجْتَنَب معاصيَّ، {ثُمَّ اهْتَدَى}. يقولُ: ثم لَزِمَ ذلك فاسْتقام ولم يُضَيِّعْ شيئًا منه.
ve bana karşı günahlardan kaçınan; {ثُمَّ اهْتَدَى} “sonra da doğru yolda giden” [kimseler için bağışlayıcıyım] demektir. Şöyle buyurmaktadır: Sonra buna sımsıkı sarılıp istikamet üzere olan ve ondan hiçbir şeyi zayi etmeyen [kimseler için bağışlayıcıyım].
وبنحو الذي قُلنا في قوله: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى}. قال أهلُ التأويل.
Tefsir ehli de {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى} “Şüphesiz ben tevbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım” kavli hakkında bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ}: مِنَ الشِّركِ، {وَآمَنَ}. يقولُ: وَحَّدَ الله، {وَعَمِلَ صَالِحًا}. يقولُ: وأدَّى فرائضى .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ} “Şüphesiz ben tevbe eden ... kimse için çok bağışlayıcıyım”: Şirkten [tevbe eden]; {وَآمَنَ} “iman edip”: Allah'ı birleyen; {وَعَمِلَ صَالِحًا} “salih amel işleyen”: Farzlarımı eda eden [kimse için], dediğini rivayet etti .
وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ}: مِن [ذَنبِه، {وَآمَنَ} بربِّه، {وَعَمِلَ صَالِحًا} فيما بينَه وبينَ اللهِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ} “Şüphesiz ben tevbe eden ... kimse için çok bağışlayıcıyım”: [Günahından] [tevbe eden], {وَآمَنَ} “iman eden”: Rabbine [iman eden], {وَعَمِلَ صَالِحًا} “salih amel işleyen”: Kendisi ile Allah arasında [salih amel işleyen]
وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيع: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ}: من الشِّركِ] ، {وَآمَنَ}. يقولُ: وأَخْلَصَ لله وعمل في إخْلاصِه.
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o da Rebî'den nakletti: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ} “Şüphesiz ben tevbe eden ... kimse için çok bağışlayıcıyım”: Şirkten [tevbe eden],] {وَآمَنَ} “iman eden”: Allah'a ihlasla bağlanan ve ihlası doğrultusunda amel eden [kimsedir].
واختلَفوا في معنى قوله: {ثُمَّ اهْتَدَى}؛ فقال بعضُهم: معناه: لم يَشْكُك في إيمانه.
{ثُمَّ اهْتَدَى} “sonra da doğru yolda giden” kavlinin anlamında ihtilaf ettiler; bazısı: «Bunun anlamı, imanında şüpheye düşmemesidir» dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah bildirdi, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [şöyle rivayet etti]:
قوله: {ثُمَّ اهْتَدَى}. يقولُ: لم يَشْكُكْ .
{ثُمَّ اهْتَدَى} “sonra da doğru yolda giden” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: «Şüpheye düşmeyen [kimsedir]» .
وقال آخرون: معنى ذلك: ثم لَزم الإيمانَ والعملَ الصالح.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; sonra imana ve salih amele sımsıkı sarılan [kimsedir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {ثُمَّ اهْتَدَى}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {ثُمَّ اهْتَدَى} “sonra da doğru yolda giden” [ayeti hakkında]
يقولُ: ثم لَزم الإسلام حتى يموت علَيْه .
Şöyle dediğini [rivayet etti]: Sonra onun üzere ölünceye kadar İslam'a sımsıkı bağlanan [kimsedir] .
وقال آخرون: بل معنَى ذلك: ثم اسْتَقام.
Başkaları ise: Aksine bunun anlamı; sonra istikamet üzere olan [kimsedir], dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفر الرازيِّ، عن الربيع بن أنسٍ: {ثُمَّ اهْتَدَى}. قال: أَخَذ بسُنَّة نبيِّه ﵇ .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o da Rebî' b. Enes'ten nakletti: {ثُمَّ اهْتَدَى} “sonra da doğru yolda giden” [kavli hakkında]: «Peygamberinin aleyhisselâm sünnetine sarılan [kimsedir]» dedi .
وقال آخرون: بل معناه: أصاب العملَ.
Başkaları ise: Aksine bunun anlamı; amelde isabet eden [kimsedir], dedi.
[ذكرُ من قال ذلك
[Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى}. قال: أصاب العمل] .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى} “salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden” kavli hakkında: «Amelde isabet eden [kimsedir]» dedi] .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: عرف أمرَ مُثيبه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; kendisine mükâfat verecek olan [Rabbinin] durumunu/hükmünü bilmesidir.