Binûn

"Hac" Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {طَهِّرَا بَيْتِيَ} [البقرة: ١٢٥]. قال: مِن الشركِ وعبادةِ الأوثانِ .

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {طَهِّرَا بَيْتِيَ} “«Evimi tertemiz tutun!»” [Bakara: 125] kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Şirkten ve putlara tapmaktan [temiz tutun!]” .

وقولُه: {لِلطَّائِفِينَ}. يعني: للطائفِين به. {وَالْقَائِمِينَ}. بمعنى المُصَلِّين الذين هم قيامٌ في صلاتِهم.

Allah Teâlâ'nın: {لِلطَّائِفِينَ} “...tavaf edenler...” kavli; onu tavaf edenler demektir. {وَالْقَائِمِينَ} “...kıyamda duranlar...” kavli ise namazlarında kıyamda duran namaz kılanlar anlamındadır.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنا أبو تُمَيلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ}. قال: القائمون في الصلاةِ .

Nitekim bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da Atâ'dan {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ} “«Evimi tavaf edenler ve kıyamda duranlar için tertemiz tut!»” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Namazda kıyamda duranlardır” .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَالْقَائِمِينَ}. قال: القائمون المُصَلُّون .

Bize Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَالْقَائِمِينَ} “...kıyamda duranlar...” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Kıyamda durup namaz kılanlardır” .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aynısını aktardı.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦)}. قال: القائمُ والراكعُ والساجدُ هو المُصَلِّي، والطائفُ هو الذي يَطوفُ به.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦)} “...kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler... (26)” kavli hakkında şöyle dedi: “Kıyamda duran, rükû eden ve secde eden kimse namaz kılandır; tavaf eden ise onu tavaf eden kimsedir.”

وقولُه: {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ}. يقولُ: والرُّكَّعُ السُّجودُ في صلاتِهم حولَ البيتِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} “...rükû ve secde edenler...” kavli; Beyt'in etrafında namazlarında rükû ve secde edenlerdir, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)} “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen zayıflamış binekler üzerinde sana gelsinler (27). Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve [Allah'ın] kendilerine rızık olarak verdiği en'âm (kurbanlık hayvanlar) üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan hem siz yiyin hem de darlık içindeki fakire yedirin (28). Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler (29).”

يقولُ تعالى ذكرُه: وعَهِدْنا إليه أيضًا أن {أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ}. يعنى بقولِه: {وَأَذِّنْ}: فأَعْلِمْ ونادِ في الناسِ، أن حُجُّوا أيها الناسُ بيتَ اللَّهِ الحرامَ. {يَأْتُوكَ رِجَالًا}. يقولُ: فإنَّ الناسَ يَأْتون البيتَ الذي تَأْمُرُهم بِحَجِّه مُشَاةً على أرجُلِهم، {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ}. يقولُ: ورُكْبانًا على كلِّ ضامِرٍ؛ وهي الإبلُ المَهَازِيلُ، {يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ}. يقولُ: تَأْتى هذه الضَّوامِرُ {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ}. يقولُ: مِن كلِّ طريقٍ ومكانٍ ومَسْلَكٍ بعيدٍ.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Biz ona ayrıca: {أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et!” diye emrettik. {وَأَذِّنْ} “İlan et!” kavliyle; “İnsanlara bildir ve: «Ey insanlar! Allah'ın Beyt-i Haram'ını haccedin!» diye nida et” demek istemektedir. {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “Sana yaya olarak gelirler” kavli; “İnsanlar, haccetmelerini emrettiğin Beyt'e ayakları üzerinde yürüyerek gelirler” demektir. {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “...ve her zayıf deve üzerinde...” kavli; “Ve her bir binek üzerinde süvari olarak gelirler; ضامر ise [yolculuktan] zayıflamış, arıklamış develerdir” demektir. {يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “...derin vadilerden gelirler” kavli; bu binekler {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “derin vadilerden” yani her uzak yoldan, mekândan ve patikadan gelirler demektir.

وقِيلَ: {يَأْتِينَ}، فجَمَع؛ لأنه أُرِيد بـ {كُلِّ ضَامِرٍ}، النُّوقُ. ومعنى "الكلِّ" الجَمْعُ. فلذلك قِيلَ: {يَأْتِينَ}.

{يَأْتِينَ} “gelirler” şeklinde çoğul getirilmiştir; çünkü {كُلِّ ضَامِرٍ} “her zayıf deve” ifadesiyle dişi develer kastedilmiştir ve “küll” (her/bütün) kelimesinin anlamı çoğuldur. Bundan dolayı {يَأْتِينَ} denilmiştir.

وقد زعَم الفَرَّاءُ أنه قليلٌ في كلامِ العربِ: مَرَرْتُ على كلِّ رجلٍ قائِمِينَ. قال: وهو صوابٌ.

Ferrâ ise Arap kelâmında “مَرَرْتُ على كلِّ رجلٍ قائِمِينَ” (Ayakta duran her adama uğradım) şeklindeki kullanımın az olduğunu, ancak doğru olduğunu ileri sürmüştür.

وقولُ اللَّهِ: {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ}. يُنبئُ عن صحةِ جَوازِه.

Allah’ın: {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ} “ve her zayıf deve üzerinde gelirler” kavli, bunun caiz oluşunun sıhhatini haber vermektedir.

وذُكِر أَنَّ إبراهيمَ صلواتُ اللَّهَ عليه لَمَّا أمَرَه اللَّهُ بالتَّأْذِينِ بالحجِّ، قام على مَقامِه فنادَى: يأيُّها الناسُ، إنَّ اللَّهَ كَتَب عليكم الحجَّ فحُجُّوا بيتَه العتيقَ.

Zikredildiğine göre Allah İbrâhim’e (salavâtullâhi aleyh) haccı ilan etmesini emrettiğinde makamına çıkıp şöyle nida etti: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah size haccı farz kıldı, öyleyse O'nun Beyt-i Atîk'ini haccedin!”

وقد اخْتُلِف في صفةِ تَأْذِينِ إبراهيمَ بذلك؛ فقال بعضُهم: نادَى بذلك كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا فرَغ إبراهيمُ مِن بِناءِ البيتِ، قيلَ له: أذِّن في الناسِ بالحجِّ. قال: ربِّ، وما يَبْلُغُ

İbrâhim’in bu konudaki ilanının keyfiyeti (şekli) hususunda ihtilaf edilmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: İbn Humeyd’in bize rivayet edip Cerîr’den, onun Kâbûs’tan, onun babasından, onun da İbn Abbâs’tan aktardığı şekilde nida etmiştir; [İbn Abbâs] dedi ki: İbrâhim Beyt’in inşasını bitirince kendisine: “İnsanlar arasında haccı ilan et!” denildi. O: “Rabbim, benim sesim nereye ulaşır ki?” dedi.

صَوْتى؟ قال: أذِّنْ وعليَّ البَلاغُ. فنادَى إبراهيمُ: أيها الناسُ، كُتِب عليكم الحجُّ إلى البيتِ العتيقِ فحُجُّوا. قال: فسَمِعَه ما بيَن السماءِ والأرضِ، أفلا تَرَى الناسَ يَجِيئون مِن أَقْصَى الأَرضِ يُلبُّون ؟

sesim nereye ulaşır ki?” dedi. [Allah] buyurdu ki: “Sen ilan et, ulaştırmak bana aittir.” Bunun üzerine İbrâhim şöyle nida etti: “Ey insanlar! Size Beyt-i Atîk'e hac farz kılındı, öyleyse haccedin!” [İbn Abbâs] dedi ki: Gökle yer arasındaki her şey bunu işitti. Görmez misin ki insanlar yeryüzünün en uzak köşelerinden telbiye getirerek geliyorlar ?

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضِيلِ بن غَزْوانَ الضَّبِّيُّ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا بَنَى إبراهيمُ البيتَ، أوْحَى اللَّهُ إليه أن أذِّنْ في الناسِ بالحجِّ. قال: فقال إبراهيمُ: ألا إن ربَّكم قد اتَّخذ بيتًا، وأمَرَكم أن تَحُجُّوه. فاسْتَجاب له ما سَمِعَه مِن شيءٍ؛ مِن حجرٍ وشجرٍ، أو أكَمَةٍ أو ترابٍ أو شيءٍ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ .

Bize Hasen b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl b. Gazvân ed-Dabbî, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı; İbn Abbâs şöyle dedi: İbrâhim Beyt'i inşa edince Allah ona insanlar arasında haccı ilan etmesini vahyetti. İbrâhim şöyle dedi: “Haberiniz olsun ki Rabbiniz bir Beyt edindi ve orayı haccetmenizi emretti!” Bunu işiten taş, ağaç, tepe, toprak ya da herhangi bir şey ona: «Lebbeyk Allâhümme Lebbeyk» diyerek icabet etti .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضِحٍ، قال: ثنا ابن واقِدٍ، عن أبي الزُّبيرِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ}. قال: قام إبراهيمُ خليلُ اللَّهِ على الحَجرِ، فنادَى: يأيُّها الناسُ كُتب عليكم الحجُّ. فَأَسْمَعَ مَن في أصْلابِ الرِّجالِ وأَرْحامِ النساءِ، فأجابَه مَن آمَن ممَّن سبَق في علمِ اللَّهِ أَن يَحُجَّ إلى يوم القيامةِ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vâkıd, Ebü'z-Zübeyr'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et!” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah'ın dostu İbrâhim taşın üzerine çıkıp şöyle nida etti: “Ey insanlar! Size hac farz kılındı.” Bunun üzerine erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde olanlara [sesini] duyurdu; kıyamet gününe kadar haccedecekleri Allah'ın ilminde önceden takdir edilmiş olan müminler ona: «Lebbeyk Allâhümme Lebbeyk» diyerek icabet etti .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا}. قال: وَقَرَتْ في قلبِ كلِّ ذكرٍ وأُنثَى.

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا} “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, sana yaya olarak gelsinler” ayeti hakkında rivayet etti; [Saîd] şöyle dedi: [Bu nida] her erkeğin ve kadının kalbine yerleşti.

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: لمَّا فرَغ إبراهيمُ مِن بناءِ البيتِ، أَوْحَى اللَّهُ إليه أن أذِّنْ في الناسِ بالحجِّ. قال: فخرَج فنادَى في الناسِ: يأيُّها الناسُ، إن ربَّكم قد اتَّخَذ بيتًا، فحُجُّوه. فلم يَسْمَعْه يومئذٍ مِن إنسٍ ولا جِنٍّ، ولا شجرٍ ولا أَكَمَةٍ، ولا ترابٍ ولا جبلٍ، ولا ماءٍ ولا شيءٍ، إلا قال: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den aktardı; o şöyle dedi: İbrâhim Beyt'in inşasını tamamlayınca Allah ona insanlar arasında haccı ilan etmesini vahyetti. O da çıkıp insanlar arasında şöyle nida etti: “Ey insanlar! Şüphesiz Rabbiniz bir Beyt edindi, öyleyse orayı haccedin!” O gün bunu işiten hiçbir insan, cin, ağaç, tepe, toprak, dağ, su ve hiçbir varlık kalmadı ki: «Lebbeyk Allâhümme Lebbeyk» demiş olmasın .

قال: ثنا حكامٌ، عن عَنْبَسَةَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قام إبراهيمُ على المَقامِ حينَ أُمِر أن يُؤَذِّنَ في الناسِ بالحجِّ .

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı; o şöyle dedi: İbrâhim insanlar arasında haccı ilan etmesi emredildiğinde Makam'ın üzerine çıktı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ}. قال: قام إبراهيمُ على مقامِه فقال: يأيُّها الناسُ أجِيبوا ربَّكم. فقالوا: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. فمَن حَجَّ اليومَ فهو ممَّن أَجاب إبراهيمَ يومَئذٍ.

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et!” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: İbrâhim makamına çıkıp: “Ey insanlar! Rabbinize icabet edin!” dedi. Onlar da: «Lebbeyk Allâhümme Lebbeyk» dediler. Bugün kim haccediyorsa, o gün İbrâhim'e icabet etmiş olanlardandır.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عَدِيٍّ، عن داودَ، عن عكرمةَ بن خالدٍ المَخْزوميِّ، قال: لمَّا فرَغ إبراهيمُ ﵇ مِن بناءِ البيتِ قام على المقامِ فنادَى نداءً سَمِعَه أهلُ الأرضِ: إن ربَّكم قد بنَى لكم بيتًا فحُجُّوه. قال داودُ: فأَرْجُو مَن حَجَّ اليومَ مِن إجابةِ إبراهيمَ ﵇ .

Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o da İkrime b. Hâlid el-Mahzûmî'den aktardı; o şöyle dedi: İbrâhim (aleyhisselam) Beyt'in inşasını tamamlayınca Makam'ın üzerine çıkıp yeryüzü halkının işittiği bir sesle şöyle nida etti: “Şüphesiz Rabbiniz sizin için bir Beyt yaptı, öyleyse orayı haccedin!” Dâvûd der ki: Bugün hacceden kimsenin, İbrâhim'e (aleyhisselam) icabet edenlerden olmasını umarım .

حدَّثني محمدُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن أبي عاصمٍ الغَنَويِّ، عن أبي الطُّفيلِ، قال: قال ابن عباسٍ: هل تَدْري كيف

Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Ebû Âsım el-Ganevî'den, o Ebü't-Tufeyl'den aktardı; o şöyle dedi: İbn Abbâs [bana]: “Nasıl olduğunu biliyor musun

كانت التَّلْبِيةُ؟ قلتُ: وكيف كانت التلبيةُ؟ قال: إن إبراهيمَ لمَّا أُمِر أن يُؤَذِّنَ في النَّاسِ بالحجِّ، خَفَضَتْ له الجبالُ رءوسَها، ورُفِعَتِ القُرى، فأذَّنَ في الناسِ .

başladı?” dedi. Ben: “Nasıl başladı?” dedim. Şöyle dedi: İbrâhim'e insanlar arasında haccı ilan etmesi emredilince dağlar onun için başlarını eğdi, beldeler yükseltildi ve o da insanlar arasında ilanda bulundu .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ}. قال إبراهيمُ: كيف أقولُ يا ربِّ؟ قال: قُلْ: يا أيها الناسُ اسْتَجِيبوا لربِّكم. قال: فوَقَرَتْ في قلبِ كلِّ مؤمنٍ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'in {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et!” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: İbrâhim: “Yâ Rabbi, nasıl söyleyeyim?” dedi. [Allah]: “«Ey insanlar! Rabbinize icabet edin!» de” buyurdu. [Mücâhid] dedi ki: Bu nida her müminin kalbine yerleşti .

وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سَلَمَةَ، عن مجاهدٍ، قال: قِيلَ لإبراهيمَ: أذِّنْ في الناس بالحجِّ. قال: يا ربِّ، كيف أقولُ؟ قال: قُلْ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ. قال: فكانت أوَّلَ التَّلْبِيَةِ .

Bu hususta başkaları ise bize Muhammed b. Beşşâr'ın rivayet ettiği şu görüşü belirtti: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme'den, o da Mücâhid'den aktardı; o şöyle dedi: İbrâhim'e: “İnsanlar arasında haccı ilan et!” denildi. O: “Yâ Rabbi, nasıl söyleyeyim?” dedi. [Allah]: “«Lebbeyk Allâhümme Lebbeyk» de” buyurdu. [Mücâhid] dedi ki: İşte telbiyenin ilki bu oldu .

وكان ابن عباسٍ يقولُ: عنَى بـ "الناسِ" في هذا الموضعِ أهلَ القِبْلةِ.

İbn Abbâs şöyle derdi: Bu makamda “en-nâs” (insanlar) ile kıble ehli kastedilmiştir.

ذكرُ الرِّوايةِ بذلك

Buna Dair Rivayetin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ}: يعنى بـ "الناسِ" أهل القِبلةِ، ألم تَسْمَعْ أنه قال: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا}. إلى قولِه: {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [آل عمران: ٩٦، ٩٧]. يقولُ: ومَن دخَله مِن الناسِ الذين أُمِر أن يُؤَذِّنَ فيهم وكُتِب عليهم الحجُّ، فإنه آمِنٌ، فَعَظِّموا حُرُماتِ اللَّهِ تعالى،

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “en-Nâs” (insanlar) ile kıble ehli kastedilmektedir. O'nun şöyle buyurduğunu işitmedin mi: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) mübarek ... olandır” kavlinden {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [Âl-i İmrân: 96, 97] “...ve kim oraya girerse güvende olur” kavline kadar. [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Kendilerine ilan yapılması emredilen ve üzerlerine hac farz kılınan insanlardan kim oraya girerse, o güvendedir. O hâlde Allah Teâlâ’nın hürmetlerini yüceltin,

فإنها مِن تقوى القلوبِ .

çünkü bu, kalplerin takvasındandır .

وأما قولُه: و {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ}. فإن أهلَ التأويلِ قالوا فيه نحوَ قولِنا.

Allah Teâlâ'nın: {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “...gerek yaya olarak gerekse her zayıf deve üzerinde sana gelsinler” kavline gelince; tevil ehli bu konuda bizim sözümüze benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {يَأْتُوكَ رِجَالًا}. قال: مُشاةً .

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o dedi ki: İbn Abbâs: {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “...yaya olarak sana gelsinler...” kavli hakkında: “Yürüyerek” dedi .

قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الحجاجِ بنِ أَرْطَاةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: ما آسَى على شيءٍ فاتَنى، إلا ألَّا أكونَ حَجَجْتُ ماشيًا، سَمِعتُ اللهَ يقولُ: {يَأْتُوكَ رِجَالًا} .

[Kāsım] dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Haccâc b. Ertât'tan aktardı; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: “Elimden kaçan hiçbir şeye, yürüyerek haccetmemiş olmama yandığım kadar yanmadım; zira Allah'ın: {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “...sana yaya olarak gelsinler...” buyurduğunu işittim” .

قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبى نجَيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: حجَّ إبراهيمُ وإسماعيلُ ماشِيَينْ .

[Kāsım] dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı; o şöyle dedi: İbrâhim ve İsmâil yürüyerek haccettiler .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يَأْتُوكَ رِجَالًا}. قال: على أَرْجُلِهم .

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan {وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “...sana yaya olarak gelsinler...” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Ayakları üzerinde [yürüyerek]” .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da

أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: ? {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ}. قال: الإِبلِ .

babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “...ve her zayıf deve üzerinde...” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Develerdir” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ}. قال: الإبلِ.

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o dedi ki: İbn Abbâs: {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “...ve her zayıf deve üzerinde...” kavli hakkında: “Develerdir” dedi.

حدَّثنى نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِىُّ، قال: ثنا المحُاربىُّ، عن عمرَ بن ذَرٍّ، قال: قال مجاهدٌ: كانوا لا يَرْكَبون، فأَنْزَل اللَّهُ: {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ}. قال: فأَمَرَهم بالزادِ، ورخَّص لهم في الرُّكوبِ والمَتْجَرِ .

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Ömer b. Zerr'den aktardı; o dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: [İnsanlar hacca giderken binek hayvanlarına] binmezlerdi. Bunun üzerine Allah: {يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “Gerek yaya olarak gerekse her zayıf deve üzerinde sana gelsinler” ayetini indirdi. [Mücâhid] dedi ki: Böylece Allah onlara azık edinmelerini emretti, binek kullanmalarına ve ticaret yapmalarına da ruhsat verdi .

وقولُه: {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “...derin vadilerden...” kavli.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ}. يَعْنى : مكانٍ بعيدٍ (٢).

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “...derin vadilerden...” kavli hakkında: “Uzak bir yer” dediğini aktardı (٢).

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ}. قال: بعيدٍ.

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o dedi ki: İbn Abbâs: {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “...derin vadilerden...” kavli hakkında: “Uzak” dedi.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَجٍّ عَمِيقٍ}. قال: مكانٍ بعيدٍ.

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aktardı: {فَجٍّ عَمِيقٍ} “...derin vadi...” hakkında: “Uzak bir yer” dedi.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثله .

Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .

وقولُه: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "المنافعِ" التي ذكَرها اللَّهُ فى هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هى التجارةُ ومنافعُ الدنيا.

Allah Teâlâ'nın: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavline gelince; tevil ehli (müfessirler), Allah'ın bu yerde zikrettiği "menfaatler"in anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: "O, ticaret ve dünya menfaatleridir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن عاصمٍ، عن أبى رَزِينٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: هى الأسواقُ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hekkâm rivayet etti, dedi ki: Bize Amr, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavli hakkında: “Onlar çarşı-pazarlardır” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنا أبو تُمَيلةَ، عن أبى حمزةَ، عن جابرٍ، عن الحَكَمِ ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: تجارةً.

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o el-Hakem'den , o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı; o: “Ticarettir” dedi.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمِ بنِ بَهْدَلَةَ، عن أبى رَزينٍ فى قوله: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: أسواقَهم .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım b. Behdele'den, o da Ebû Rezîn'den Allah'ın: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavli hakkında: “Onların çarşı-pazarlarıdır” dediğini aktardı .

قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن واقدٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: التجارةَ .

[İbn Beşşâr] dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Vâkıd'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den aktardı: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavli hakkında: “Ticarettir” dedi .

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيَانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن سفيانَ، عن واقدٍ، عن سعيدٍ بنِ جبيرٍ مثله.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshak, Süfyân'dan, o Vâkıd'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den aynısını haber verdi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمَانٍ، عن سفيانَ، عن واقدٍ، عن سعيدٍ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Vâkıd'dan, o da Saîd'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا شَيْبانُ ، عن عاصمِ بنِ أبى النُّجُودِ، عن أبى رَزينٍ: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: الأسواقَ.

Bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Şeybân , Âsım b. Ebi'n-Nücûd'dan, o da Ebû Rezîn'den aktardı: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavli hakkında: “Çarşı-pazarlardır” dedi.

وقال آخرونَ: هى الأجرُ في الآخرةِ، والتجارةُ في الدنيا.

Başkaları ise şöyle dedi: "O, ahiretteki ecir ve dünyadaki ticarettir."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ بشارٍ وسَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قالا: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: التجارةَ وما يُرْضِى اللَّهَ مِن أمرِ الدنيا والآخرةِ .

Bize İbn Beşşâr ve Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavli hakkında: “Ticaret ve Allah'ı razı eden dünya ve ahiret işleridir” dedi .

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: ثنا إسحاقُ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshak, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمَانٍ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: ثنا سفيانُ ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن أبى بشرٍ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: الأجرَ فى الآخرةِ، والتجارةَ في الدنيا.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân rivayet etti , dedi ki: Bize İshak, Ebû Bişr'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” kavli hakkında: “Ahiretteki ecir ve dünyadaki ticarettir” dediğini haber verdi.

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını aktardı .

وقال آخرون: بل هي العفوُ والمغفرةُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: “Aksine o, af ve mağfirettir.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمَانٍ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن أبى جعفرٍ:

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o da Ebû Ca‘fer'den aktardı:

{لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ}. قال: العفوَ .

{لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar...” hakkında: “Aftır” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى أبو تُميلةَ، عن أبى حمزةَ، عن جابرٍ، قال: قال محمدُ بنُ علىٍّ: مغفرةً .

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o da Câbir'den aktardı; o dedi ki: Muhammed b. Alî: “Mağfirettir” dedi .

وأَوْلَى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عنَى بذلك: ليَشْهَدوا منافعَ لهم مِن العملِ الذى يُرْضى اللهَ، والتجارةِ. وذلك أن اللهَ عمَّ {مَنَافِعَ لَهُمْ}. جميعَ ما يَشْهَدُ له الموسمَ، ويَأْتى له مكةَ أيامَ الموسمِ؛ مِن منافعِ الدنيا والآخرةِ، ولم يَخْصُصْ مِن ذلك شيئًا مِن منافعِهم بخبرٍ ولا عقلٍ، فذلك على العمومِ في المنافعِ التي وَصَفتُ.

Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: “Bununla, Allah'ı razı edecek amelden ve ticaretten kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar kastedilmiştir” diyenin görüşüdür. Çünkü Allah, {مَنَافِعَ لَهُمْ} “kendilerine ait menfaatler” ifadesini genel kılmış olup hac mevsimine şahit olunan ve mevsim günlerinde Mekke'ye gelinen dünya ve ahiret menfaatlerinin tamamını kapsar; bunlardan menfaatlerine dair hiçbir şeyi ne bir nakille ne de akılla tahsis etmemiştir. Dolayısıyla bu, vasfettiğim menfaatler hakkında geneldir.

وقوله: {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكى يَذْكُروا اسمَ اللهِ على ما رزَقَهم مِن الهدايا والبُدْنِ التي أهْدَوْها؛ من الإبلِ والبقرِ والغنمِ، {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ}، وهُنَّ أَيامُ التَّشْرِيقِ، فى قولِ بعضِ أهلِ التأويلِ، وفى قولِ بعضِهم، أيامُ العَشْرِ، وفى قولِ بعضِهم، يومُ النَّحْرِ وأيامُ التشريقِ.

Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan: {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık...” kavli şöyle buyurmaktadır: Deve, sığır ve davardan kurban olarak hediye ettikleri kurbanlıklar ve develer üzerine kendilerine rızık verdiği şeyler için {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “bilinen günlerde” Allah'ın adını ansınlar; bu günler tevil ehlinin bazısının kavlinde teşrik günleridir, bazısının kavlinde [Zilhicce'nin ilk] on günüdür, bazısının kavlinde ise kurban bayramı günü ile teşrik günleridir.

وقد ذَكَرْنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فى ذلك بالرواياتِ، وبَيَّنّا الأَوْلَى بالصوابِ منها في سورةِ "البقرة" ، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه فى هذا الموضعِ، غير أَنِّى أذكُرُ بعضَ ذلك أيضًا في هذا الموضعِ.

Tevil ehlinin bu husustaki ihtilafını rivayetleriyle zikretmiş ve onlardan doğruya en yakın olanını Bakara Suresi'nde açıklamıştık ; bu durum burada tekrarlamaktan müstağni kılmıştır, ancak bunun bir kısmını bu yerde de zikredeceğim.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ}: يَعْنى

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayet etti]; onun: {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “...bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar...” kavli hakkında: Şunu kastediyor:

أيامَ التَّشريقِ .

“Teşrik günleridir” .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ فى قولِه: {أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ}: يعنى أيامَ التَّشْرِيقِ، {عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} يعنى البُدْنَ .

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ın: {أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “...bilinen günlerde...” kavli hakkında: “Teşrik günlerini kastediyor”, {عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} “...kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine...” kavli hakkında ise: “Büyükbaş kurbanlık develeri kastediyor” dediğini işittim .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ}. قال: أيامُ العَشْرِ، والمعدوداتُ أيامُ التشريقِ .

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “...bilinen günlerde...” kavli hakkında: “[Bunlar Zilhicce'nin ilk] on günüdür; ma'dûdât (sayılı günler) ise teşrik günleridir” dedi .

وقولُه: {فَكُلُوا مِنْهَا}. يقولُ: كُلُوا مِن بَهَائِمِ الأَنْعَامِ التى ذَكَرْتم اسمَ اللَّهِ عليها أيها الناسُ هُنالك.

Allah Teâlâ'nın: {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin...” kavli; “Ey insanlar, orada üzerlerine Allah'ın adını andığınız o sağmal hayvanlardan yiyin” buyurmaktadır.

وهذا الأمرُ مِن الله جلَّ ثناؤُه أمرُ إباحةٍ لا أمرُ إيجابٍ؛ وذلك أنه لا خلافَ بينَ جميعِ الحُجَّةِ أن ذابحَ هَدْيِه أو بَدَنَتِه هنالك، إن لم يَأْكُلْ مِن هديِه ذلك أو بَدَنَتِه، أنه لم يُضَيَّعْ له فرضًا للهِ كان واجبًا عليه، فكان معلومًا بذلك أنه غيرُ واجبٍ.

Allah celle senâüh'un bu emri, bir vücûb (farziyet) emri değil, bir ibâha (mubah kılma) emridir. Zira icmâ ehlinin tamamı arasında, orada kurbanını veya devesini kesen kimsenin o kurbanından veya devesinden yememesi durumunda, üzerine vacip olan Allah'a ait bir farzı zayi etmiş sayılmayacağı konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Böylece bunun vacip olmadığı anlaşılmış olmaktadır.

ذكرُ الرِّوايةِ عن بعضِ مَن قال ذلك مِن أهلِ العلمِ

İlim Ehlinden Bunu Söyleyen Bazılarından Gelen Rivayetin Zikri

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءٍ قولَه: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ}. قال: كان لا يَرَى الأكلَ منها واجبًا.

Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'nın: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de darlık içindeki yoksula yedirin” kavli hakkında: “Onlardan yemeyi vacip görmezdi” dediğini aktardı.

حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَينٌ، عن مجاهدٍ أنه قال: هي رخصةٌ، إن شاءَ أكَل، وإن شاء لم يَأْكُلْ، وهى كقولِه: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} [المائدة: ٢]. {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} [الجمعة: ١٠] يَعْنى قولَه: ? {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ} .

Bize Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Husayn, Mücâhid'den [şöyle] dediğini haber verdi: “Bu bir ruhsattır; dilerse yer, dilerse yemez. Bu, O'nun şu buyrukları gibidir: {وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا} [el-Mâide: 2] “İhramdan çıktığınızda artık avlanabilirsiniz” [ve] {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ} [el-Cum'a: 10] “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın”.” [Mücâhid], Allah'ın: {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ} “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de [hâline] kanaat edip istemeyene ve isteyene yedirin” buyruğunu kastetmektedir.

قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا مُغِيرةُ، عن إبراهيمَ فى قولِه: {فَكُلُوا مِنْهَا}. قال: هى رخصةٌ، فإن شاءَ أكَل، وإِن شاءَ لم يَأْكُلْ .

[Ya'kūb b. İbrâhîm] dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Mugīre, İbrâhim'den Allah'ın: {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin...” kavli hakkında: “O bir ruhsattır; dilerse yer, dilerse yemez” dediğini haber verdi .

قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حجاجٌ، عن عطاءٍ فى قولِه: {فَكُلُوا مِنْهَا}. قال: هى رخصةٌ، فإن شاء أكَلَها، وإن شاء لم يَأْكُلْ.

[Ya'kūb b. İbrâhîm] dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan Allah'ın: {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin...” kavli hakkında: “O bir ruhsattır; dilerse ondan yer, dilerse yemez” dediğini haber verdi.

حدَّثنى علىُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن حُصينٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَكُلُوا مِنْهَا}. قال: إنما هي رخصةٌ .

Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin...” kavli hakkında: “Bu sadece bir ruhsattır” dediğini aktardı .

وقولُه: {وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِير}. يقولُ: وأَطْعِموا مما تَذْبَحون أو تَنْحَرون هنالك، مِن بهيمةِ الأنعامِ، مِن هَدْيِكم وبُدْنِكم، البائسَ، وهو الذى به ضُرُّ الجوعِ والزَّمانَةِ والحاجةِ، والفقيرَ الذى لا شيءَ له.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِير} “...ve darlık içindeki yoksula yedirin” kavli; “Orada kurbanlık ve develerinizden oluşan sağmal hayvanlardan kestiğiniz veya boğazladığınız şeylerden, bais olana yani açlığın, kronik hastalığın/engelliliğin ve muhtaçlığın sıkıntısını çekene, ve fakir olana yani hiçbir şeyi bulunmayana yedirin” buyurmaktadır.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevilinde bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ}: يعنى الزَّمِنَ الفقيرَ.

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “Artık ondan hem siz yiyin hem de darlık içindeki yoksula yedirin!” kavli hakkında: “[Bundan kasıt] müzmin dert ve sakatlığı bulunan (ez-zemin) fakirdir” dediğini [rivayet etti].

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {الْبَائِسَ الْفَقِيرَ}: الذي يَمُدُّ إليك يَدَيْه .

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o bir adamdan, o da Mücâhid'den aktardı: {الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “...darlık içindeki yoksul...” hakkında: “Sana iki elini uzatan [isteyen] kimsedir” dedi .

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الْبَائِسَ الْفَقِيرَ}. قال: هو القانِعُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “...darlık içindeki yoksul...” kavli hakkında şöyle dedi: “O, kânidir (hâline razı olup kimseden istemeyendir).”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: أخبَرنى عمرُ بنُ عطاءٍ، عن عكرمةَ، قال: {الْبَائِسَ}: المضطرَّ الذى عليه البُؤْسُ، {الْفَقِيرَ}: المُتَعَفِّف .

Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o dedi ki: Bana Ömer b. Atâ, İkrime'den haber verdi; o şöyle demiştir: {الْبَائِسَ} “darlık içindeki”; üzerinde darlık ve sıkıntı bulunan çaresiz kimsedir, {الْفَقِيرَ} “yoksul” ise iffetli davranıp kimseden istemeyendir .

قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْبَائِسَ}: الذي يَبْسُطُ يَدَيْهِ.

[Kāsım] dedi ki: Bize Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in şöyle dediğini aktardı: {الْبَائِسَ} “darlık içindeki”; ellerini açıp [isteyen] kimsedir.

وقولُه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم لْيَقْضوا ما عليهم مِن مَناسِكِ حَجِّهم؛ مِن حلقِ شعرٍ، وأخْذِ شارِبٍ، ورَمْىِ جَمْرَةٍ، وطَوافٍ بالبيتِ.

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli; “Sonra saç tıraşı olmak, bıyıkları kısaltmak, cemreye taş atmak ve Beyt'i tavaf etmek gibi üzerlerindeki hac menasikini yerine getirsinler” buyurmaktadır.

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ أبى الشَّوارِبِ، قال: ثنى يزيدُ، قال: أخبَرنا الأشعثُ بنُ سَوَّارٍ، عن

Bize İbn Ebi'ş-Şevârib rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Eş'as b. Sevvâr bildirdi, o da...

نافعٍ، عن ابنِ عمرَ أنه قال: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: ما عليهم فى الحجِّ.

Nâfi'den, o da İbn Ömer'den Allah'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli hakkında: “Hacda üzerlerine gereken [menasik]tir” dediğini haber verdi .

حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدَةَ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنى الأشعتُ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، قال: التَّفَتُ؛ المناسكُ كلُّها .

Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bana Eş'as, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den: “Tefes, menasikin tamamıdır” dediğini rivayet etti .

قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال فى قولِه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: التفَتُ؛ حَلْقُ الرأسِ، وأخذٌ مِن الشاريَيْن، ونَتْفُ الإبِطِ، وحلْقُ العَانَةِ، وقصُّ الأَظْفارِ، والأخذُ مِن العارِضَيْنِ، ورمىُ الجِمارِ، والمَوقِفُ بعَرَفَةَ والمُزْدَلِفَةِ .

[Humeyd] dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Tefes; başı tıraş etmek, bıyıklardan almak, koltuk altını yolmak, etek tıraşı olmak, tırnakları kesmek, sakalın yanlarından almak, cemrelere taş atmak, Arafat ve Müzdelife'de vakfe yapmaktır” .

حدَّثنا حُميدٌ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا خالدٌ، عن عكرِمةَ، قال: التفتُ؛ الشَّعَرُ والظُّفُرُ .

Bize Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Hâlid, İkrime'den aktardı; o: “Tefes; kıl/saç ve tırnaktır” dedi .

حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن خالدٍ، عن عكرمةَ مثلَه.

Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hâlid'den, o da İkrime'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنى أبو صخرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظىِّ أنه كان يقولُ فى هذه الآيةِ: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}: رمىُ الجمِارِ، وذبحُ الذَّبيِحةِ، وأخذٌ مِن الشاربَيْن واللَّحيةِ والأَظْفارِ، والطَّوافُ بالبيتِ وبالصَّفا والمَرْوةِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den haber verdi; o, bu ayet hakkında: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” şöyle derdi: “[Bu kirleri gidermek;] cemreleri taşlamak, kurbanı kesmek, bıyıklardan, sakaldan ve tırnaklardan almak/kesmek, Beytullah’ı ve Safâ ile Merve’yi tavaf etmektir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ أنه قال فى هذه الآيةِ: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: هو حلقُ الرأسِ. وذكَر أشياءَ مِن الحجِّ، قال شعبةُ: لا أَحْفَظُها.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den bu ayet hakkında: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” şöyle dediğini rivayet etti: “O, başı tıraş etmektir.” [Mücâhid] hacdan bazı şeyler de zikretti. Şu'be: “Onları ezberimde tutamadım” dedi.