حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَار}. إلى قولِه: {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ}. يقولُ: يُسْقَون ماءً إذا دَخَل بُطُونَهم أذابَها، والجلودَ مع البطونِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَار} kavlinden {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ} kavline kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onlara öyle bir su içirilir ki karınlarına girdiğinde onları ve karınlarıyla birlikte derileri de eritir .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ وهارونَ بن عنترةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ - قال هارونُ: إذا عامَ أهلُ النارِ. وقال جعفرٌ: إذا جاعَ أهلُ النارِ - اسْتَغاثوا بشجرةِ الزقومِ، فيأكُلون منها، فاخْتلَسَت جلودَ وُجُوهِهم، فلو أن مارًّا مَرَّ بهم يَعْرِفُهم، يعرِفُ جلودَ وُجُوهِهم فيها، ثم يُصَبُّ عليهم العَطَشُ، فيَسْتَغِيثون، فيُغاثون بماءٍ كالمُهْلِ، وهو الذي قد انتَهى حَرُّه، فإذا أَدْنَوه مِن أفْوَاهِهِم انْشَوَى مِن حَرَّه لحومُ وُجُوهِهم التي قد سَقَطَت عنها الجلودُ، و {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ}. [يمشون و] أمعاؤهم] تساقط و] جلودُهم، ثم يُضْرَبون بمَقامِعَ مِن حديدٍ، فيَسْقُطُ كلُّ عُضْوٍ على حيالِه ، يَدْعُون بالوَيْلِ والثُّبُورِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer ve Hârûn b. Antere'den, onlar da Saîd b. Cübeyr'den anlattı -Hârûn: "Cehennemlikler kıtlık çektiği (acıktığı) zaman", Ca'fer ise: "Cehennemlikler acıktığı zaman" demiştir-: Zakkum ağacından imdat isterler ve ondan yerler. Bu [ağaç] onların yüzlerinin derilerini soyup alır; öyle ki onları tanıyan biri yanlarından geçecek olsa, yüzlerinin derilerini onda tanır. Sonra üzerlerine şiddetli bir susuzluk musallat edilir. Bunun üzerine yardım dilerler ve kendilerine erimiş maden tortusu gibi, sıcaklığı son hadde ulaşmış bir su ile karşılık verilir. Onu ağızlarına yaklaştırdıklarında, derileri düşmüş olan yüz etleri o suyun hararetinden kavrulur ve {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ} “Onunla karınlarındakiler eritilir”. [Yürürlerken] bağırsakları dökülür ve] derileri de [dökülür] . Sonra demirden topuzlarla kendilerine vurulur da her uzuv kendi başına bir tarafa düşer ; onlar da helak ve yok oluş diye feryat ederler .
وقولُه: {وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ}. تَضْرِبُ رُءُوسَهم بها الخَزَنَةُ إذا أرادوا الخروجَ مِن النارِ حتى تَرْجِعَهم إليها.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ} “Bir de onlar için demirden topuzlar vardır” kavline gelince; onlar cehennemden çıkmak istediklerinde, [cehennemin] bekçileri onları oraya geri döndürmek için bu topuzlarla başlarına vururlar.
وقولُه: {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا}. يقولُ: كُلَّما أراد هؤلاء الكفارُ الذين وَصَف اللَّهُ صفتَهم، الخروجَ من النارِ، مما نالَهم مِن الغَمِّ والكَرْبِ، رُدُّوا إليها.
Allah Teâlâ'nın: {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا} “Uğradıkları gam sebebiyle oradan her çıkmak istediklerinde, tekrar oraya geri döndürülürler” kavline gelince; buyuruyor ki: Allah'ın niteliklerini vasfettiği bu kâfirler, kendilerine isabet eden gam ve kederden ötürü ateşten her çıkmak istediklerinde, tekrar oraya geri sokulurlar.
كما حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا الأعْمشُ، عن أبي ظَبْيانَ، قال: النارُ سوداءُ مُظْلِمةٌ، لا يُضِئُ لَهَبُها ولا جَمْرُها. ثم قَرأ: {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا} .
Nitekim bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Ebû Zabyân'dan haber verdi; o şöyle demiştir: “Cehennem ateşi kapkaranlık ve zifirîdir; ne alevi ne de koru aydınlık verir.” Sonra şu ayeti okudu: {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا} “Uğradıkları gam sebebiyle oradan her çıkmak istediklerinde, tekrar oraya geri döndürülürler” .
وقد ذُكِر أنهم يُحاوِلون الخروجَ مِن النارِ حينَ تَجيِشُ جهنمُ فتُلْقِى مَن فيها إلى أعلى أبوابِها، فيُريدون الخروجَ، فتُعِيدُهم الخُزَّانُ فيها بالمقَامِعِ، ويقولون لهم إذا ضَرَبوهم بالمقَامعِ: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ}.
Zikredildiğine göre cehennem kaynayıp içindekileri kapılarının en üstüne fırlattığında onlar ateşten çıkmaya çalışırlar ve çıkmak isterler; fakat bekçiler topuzlarla onları oraya geri döndürürler ve topuzlarla onlara vurduklarında şöyle derler: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Ve tadın yakıcı azabı!”
وعَنَى بقولِه: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ}: ويقالُ لهم: ذُوقوا عذابَ النارِ.
Allah Teâlâ {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Ve tadın yakıcı azabı!” kavliyle şunu kastetmiştir: Onlara: “Tadın ateşin azabını!” denilir.
وقيل: {عَذَابَ الْحَرِيقِ}. والمعنى: المُحْرِقُ. كما قيل: العذابُ الأليمُ. بمعنى: المُؤْلِمُ.
Şöyle de denilmiştir: {عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Yakıcı azap”. Anlamı: Yakıcıdır (el-muhrik). Nitekim el-azâbu'l-elîm (العذابُ الأليمُ) ifadesinin elem verici (el-mu'lim / المُؤْلِمُ) manasında söylenmesi gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ (٢٣) وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ (٢٣) وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ (٢٤)} “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. Orada altın bilezikler ve inciler takınırlar; oradaki giysileri de ipektir. (23) Onlar, sözün en güzeline iletilmişler ve övgüye layık olan [Allah'ın] yoluna eriştirilmişlerdir. (24)”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأمَّا الذين آمَنوا باللَّهِ ورسولِه فأطاعُوهما بما أمَرهم اللَّهُ به مِن صالحِ الأعمالِ، فإن اللَّهِ يُدْخِلُهم جناتِ عدنٍ تَجْرِى مِن تحتِها الأنهارُ، فيُحَلِّيهم فيها مِن أَساوِرَ مِن ذهبٍ ولؤلوًا .
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'a ve Resûlü'ne iman edip Allah'ın kendilerine emrettiği salih ameller hususunda onlara itaat edenlere gelince; şüphesiz Allah onları altından ırmaklar akan Adn cennetlerine koyacak ve orada altından bilezikler ve inci takınacaklardır .
واختَلفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَلُؤْلُؤًا}؛ فقَرأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ، وبعضُ أهلِ الكوفةِ نَصْبًا مع التي في "الملائكةِ" ، بمعنى: يُحَلَّون فيها أساورَ مِن ذهبٍ ولؤلؤًا، عطفًا باللؤلؤ على موضعِ الأساورِ؛ لأن الأساورَ، وإن كانت مخفوضةً من أجلِ دخولِ {مِنْ} فيها، فإنها بمعنى النصبِ، قالوا: وهي تُعَدُّ في خَطِّ المصحفِ بالألفِ. فذلك دليل على صحةِ القراءةِ بالنصبِ فيه.
Kıraat imamları {وَلُؤْلُؤًا} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ehli kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinden bazıları, bunu "Melâike" (Fâtır) suresindekiyle birlikte nasb ile okumuşlardır; anlamı: "Orada altından bilezikler ve inci takınırlar" şeklindedir ve [bu kıraatte] inci kelimesi bileziklerin mahalline matuftur. Çünkü bilezikler kelimesi, başına {مِنْ} harf-i cerri gelmesi sebebiyle mecrur olsa da mana bakımından mensuptur. Dediler ki: Bu kelime mushaf hattında elifle yazılmıştır; dolayısıyla bu, onda nasb kıraatinin sahih olduğuna delildir.
وقرَأت ذلك عامةُ قرأةِ العراقِ والمِصْرَين: (وَلُؤْلُؤُ) خفضًا، عطفًا على إعرابِ الأساورِ الظاهرِ .
Irak kurrâsının geneli ile iki şehrin (Basra ve Kûfe) kurrâsı ise bunu, bilezikler kelimesinin zahirdeki irabına atıfla mecrur olarak (وَلُؤْلُؤٍ) şeklinde okumuşlardır .
واختلَف الذين قَرءوا ذلك كذلك في وَجْهِ إثباتِ الألفِ فيه؛ فكان أبو عمرِو بن العلاءِ، فيما ذُكِر لى عنه، يقولُ: أُثْبِتَت فيه كما أُثْبِتَت في: قالوا، وكالوا.
Bunu bu şekilde [mecrur] okuyanlar, kelimede elifin sabit oluşunun gerekçesi hakkında ihtilaf etmişlerdir; nitekim Ebû Amr b. el-Alâ -bana kendisinden nakledildiğine göre- şöyle diyordu: "Kālû (قالوا) ve kâlû (كالوا) kelimelerinde elif nasıl sabit kılındıysa, bu kelimede de öyle sabit kılınmıştır."
وكان الكسائيُّ يقولُ: أثْبَتوها فيه للهمزةِ؛ لأن الهمزةَ حرفٌ مِن الحروفِ.
el-Kisâî ise şöyle diyordu: "Onu (elifi) onda hemze sebebiyle sabit kılmışlardır; çünkü hemze harflerden bir harftir."
والقولُ في ذلك عندى أنهما قراءتان مشهورتان، قد قَرأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، مُتَّفِقَتا المعنى، صَحيحتا المخرجِ في العربيةِ، فبأيَّتِهما قَرأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu konudaki doğru görüş bana göre şudur: Bunlar meşhur iki kıraattir; her biriyle kurrâdan ilim ehli kimseler okumuştur, anlamları birdir, Arap dilindeki çıkış yerleri (kaideleri) sahihtir. Dolayısıyla okuyucu hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ}. يقولُ: ولُبُوسُهم التي تَلَى أَبْشَارَهم فيها ثيابٌ حريرٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} “Oradaki elbiseleri de ipektir” kavline gelince; buyuruyor ki: Orada bedenlerine temas eden giysileri ipek elbiselerdir.
وقولُه: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهَداهم ربُّهم في الدنيا إلى شهادةِ أن لا إلهَ إلا اللَّهُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ} “Onlar sözün güzeline ulaştırılmışlardır” kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Rableri dünyada onları 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetine muvaffak kılmıştır.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ}. قال: هُدُوا إلى الكلامِ الطيبِ؛ لا إلهَ إلا اللَّهُ، واللَّهُ أكبرُ، والحمدُ للَّهِ، قال اللَّهُ: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ} [فاطر: ١٠] .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ} “Onlar sözün güzeline ulaştırılmışlardır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Güzel söze; 'Lâ ilâhe illallâh', 'Allâhu ekber' ve 'el-Hamdü lillâh'a ulaştırılmışlardır. Allah Teâlâ: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ} [Fâtır: 10] ‘Güzel sözler ancak O'na yükselir, salih amel de onu yüceltir’ buyurmuştur .”
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ}. قال: أُلْهِموا .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ} “Onlar sözün güzeline ulaştırılmışlardır” kavli hakkında: “Kendilerine ilham edilmiştir” dediğini anlattı .
وقولُه: {وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وهَداهم ربُّهم في الدنيا إلى طريقِ الربِّ الحميدِ. وطريقُه دينُه دينُ الإسلامِ الذي شَرَعه لخلقِه، وأمَرهم أن يَسْلكوه.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ} “ve çok övülen [Allah'ın] yoluna iletilmişlerdir” kavline gelince; övgüsü yüce olan Allah buyuruyor ki: Rableri dünyada onları övülmeye layık olan Rabbin yoluna iletmiştir. O'nun yolu ise yaratıkları için teşri kıldığı (koyduğu) ve girmelerini emrettiği İslam dinidir.
"والحميدُ" فَعِيلٌ، صُرِف مِن مفعولٍ إليه، ومعناه: أنه محمودٌ عندَ أوليائِه مِن خلقِه، ثم صُرِفَ مِن محمودِ إلى حميدٍ.
el-Hamîd (الحميدُ), mef'ûl (mahmûd) anlamından dönüştürülmüş fa'îl (فَعِيل) veznindedir; anlamı ise: O, yaratıklarından olan dostlarının katında övülendir (mahmûd); daha sonra mahmûddan hamîde dönüştürülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah'ın yolundan ve hem orada yerleşik olan hem de dışarıdan gelen bütün insanlar için eşit kıldığımız Mescid-i Haram'dan [insanları] alıkoyanlar [bilsinler ki]; kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين جَحَدوا توحيدَ اللَّهِ وكَذَّبوا رسولَه ، وأنكَروا ما جاءَهم به من عندِ ربِّهم، {وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: ويَمْنَعون الناسَ عن دينِ اللَّهِ أن يدخُلوا فيه، وعن المسجدِ الحرامِ الذي جعَله اللَّهُ للناسِ الذين آمَنوا به كافةً، لم يَخْصُصْ منهم بعضًا دونَ بعضٍ، {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. يقولُ: معتدلٌ في الواجبِ عليه من تَعْظيمِ حُرْمةِ المسجدِ الحرامِ، وقضاءِ نُسُكِه به، والنزولِ فيه حيث شاء، {الْعَاكِفُ فِيهِ} وهو المُقِيمُ به، {وَالْبَادِ} وهو المُنْتابُ إليه مِن غيرِه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'ın birliğini inkâr edip Resûlü'nü yalanlayan ve Rableri katından getirdiği şeyleri reddedenler, {وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan alıkoyarlar”; yani insanları Allah'ın dinine girmekten ve O'na inanan insanların tamamı için kıldığı, içlerinden hiçbir kimseyi diğerinden ayırt etmediği Mescid-i Haram'dan menederler. {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} “Gerek orada yerleşik olan gerekse dışarıdan gelen eşit kılınmıştır”; buyuruyor ki: Mescid-i Haram'ın hürmetini yüceltmek, orada ibadetlerini yerine getirmek ve orada dilediği yerde konaklamak hususunda üzerine düşen vacipte eşittir; {الْعَاكِفُ فِيهِ} orada mukim olan (ikamet eden), {وَالْبَادِ} ise dışarıdan oraya gelendir.
واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} وهو المُقيمُ فيه، {وَالْبَادِ}، في أنه ليس أحدُهما بأحقَّ بالمَنْزِلِ فيه مِن الآخَرِ.
Tefsir ehli bunun yorumunda ihtilaf etmiştir; bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} yani orada mukim olan ile {وَالْبَادِ} dışarıdan gelen kimsenin, oradaki konaklama yerlerinde birinin diğerinden daha fazla hak sahibi olmaması hususunda [eşit olmalarıdır].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عمرٍو، عن يزيدَ بن أبى زيادٍ، عن ابن سابِطٍ، قال: كان الحُجاجُ إذا قدِموا مكةَ، لم يَكُنْ أحدٌ مِن أهلِ مكةَ بأحقَّ بمنزلِه منهم، وكان الرجلُ إذا وجَد سَعَةً نزَل، ففَشا فيهم السَّرَقُ، وكلُّ إنسانٍ يَسْرِقُ مِن ناحيتِه، فاصْطَنَعَ رجلٌ بابًا، فأرسَل إليه عمرُ: أَتَّخَذْتَ بابًا مِن حُجاجِ بيتِ اللَّهِ؟ فقال: لا، إنما جعَلتُه ليَحْرُزَ متاعَهم. وهو قولُه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. قال: البادِ فيه كالمُقيمِ، ليس أحدٌ أحقَّ بمنزلِه مِن أحدٍ إلا أن يكونَ أحدٌ سَبَقَ إلى منزل.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o da İbn Sâbit'ten anlattı; o şöyle demiştir: Hacılar Mekke'ye geldiklerinde, Mekke halkından hiç kimse kendi evinde onlardan daha hak sahibi olmazdı. Kişi genişlik (müsait yer) bulduğu yere konaklardı. Derken aralarında hırsızlık yayıldı ve herkes kendi tarafından çalıyordu. Bunun üzerine bir adam bir kapı yaptı. Ömer ona [haber] gönderip: «Allah'ın Evinin hacılarına karşı bir kapı mı edindin?» dedi. O da: «Hayır, onu sadece onların eşyalarını muhafaza etmek için yaptım» dedi. İşte O'nun: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} “Gerek orada yerleşik olan gerekse dışarıdan gelen eşit kılınmıştır” ayeti budur. Dedi ki: Orada dışarıdan gelen de yerleşik olan gibidir; bir kimse bir konaklama yerine daha önce geçmiş olmadıkça hiç kimse bir konaklama yerinde diğerinden daha fazla hak sahibi değildir.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارِ، قال ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حَصِينٍ، قال: قلتُ لسعيدِ بن جُبَيرٍ: أَعْتَكِفُ بمكةَ؟ قال: أنت عاكِفٌ. وقَرأ: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn'dan anlattı; o şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr'e: “Mekke'de itikâfa gireyim mi?” dedim. O: “Sen zaten itikâftasın” dedi ve şu ayeti okudu: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} “Gerek orada yerleşik olan gerekse dışarıdan gelen eşit kılınmıştır” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عمن ذكَره، عن أبي صالحٍ: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. العاكِفُ أهلُه، والبادِ المَنْتابُ في المنزلِ سواءً .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o zikrettiği bir kimseden, o da Ebû Sâlih'ten {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Âkif onun ehlidir; bâd ise dışarıdan gelendir; konaklama yerinde eşittirler .”
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. يقولُ: ينزلُ أهلُ مكةَ وغيرُهم في المسجدِ الحرامٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Mekke ehli de başkaları da Mescid-i Haram'da konaklarlar .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. قال: العاكِفُ فيه المُقِيمُ بمكةَ، والبادِ الذي يأتيه، هم فيه سواءٌ في البيوتِ (٢).
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} kavli hakkında şöyle demiştir: “Oradaki âkif Mekke'de mukim olandır; bâd ise oraya gelendir; evler hususunda onlar orada eşittirler (٢).”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. سواءً فيه أهلُه وغيرُ أهلِه.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} kavli hakkında: “Onun ehli olan da ehli olmayan da orada eşittir” dediğini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. قال: أهلُ مكةَ وغيرُهم في المنازلِ سواءً .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} “orada yerleşik olan da dışarıdan gelen de eşittir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Konaklama yerleri konusunda Mekke ehli ile başkaları eşittir.”
وقال آخرون في ذلك نحوَ الذي قُلنا فيه.
Başkaları ise bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قولَه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} . قال: الساكِنُ، {وَالْبَادِ}: الجانبُ، سواءٌ حَقُّ اللَّهِ عليهما فيه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} kavli hakkında: “Yerleşik olan”, {وَالْبَادِ}: “Dışarıdan gelen; Allah'ın oradaki hakkı ikisi üzerinde de eşittir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ}. قال: الساكِنُ، {وَالْبَادِ}: الجانبُ. قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُمَيلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ}. قالا: مِن أهلِه، {وَالْبَادِ}: الذين يأتونه مِن غيرِ أهلِه، هما في حُرْمتِه سواءٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} kavli hakkında: “Yerleşik olan”, {وَالْبَادِ}: “Dışarıdan gelen” dediğini anlattı. Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da Mücâhid ve Atâ'dan nakletti ki onlar {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} kavli hakkında: “Onun ehlindendir”, {وَالْبَادِ} hakkında da: “Onun ehlinden olmayıp oraya gelenlerdir; hürmeti hususunda ikisi eşittir ” demişlerdir.
وإنما اخترنا القولَ الذي اختَرنا في ذلك؛ لأن اللَّهَ تعالى ذكرُه ذَكَر في أوَّلِ الآيةِ صَدَّ مَن كفَر به مَن أرادَ مِن المؤمنين قضاءَ نُسُكِه في الحرمِ عن المسجدِ الحرامِ، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. ثم ذَكَر جلَّ ثناؤُه صفةَ المسجدِ الحرامِ، فقال: {الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ}. فأخبَر جل ثناؤه أنه جعَله للناس كلِّهم، [والكافرون] به يمنَعون مَن أرادَه مِن المؤمنين به عنه، ثم قال:
Bizim bu konuda tercih ettiğimiz görüşü seçmemizin sebebi şudur: Allah -zikri yücedir- ayetin başında, Kendisini inkâr edenlerin, müminlerden Harem'de ibadetini (menâsikini) yerine getirmek isteyen kimseleri Mescid-i Harâm'dan alıkoyduklarını zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah'ın yolundan ve Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlar...” Sonra O -senâsı yücedir- Mescid-i Harâm'ın vasfını zikrederek şöyle buyurmuştur: {الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ} “Ki Biz onu bütün insanlar için kıldık.” Böylece O -senâsı yücedir- orayı bütün insanlar için kıldığını, O'nu inkâr eden kâfirlerin ise O'na iman edenlerden oraya gitmek isteyenleri bundan alıkoyduklarını bildirmiş, ardından da şöyle buyurmuştur:
{سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ}. فكان معلومًا أن خبَرَه عن اسْتواءِ العاكفِ فيه والبادِ إنما هو في المعنى الذي ابتَدأ اللَّهُ الخبرَ عن الكفارِ أنهم صدُّوا عنه المؤمنين به، وذلك لا شَكَّ طَوافُهم، وقضاءُ مناسكِهم به، والمقامُ، لا الخبرُ عن ملِكهم إياه وغيرِ ملكِهم.
{سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ} “Gerek orada yerleşik olan gerekse dışarıdan gelen eşit kılınmıştır.” Dolayısıyla orada mukim olan ile dışarıdan gelenin eşit olduğuna dair haberin, Allah'ın kâfirler hakkında müminleri bundan alıkoyduklarını bildirmeye başladığı hususta olduğu malumdur; bu da şüphesiz onların tavaf etmeleri, orada menâsiklerini (ibadetlerini) ifa etmeleri ve ikamet etmeleridir; yoksa oraya mülkiyet bakımından sahip olup olmamaları haberi değildir.
وقيل: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. فعطَف بـ {وَيَصُدُّونَ} وهو مُسْتَقبَلٌ على {كَفَرُوا} وهو ماضٍ؛ لأن الصَّدَّ بمعنى الصفةِ لهم والدَّوامِ.
Denildi ki: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} kavlinde, muzari (şimdiki/geniş zaman) olan {وَيَصُدُّونَ} fiili, mazi olan {كَفَرُوا} fiiline atfedilmiştir; çünkü alıkoyma fiili onlarda bir sıfat ve devamlılık ifade etmektedir.
وإذ كان ذلك معنى الكلامِ، لم يَكُنْ إلا بلفظِ الاسمِ أو الاسْتقبالِ، ولا يكونُ بلفظِ الماضي. وإذا كان ذلك كذلك كان معنى الكلامِ: إن الذين كفَروا مِن صفتِهم الصَّدُّ عن سبيلِ اللَّهِ، وذلك نظيرُ قولِ اللَّهِ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ} [الرعد: ٢٨].
Kelâmın anlamı bu olunca, ancak isim veya istikbal (muzari) lafzıyla olur, mazi lafzıyla olmaz. Durum böyle olunca cümlenin anlamı şöyledir: “İnkâr edenlerin sıfatlarından biri de Allah'ın yolundan alıkoymaktır.” Bu durum Allah Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: {الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ} [er-Ra'd: 28] “Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan kimselerdir.”
وأما قولُه: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ}. فإن قرأةَ الأمْصارِ على رفعِ (سواءٌ) بـ "العاكفِ"، و "العاكفِ" به، وإعمالِ {جَعَلْنَاهُ} في الهاءِ المتصلةِ به، واللامِ التي في قولِه: {لِلنَّاسِ}. ثم استأنَفَ الكلامَ بـ "سواء"، وكذلك تفعلُ العربُ بـ "سواء"، إذا جاءتْ بعدَ حرفٍ قد تَمَّ الكلامُ به، فتقولُ: مَرَرْتُ برجلٍ سواءٌ عندَه الخيرُ والشرُّ. وقد يجوزُ في ذلك الخَفْضُ، وإنما يُخْتَارُ الرفعُ في ذلك لأن "سواء" في مذهبِ "واحد" عندَهم فكأنهم قالوا: مَرَرْتُ برجلٍ واحدٌ عندَه الخيرُ والشرُّ. وأما مَن خَفَضَه، فإنه يوجِّهُه إلى: معتدل عندَه الخيرُ والشرُّ. ومَن قال ذلك في "سواء" فاسْتأنفَ به ورفَع، لم يَقُلْه في "معتدل"؛ لأن "معتدل" فعلٌ مُصَرَّحٌ، و "سواء" مصدرٌ، فإخراجُهم إياه إلى الفعلِ كإخراجِهم "حَسْب" في
Allah Teâlâ'nın: {سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ} “Orada hem yerleşik olan... eşittir” kavline gelince: Şehirlerin kurrâsı (kıraat âlimleri), {جَعَلْنَاهُ} fiilini kendisine bitişen "hâ" zamirinde ve {لِلنَّاسِ} kavlindeki "lâm" harf-i cerinde amel ettirerek, (سواءٌ) lafzının "el-Âkif" ile, "el-Âkif"in de onunla ref' edilmesi üzere [ittifak etmişlerdir]. Sonra [kelâma] "sevâun" ile istînâf yapılmıştır (yeni bir cümleye başlanmıştır). Nitekim Araplar, kelâmın kendisiyle tamam olduğu bir kelimeden sonra geldiğinde "sevâun" lafzına böyle muamele eder ve: "مَرَرْتُ برجلٍ سواءٌ عندَه الخيرُ والشرُّ" (Yanında hayır ile şer eşit olan bir adama uğradım) derler. Bunda hafz (cer) da caiz olabilir. Burada ref'in tercih edilmesi ise sadece onların nezdinde "sevâun" lafzının "vâhid" (bir/aynı) manasında olmasındandır; nitekim sanki onlar: "مَرَرْتُ برجلٍ واحدٌ عندَه الخيرُ والشرُّ" (Yanında hayır ile şer bir/aynı olan bir adama uğradım) demiş gibidirler. Onu cer ile okuyan kimse ise bunu: "معتدل عندَه الخيرُ والشرُّ" (Yanında hayır ile şer eşit olan) anlamına hamletmektedir. "Sevâun" hakkında bunu söyleyip onunla istînâf yapan ve ref' eden kimse, bunu "mu'tedil" lafzında söylememiştir; çünkü "mu'tedil" açık bir fiil (sıfat), "sevâun" ise bir masdardır. Dolayısıyla onların bunu fiil [hükmüne] çıkarmaları, "hasb" lafzını...
قولِهم: مَرَرْتُ برجلٍ حَسْبِك مِن رجلٍ. إلى الفعلِ.
“مَرَرْتُ برجلٍ حَسْبِك مِن رجلٍ” (Adam olarak sana yetecek bir adama uğradım) sözlerindeki “hasb” lafzını fiil yerine koymaları gibidir.
وقد ذُكِر عن بعضِ القرأةِ أنه قرَأه: {سَوَاءً}، نصبًا على إعمالِ {جَعَلْنَاهُ} فيه. وذلك وإن كان له وَجْهٌ في العربيةِ، فقراءةٌ لا أستجِيزُ القراءةَ بها؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ على خلافِه .
Bazı kurrâdan, {جَعَلْنَاهُ} fiilinin onda amel etmesi sebebiyle bu kelimeyi nasb ile {سَوَاءً} şeklinde okuduğu zikredilmiştir. Bu, Arap dilinde bir veche sahip olsa bile, kıraat imamlarının icmâına aykırı olması sebebiyle kendisiyle kıraat caiz görmediğim bir okuyuştur .
وقولُه: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يُرِدْ فيه إلحادًا بظُلْمٍ نُذِقْه مِن عذابٍ أليمٍ. وهو أن يَمِيلَ في البيتِ الحرامِ بظلمٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kim orada zulümle bir sapma (ilhâd) isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız. Bu da kişinin Beyt-i Harâm'da zulüm ile [haktan] sapmasıdır.
وأُدخِلت الباءُ في قولِه: {بِإِلْحَادٍ}. والمعنى فيه ما قلتُ، كما أُدخِلت في قولِه: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [المؤمنون: ٢٠]، والمعنى: تَنْبُتُ الدُّهْنَ. كما قال الشاعرُ :
{بِإِلْحَادٍ} kavlindeki bâ (بِ) harfi zâit olarak dâhil edilmiştir; anlamı da belirttiğim gibidir. Tıpkı: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [el-Mü'minûn: 20] “Yağ bitirir” ayetinde bâ harfinin dâhil edilmesi gibidir ki manası “تَنْبُتُ الدُّهْنَ” (yağı bitirir) demektir. Nitekim şair şöyle demiştir :
بوادٍ يَمَانٍ يُنْبِتُ الشَّثَّ صَدْرُهُ … وأسْفَلُه بالمرْخِ والشَّبَهانِ
Yemen diyarından bir vadide; üst kısmı şes ağacı bitirir, Alt kısmı ise merh ve şebehân [ağaçları] ile...
والمعنى: وأسفلُه يُنْبِتُ المَرْخَ والشَّبَهانَ. وكما قال أعْشَى بنى ثَعْلبةَ :
Anlamı: “Alt kısmı merh ve şebehân bitirir” demektir. Benî Sa'lebe'nin A'şâ'sının şu sözünde olduğu gibi :
ضَمِنَتْ برِزْقِ عِيَالِنَا أَرْماحُنا … بيَن المَراجِلِ والصَّرِيحِ الأجْرَدا
Mızraklarımız çoluk çocuğumuzun rızkını tekeffül etti, Kazanlar ile saf ve pürüzsüz [şarap] arasında.
بمعنى: ضَمِنَت رزْقَ عِيالِنا أرماحُنا. في قولِ بعضِ نحويِّى البصريِّين، وأما بعضُ نحويِّى الكوفيِّين، فإنه كان يقولُ: أُدخلت الباءُ فيه لأن تأويلَه: ومَن يُرِدْ بأن يَلْحَدَ فيه بظُلْمٍ. وكان يقولُ: دخولُ الباءِ في "أنْ" أسهلُ منه في "إلحادٍ" وما أشْبَهَه؛ لأن "أنْ" تُضْمَرُ الخَوافِضُ معها كثيرًا، وتكونُ كالشَّرْطِ فاحتَمَلت دخولَ الخافضِ وخروجَه؛ لأن الإعرابَ لا يَتَبَيَّنُ فيها، وقلَّ في
Bazı Basralı nahivcilerin görüşüne göre [bu], «Mızraklarımız çoluk çocuğumuzun rızkını tekeffül etti» manasındadır. Bazı Kûfeli nahivciler ise şöyle demekteydi: [Ayete] «bâ» (بـ) harf-i cerri dahil edilmiştir; zira tevili: «Kim orada zulümle haktan sapmak isterse» şeklindedir. O [ayrıca] şöyle demekteydi: «bâ» harfinin “en” (أنْ) [masdariyye edatına] dahil olması, “ilhâd” ve benzeri [açık mastarlara] dahil olmasından daha kolaydır. Çünkü “en” ile birlikte cerr edatları çokça gizlenir (hazfedilir) ve o şart gibi olur; dolayısıyla kendisinde irab açıkça belli olmadığı için cerr edatının dahil olmasını da düşmesini de kaldırabilir. [Bu durum] pek azdır...
المصادرِ لتَبَيُّن الرفعِ والخفضِ فيها. قال: وأنشَدنى أبو الجَرَّاحِ:
Dedi ki: Ebu'l-Cerrâh bana şu beyti okudu:
فلمَّا رَجَتْ بالشّرْبِ هَزَّ لها العَصَا … شَحِيحٌ له عندَ الأَداءِ نَهِيمُ
[Dişi deve] su içmeyi umduğunda, ona sopasını salladı , [Suyu] verirken homurdanan cimri bir adam.
وقال امرؤُ القيسِ :
İmrü'l-Kays da şöyle demiştir :
ألَا هَلْ أتاها والحوادثُ جَمَّةٌ … بأنَّ امرأَ القَيْسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقرا
Haberler pek çok iken, ona ulaştı mı acaba; Temlik'in oğlu İmrü'l-Kays'ın çölü terk edip yerleştiği?
قال: فأدخَل الباءَ على "أن" وهى في موضعِ رفعٍ، كما أدخَلها على "إلحادٍ" وهو في موضعِ نصبٍ. قال: وقد أدخَلوا الباءَ على "ما" إذا أرادوا بها المصدرَ، كما قال الشاعرُ :
Dedi ki: “İlhâd” lafzı nasb konumunda olduğu halde başına bâ harfini getirdiği gibi, ref konumunda olduğu halde “en” lafzının başına da bâ harfini getirmiştir. Şöyle devam etti: Masdar kastettiklerinde “mâ” edatının başına da bâ harfini getirmişlerdir; nitekim şair şöyle demiştir :
ألَمْ يَأْتِيكَ والأنباءُ تَنْمِى … بما لاقَتْ لَبُونُ بنى زِيادِ
Haberler yayılırken sana gelmedi mi, Ziyâdoğullarının süt develerinin başına gelenler?
وقال: وهو في "ما" أقلُّ منه في "أن"؛ لأن "أن" أقلُّ شَبَهًا بالأسماءِ مِن "ما". قال: وسمِعتُ أعرابيًّا مِن ربيعةَ وسألتُه عن شيءٍ، فقال: أرجو بذاك. يريدُ: أرجو ذاك.
Dedi ki: Bu durum “mâ” edatında, “en” edatına kıyasla daha azdır; çünkü “en” edatı isimlere “mâ”dan daha az benzer. Şöyle dedi: Rebîa kabilesinden bir bedevî işittim; ona bir şey sorduğumda: “أرجو بذاك” (Onu umuyorum) dedi, yani “أرجو ذاك” demek istedi.
واختَلف أهلُ التأويلِ في معنى "الظلم" الذي مَن أرادَ الإلحادَ به في المسجدِ الحرامِ أذاقَه اللَّهُ مِن العذابِ الأليمِ؛ فقال بعضُهم: ذلك هو الشركُ باللَّهِ وعبادةُ غيرِه به. أي: بالبيتِ.
Tevil ehli, Mescid-i Haram'da kim onunla ilhâd etmek isterse Allah'ın kendisine elem verici bir azaptan tattıracağı “zulüm” lafzının anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bu, Allah'a şirk koşmak ve orada —yani Beyt'te— O'ndan başkasına ibadet etmektir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti:
قولَه: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ}. يقولُ: بشِرْكٍ .
Onun: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} kavli hakkında şöyle dedi: “Şirk koşarak demektir .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عَنْسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ}. قال : هو أن يُعْبَدَ فيه غيرُ اللَّهِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahman'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den , o da Mücâhid'den {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} kavli hakkında nakletti ki o şöyle demiştir : “Orada Allah'tan başkasına ibadet edilmesidir .”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بن سليمانَ، عن أبيه، قال: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ}. قال: هو الشركُ، من أشرَك في بيتِ اللَّهِ عَذَّبه اللَّهُ.
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleyman babasından nakletti; o, {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} ayeti hakkında: “Bu şirk koşmaktır; kim Allah'ın Evinde şirk koşarsa Allah ona azap eder” demiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
وقال آخرون: هو اسْتِحلالُ الحرامِ فيه أو رُكُوبُه.
Başkaları ise: “Orada haram olan şeyleri helal saymak veya haramları işlemektir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ}. يعنى: أن تَسْتَحِلَّ مِن الحرامِ ما حَرَّم اللَّهً عليك مِن لسانٍ أو قتلٍ، فتَظْلِمَ مَن لا يَظْلِمُك، وتَقتُلَ مَن لا يقتُلُك، فإذا فعَل ذلك فقد وجَب له عذابٌ أليمٌ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} kavli hakkında nakletti: “Yani Allah'ın sana dil veya adam öldürme konusunda haram kıldığı haramlardan birini helal saymandır; böylece sana zulmetmeyene zulmedersin, seni öldürmeyeni öldürürsün. Kim bunu yaparsa ona elem verici bir azap vacip olmuştur .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana anlattı:
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ}. قال: يعملُ فيه عملًا سَيِّئًا .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} kavli hakkında nakletti ki o: “Orada kötü bir amel işlemesidir ” demiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا أبو كريبٍ ونصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ، قالا: ثنا المحارِبيُّ، عن سفيانَ، عن السُّدِّيِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: ما مِن رجلٍ يَهُمُّ بسيئةٍ فتُكتَبَ عليه، ولو أن رجلًا [بِعَدَنِ أَبْيَنَ] هَمَّ أن يقتُلَ رجلًا بهذا البيتِ، لأذاقَه اللَّهُ مِن العذابِ الأليمِ .
Bize Ebû Küreyb ve Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattılar, dediler ki: Bize el-Muhâribî, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: “Hiçbir kimse yoktur ki bir kötülüğe niyetlensin de [yapmadıkça] aleyhine yazılsın. Ancak bir adam [Aden Abyen'de bile olsa] bu Beyt'te bir adamı öldürmeye niyetlense, Allah ona mutlaka elem verici bir azaptan tattırır .”
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا شعبةُ، عن السُّدِّيِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ - قال مجاهدٌ: قال يزيدُ: قال لنا شعبةُ: رفَعه، وأنا لا أرفَعُه لك - في قولِ اللَّهِ: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ}. قال: لو أن رجلًا هَمَّ فيه بسيئةٍ وهو بِعَدَنِ أَبْينَ، لأذاقَهُ اللَّهُ عذابًا أليمًا .
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan nakletti —Mücâhid dedi ki: Yezîd: “Şu'be bize bunu merfû olarak nakletti, fakat ben sana merfû olarak nakletmiyorum” dedi— Allah'ın: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} kavli hakkında: “Bir adam Aden Abyen'de olduğu halde orada bir kötülük yapmaya niyetlense, Allah ona mutlaka elem verici bir azap tattırır ” demiştir.
حدَّثنا الفضلُ بنُ الصباحِ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن أبيه، عن الضحاكِ بنِ مزاحمٍ في قولِه: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ}. قال: إن الرجلَ ليَهُمُّ
Bize el-Fadl b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, babasından, o da ed-Dahhâk b. Müzâhim'den Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti: “Şüphesiz kişi...
بالخطيئةِ بمكةَ وهو في بلدٍ آخَرَ ولم يعمَلْها، فتكتَبُ عليه .
bir günah işlemeyi aklından geçirse de onu işlemese bile, bu aleyhine yazılır .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٥)}. قال: الإلحادُ الظلمُ في الحرمِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٢٥)} “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” kavli hakkında: “İlhâd, Harem'de yapılan zulümdür” demiştir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك الظُّلْمِ، اسْتحلالُ الحرمِ مُتَعَمِّدًا.
Başkaları ise: “Aksine o zulmün anlamı, Harem'i kasten helal saymaktır (dokunulmazlığını kasten çiğnemektir)” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ ، قال: قال ابن عباسٍ: {بِإِلْحَادٍ بِظُلْم}. قال: الذي يريدُ اسْتِحلالَه مُتَعَمِّدًا. ويقالُ: الشِّرْكُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: İbn Abbâs: {بِإِلْحَادٍ بِظُلْم} kavli hakkında: “Onu kasten helal kılmak (dokunulmazlığını çiğnemek) isteyendir” demiştir. Bunun şirk olduğu da söylenir .
وقال آخرون: بل ذلك احتكارُ الطعامِ بمكةَ.
Başkaları ise: “Aksine bu, Mekke'de yiyecek maddelerini stoklayıp karaborsacılık (ihtikâr) yapmaktır” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني هارونُ بنُ إدريسَ الأصَمُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المحارِبيُّ، عن أَشْعَثَ، عن حبيبِ بن أبى ثابتٍ في قولِه {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ}. قال: هم المُحْتَكِرون الطعامَ بمكةَ .
Bana Hârûn b. İdrîs el-Esamm anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, Eş'as'tan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} kavli hakkında: “Onlar Mekke'de yiyeceği stoklayıp karaborsacılık yapanlardır ” dediğini nakletti.
وقال آخرون: بل ذلك كلُّ ما كان مَنْهيًّا عنه مِن الفعلِ، حتى قولِ القائلِ: لا واللَّهِ، وبلى واللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, kişinin: «Hayır vallâhi» ve «Evet vallâhi» demesine varıncaya kadar, [yapılması] yasaklanmış olan her türlü fiildir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرَ ، قال: كان له فُسْطاطان؛ أحدُهما في الحِلِّ، والآخرُ في الحرمِ، فإذا أرادَ أن يُعاتِبَ أهلَه عاتَبهم في الحِلِّ ، فسُئِل عن ذلك، فقال: كُنَّا نُحدَّثُ أن مِن الإلحادِ فيه أن يقولَ الرجلُ: كلا واللَّهِ، وبلى واللَّهِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Ömer'den nakletti; o dedi ki: Onun iki çadırı vardı; biri Hıll bölgesinde, diğeri ise Harem'de idi. Ailesini azarlamak istediğinde onları Hıll bölgesinde azarlardı . Kendisine bunun sebebi sorulunca: “Bize anlatılırdı ki orada ilhâddan biri de kişinin: «Hayır vallahi, evet vallahi» demesidir ” dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن أبي رِبْعيٍّ، عن الأعمشِ، قال: كان عبدُ اللَّهِ بنُ عمرَ يقولُ: لا واللَّهِ، وبلى واللَّهِ، مِن الإلحادِ فيه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ebû Rib'î'den, o el-A'meş'ten nakletti; o dedi ki: Abdullah b. Ömer şöyle derdi: “«Hayır vallahi, evet vallahi» [sözleri], orada ilhâddandır.”
قال أبو جعفرٍ: وأَولى الأقوالِ التي ذكَرناها في تأويلِ ذلك بالصوابِ القولُ الذي ذكَرناه عن ابن مسعودٍ وابنِ عباسٍ، مِن أنه معنيٌّ بالظُّلْمِ في هذا الموضعِ كلُّ معصيةٍ للَّهِ. وذلك أن اللَّهَ عَمَّ بقولِه: {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ}. ولم يَخْصُصْ به ظلمًا دونَ ظلمٍ في خبرٍ ولا عقلٍ، فهو على عمومِه. فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلام: ومَن يُرِدْ في المسجدِ الحرامِ بأن يَمِيلَ بظلمٍ، فيَعْصِيَ اللَّهَ فيه، نُذِقه يومَ القيامةِ مِن عذابٍ مُوجِعٍ له.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bunun tevilinde zikrettiğimiz görüşler arasında gerçeğe en uygun olanı, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan naklettiğimiz, buradaki 'zulüm' ile Allah'a karşı işlenen her türlü günahın kastedildiği şeklindeki görüştür. Zira Allah, {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse...” buyruğuyla genel bir ifade kullanmıştır; ne nakille ne de akılla bir zulmü diğer bir zulümden ayırt edip tahsis etmemiştir. Dolayısıyla ifade, umumiliği (kapsayıcılığı) üzeredir. Durum böyle olunca sözün tevîli şöyledir: “Kim Mescid-i Harâm'da zulmedip haktan saparak orada Allah'a isyan etmek isterse, kıyamet gününde ona can yakıcı bir azaptan tattırırız.”
وقد ذُكِر عن بعضِ القرأةِ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (وَمَنْ يَرِدْ فِيهِ) بفتح الياءِ ، بمعنى: ومن يَرِدْه بالحادٍ. من: وَرَدْتُ المكانَ أَرِدُه. وذلك قراءةٌ لا تَجُوزُ القراءةُ عندى بها؛ لخلافِها ما عليه الحجةُ مِن القرأةِ مجمعةٌ، مع بُعدِها مِن فصيحِ كلامِ العربِ، وذلك أنَّ "يَرِدْ" فعلٌ واقعٌ، يقالُ منه: هو يَرِدُ مكانَ كذا، أو بلدةَ كذا، غدًا. ولا يقالُ: يَرِدُ في مكانِ كذا.
Bazı kurrâdan, bunu “yâ” harfinin fethasıyla (وَمَنْ يَرِدْ فِيهِ) şeklinde okuduğu nakledilmiştir ki “kim oraya bir sapma ile varırsa/ulaşırsa” anlamındadır; bu da “وَرَدْتُ المكانَ أَرِدُه” (Mekâna vardım/ulaştım, varıyorum) kullanımındandır. Ancak bu, kıraat imamlarının üzerinde icmâ ettiği kıraate aykırı olması ve fasih Arap kelâmından uzak bulunması sebebiyle bana göre kendisiyle kıraat caiz olmayan bir okuyuştur. Zira “يَرِدْ” geçişli (müteaddî) bir fiildir; nitekim bundan: “هو يَرِدُ مكانَ كذا، أو بلدةَ كذا، غدًا” (O, yarın falan yere veya falan beldeye varacak) denilir, fakat “يَرِدُ في مكانِ كذا” denilmez.
وقد زعَم بعضُ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ أن طَيِّئًا تقولُ: رغِبتُ فيك. تريدُ: رَغِبتُ بك. وذَكر أنَّ بعضَهم أَنشَده بيتًا له :
Arap dilini iyi bilen bazı kimseler, Tayy kabilesinin “رَغِبتُ بك” (Seni arzuladım) demek istediklerinde “رغِبتُ فيك” dediklerini ileri sürmüş ve onlardan birinin kendisine ait şu beyti okuduğunu zikretmiştir :
وأَرْغَبُ فيها عن لَقِيطٍ ورَهْطِه … ولَكنني عن سِنْبِسٍ لستُ أرغبُ
Lekît'i ve kavmini bırakıp onu arzuluyorum, Fakat Sinbis'i bırakıp asla başkasına rağbet etmem.
بمعنى: وأرغبُ بها. فإن كان ذلك صحيحا كما ذكرنا، فإنه يجوزُ في الكلامِ، فأما القراءةُ به فغيرُ جائزةٍ؛ لِما وصفتُ.
Yani: “وأرغبُ بها” (Onu arzuluyorum) demektir. Eğer zikrettiğimiz gibi bu kullanım sahih ise, sözlü konuşmada caizdir; ancak belirttiğim sebeplerden ötürü onunla Kur'an okumak caiz değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦)} “Bir zamanlar İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik: «Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evimi tertemiz tut!» [demiştik].” kavlinin tevili.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، مُعْلِمَه عظيمَ ما ركِب قومُه مِن قُرَيشٍ خاصَّةً دونَ غيرِهم مِن سائرِ خَلْقِه، بعبادتِهم في حَرَمِه والبيتِ الذي أَمَر إبراهيمَ خَليلَه ﵇ ببنائِه وتطهيرِه مِن الآفاتِ والرِّيَبِ والشركِ: واذكُرْ يا محمدُ كيف ابْتَدَأْنا هذا البيتَ الذي يَعْبُدُ قومُك فيه غيرى، إذ بوَّأْنا لخليلِنا إبراهيمَ. يعنى بقولِه: {بَوَّأْنَا}: وَطَّأْنا له مكانَ البيتِ.
Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), diğer yaratılmışların arasından özellikle kavmi olan Kureyş’in, O'nun Harem’inde ve dostu İbrâhim’e (aleyhisselam) inşa edip kötülüklerden, şüphelerden ve şirkten temiz tutmasını emrettiği Beyt’te [Allah’tan başkasına] ibadet etmekle ne kadar büyük bir günah işlediklerini bildirerek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin içinde benden başkasına ibadet ettiği şu Beyt’in yapılışını, dostumuz İbrâhim’e yerini hazırlayıp gösterdiğimiz zamanı hatırla! {بَوَّأْنَا} “yerini hazırlayıp göstermiştik” kavliyle, onun için Beyt’in yerini hazırladığımızı kastetmektedir.
كما حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ قولَه: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ}. قال: وضَع اللَّهُ البيتَ مع آدمَ ﵇ حينَ أَهْبَط آدمَ إلى الأرضِ، وكان مَهْبِطُه بأرضِ الهندِ، وكان رأسُه في
Nitekim bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’nin: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Allah, Âdem’i (aleyhisselam) yeryüzüne indirdiği zaman Beyt’i de onunla birlikte indirdi/koydu. Onun indiği yer Hindistan topraklarıydı; başı ise
السماءِ ورِجْلاه في الأرضِ، فكانت الملائكةُ تَهابُه، فنَقَص إلى ستين ذِراعًا، وإن آدم لمَّا فقَد أصواتَ الملائكةِ وتسبيحَهم، شَكا ذلك إلى اللهِ، فقال اللهُ: يا آدمُ، إنى قد أهْبَطْتُ لك بيتًا يُطافُ به كما يُطافُ حولَ عرشِى، ويُصَلَّى عندَه كما يُصلَّى حولَ عرشِى، فانْطَلِقْ إليه، فخرَج إليه، ومُدَّ له في خَطْوِه، فكان بيَن كلِّ خُطْوَتَيْن مَفازةٌ، فلم تَزَل تلك المَفاوِزُ على ذلك، حتى أتى آدمُ البيتَ، فطافَ به ومَنْ بعدَه مِن الأنبياءِ .
gökte, ayakları ise yerdeydi. Melekler ondan heybet duyup korkarlardı; bunun üzerine boyu altmış zirâa indirildi. Âdem meleklerin seslerini ve tesbihlerini işitemez olunca durumu Allah'a arz etti. Allah buyurdu ki: «Ey Âdem! Arşımın etrafı tavaf edildiği gibi tavaf edilsin ve arşımın yanında namaz kılındığı gibi yanında namaz kılınsın diye senin için bir Beyt indirdim; haydi oraya git!» Bunun üzerine Âdem oraya doğru yola çıktı ve adımları genişletildi; öyle ki her iki adımı arası bir çöl mesafesi oldu. Âdem Beyt'e varıncaya kadar o çöller böylece aşıldı; oraya varınca Beyt'i tavaf etti, ondan sonra gelen peygamberler de tavaf ettiler .
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: لمَّا عَهِد اللهُ إلى إبراهيمَ وإسماعيلَ {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ}، انْطَلَق إبراهيمُ حتى أتَى مكةَ، فقام هو وإسماعيلُ، وأَخَذا المَعاوِلَ لا يَدْرِيان أين البيتُ، فَبَعَثَ اللَّهُ رِيحًا يقالُ لها: ريحُ الخَجُوجِ. لها جَناحان ورأسٌ، في صورةِ حَيَّةٍ، فَكَنَسَتْ لهما ما حولَ الكعبةِ عن أساسِ البيتِ الأوَّلِ، واتَّبَعَاها بالمَعاوِلِ يَحْفِران، حتى وَضَعا الأساسَ، فذلك حيَن يقولُ: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} .
Bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı; o şöyle dedi: Allah, İbrâhim ve İsmâil'e: {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “«Tavaf edenler için Evimi tertemiz tutun!»” diye emredince İbrâhim yola çıkıp Mekke'ye geldi. O ve İsmâil kalkıp kazmaları aldılar, fakat Beyt'in nerede olduğunu bilmiyorlardı. Bunun üzerine Allah, kendisine “Hacûc rüzgârı” denilen, yılan suretinde iki kanadı ve bir başı olan bir rüzgâr gönderdi. Bu rüzgâr, onlar için Kâbe'nin etrafını ilk Beyt'in temeline kadar süpürüp açtı. Onlar da kazmalarla onu takip ederek kazdılar ve nihayet temeli attılar. İşte Allah'ın: {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ} “Bir zamanlar İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” buyurduğu an budur .
و يعنى بـ "البيتِ" الكعبةَ.
“el-Beyt” ile Kâbe kastedilmektedir.
{أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا} في عبادتِك إياىَ، {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ} الذي بَنَيْتَه مِن عبادةِ الأوثانِ.
{أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا} “«Bana hiçbir şeyi ortak koşma...»” [yani] bana ibadetinde [ortak koşma], {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ} “«...ve Evimi tertemiz tut!»” [yani] inşa ettiğin Evimi putlara tapılmaktan [temiz tut!].
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ}. قال: مِن الشركِ .
Nitekim bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ} “«...ve Evimi tertemiz tut!»” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Şirkten [temiz tut!]” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ، عن عُبيدِ بن عُميرٍ، قال: مِن الآفاتِ والرِّيَبِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Ubeyd b. Umeyr'den şöyle dediğini aktardı: “Afetlerden ve şüphelerden [temiz tut!]”.