Binûn

"Hac" Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال: ثنا ابنُ أبى عَدِيٍّ، عن شُعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ مثلَه.

[Muhammed b. el-Müsennâ] dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: حلقُ الرأسِ، وحلقُ العانةِ، وقصُّ الأظفارِ والشاربِ ، ورمىُ الجمارِ، وقصُّ اللَّحيةِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” hakkında: “Başı tıraş etmek, etek tıraşı olmak, tırnakları ve bıyığı kesmek , cemrelere taş atmak ve sakalı kısaltmaktır” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه لم يقُلْ فى حديثِه: وقصُّ اللحيةِ .

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti; ancak o, hadisinde “ve sakalı kısaltmak” ifadesini söylemedi .

حدَّثنى نصرُ بنُ عبدِ الرحمن الأَوْدِىُّ، قال: ثنا المُحاربىُّ، قال: سمِعتُ رجلًا يسألُ ابنَ جُريجٍ عن قولِه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: الأخذُ مِن اللحيةِ ومِن الشاربِ، وتقليمُ الأظفارِ، ونتفُ الإبطِ، وحلقُ العانةِ، ورمىُ الجمارِ.

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî rivayet etti, dedi ki: Bir adamın İbn Cüreyc'e Allah'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavlini sorduğunu işittim. O: “Sakaldan ve bıyıktan almak, tırnakları kesmek, koltuk altını yolmak, etek tıraşı olmak ve cemrelere taş atmaktır” dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال ثنا الحسيُن، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا منصورٌ، عن الحسنِ، وأخبرنا جُويبرٌ، عن الضَّحاكِ، أنهما قالا: حلقُ الرأسِ.

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Mansûr, Hasan'dan haber verdi; bize Cüveybir de Dahhâk'tan haber verdi; ikisi de: “Başı tıraş etmektir” dediler.

حُدِّثتُ عن الحسيِن، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبرنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}: يعنى: حلقَ الرأسِ.

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın, Allah'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli hakkında: “Yani başı tıraş etmektir” dediğini işittim.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: التفثُ؛ حلقُ الرأسِ، وتقليمُ الظُّفُرِ .

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etti: “Tefes; başı tıraş etmek ve tırnağı kesmektir” .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. يقولُ: نُسُكَهم .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli hakkında: “Menasiklerini [yerine getirsinler] buyuruyor” dediğini aktardı .

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: التفثُ؛ حُرْمُهم .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli hakkında: “Tefes, onların ihram yasaklarıdır” dedi .

حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. قال: يعنى بالتفثِ وضعَ إحرامِهم؛ مِن حلقِ الرأسِ، ولُبسِ الثيابِ، وقصِّ الأظفارِ، ونحوِ ذلك .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler...” kavli hakkında: “Tefes ile başı tıraş etmek, elbiseleri giymek, tırnakları kesmek ve benzeri şeylerle ihramlarından çıkmalarını kastediyor” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، قال: التفثُ؛ حلقُ الشعرِ، وقصُّ الأظفارِ والأخذُ من الشاربِ، وحلقُ العانةِ، وأمرُ الحجِّ كلُّه

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Tefes; saçı tıraş etmek, tırnakları kesmek, bıyıktan almak, etek tıraşı olmak ve haccın bütün işleridir” .

وقولُه: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ}. يقولُ: ولْيُوفوا اللهَ بما نَذَروا مِن هَدىٍ وبدَنَةٍ وغيرِ ذلك.

Allah Teâlâ'nın: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “...ve adaklarını yerine getirsinler...” kavli; “Kurbanlık, deve ve benzeri şeylerden adadıkları hususlarda Allah'a verdikleri sözü yerine getirsinler” buyurmaktadır.

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ}: نحرَ ما نذَروا مِن البُدنِ.

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre] O, {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “...ve adaklarını yerine getirsinler...” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bu,] kurbanlık develerden adadıklarını kesmeleridir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ}: نذرَ الحجِّ والهَديِ، وما نذَر الإنسانُ مِن شيءٍ يكونُ في الحجِّ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aktardı: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “...ve adaklarını yerine getirsinler...” hakkında: “Hac ve kurban adağını ve insanın hacda olabilecek şeylerden adadığı her şeyi [yerine getirsinler]” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ}. قال: نذر الحجِّ والهَدى، وما نذَر الإنسانُ على نفسِه من شيٍ يكونُ فى الحجِّ.

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “...ve adaklarını yerine getirsinler...” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Hac ve kurban adağını ve insanın hacda olabilecek şeylerden kendi üzerine adadığı her şeyi [yerine getirsinler].”

وقولُه: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. يقولُ: وليطَّوَّفوا ببيتِ اللهِ الحرامِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” kavli; “Allah'ın Mescid-i Haram'ını tavaf etsinler” buyurmaktadır.

واختَلَف أهلُ التأويلِ فى معنى قولِه: {الْعَتِيقِ} فى هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: قِيلَ ذلك لبيتِ اللهِ الحرامِ؛ لأن الله أعتَقَه من الجبابرةِ أن يصِلوا إلى تخريبِه وهدمِه.

Tevil ehli, bu yerdeki {الْعَتِيقِ} “Kadîm / Özgür” kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Allah'ın Mescid-i Haram'ına bu isim verilmiştir; çünkü Allah, zorbaların onu harap edip yıkmaya güç yetirmelerinden onu koruyup azat etmiştir (özgür kılmıştır).

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزُّهريِّ، أن ابنَ الزُّبيرِ قال: إنما سُمِّى البيتَ العتيقَ لأن اللهَ أعتقَه مِن الجبابرةِ.

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da ez-Zührî'den aktardı; İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: “Ona el-Beytü'l-Atîk denmesinin sebebi, Allah'ın onu zorbalardan azat etmiş (korumuş) olmasıdır.”

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزُّهريِّ، عن ابن الزُّبير مثلَه.

Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o da İbnü'z-Zübeyr'den bunun benzerini aktardı.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إنما سُمِّى العتيقَ لأنه أُعتِق من الجبابرةِ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o: “Ona el-Atîk denmesinin sebebi, zorbalardan azat edilmiş (korunmuş) olmasıdır” dedi .

قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: عَتَق مِن الجبابرةِ .

[İbn Beşşâr] dedi ki: Bize Süfyân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den aktardı: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” hakkında: “Zorbalardan azat oldu (kurtuldu) ” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: أعتَقَه اللهُ من الجبابرةِ. يعنى الكعبةَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in Allah'ın: {الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Kadîm Ev” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Allah onu zorbalardan azat etmiştir (korumuştur).” Kâbe'yi kastetmektedir .

وقال آخرون: قيل له: عتيقٌ لأنه لم يَملِكْه أحدٌ مِن الناسِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: “Ona atîk denmiştir; çünkü insanlardan hiç kimse ona mâlik olamamıştır.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عُبيدٍ، عن مجاهدٍ، قال: إنما سُمِّى البيتَ العتيقَ لأنه ليس لأحدٍ فيه شيءٌ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Ubeyd'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle demiştir: “Ona el-Beytü'l-Atîk denmesinin sebebi, onda hiç kimsenin bir mülkiyeti bulunmayışındandır” .

وقال آخرون: سُمِّي بذلك لقِدمِه.

Başkaları ise şöyle demiştir: “Kadîm (eski) oluşundan dolayı bu isimle anılmıştır.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: العتيقُ القديمُ؛ لأنه قديمٌ، كما يُقالُ: السيفُ العتيقُ. لأنه أوَّلُ بيتٍ وُضِع للناسِ، بناه آدمُ، وهو أولُ مَن بناه، ثم بوَّأ اللهُ موضعَه لإبراهيمَ بعدَ الغرقِ، فبناه إبراهيمُ وإسماعيلُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Kadîm Ev” kavli hakkında şöyle dedi: “el-Atîk, kadîm (eski) demektir; çünkü o kadîmdir, nitekim [kadîm kılıç için] 'es-seyfü'l-atîk' denildiği gibi. Zira o, insanlar için kurulan ilk evdir; onu Âdem inşa etmiştir ve onu ilk inşa eden de odur. Sonra [Tûfan'daki] boğulmanın ardından Allah Teâlâ onun yerini İbrâhim'e bildirmiş, böylece onu İbrâhim ve İsmâil [yeniden] inşa etmiştir.”

قال أبو جعفرٍ: ولكلِّ هذه الأقوالِ التي ذَكَرناها عمَّن ذكرناها عنه في قولِه: {الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} -وجهٌ صحيحٌ، غيرَ أن الذى قاله ابنُ زيدٍ أغلبُ مَعانيهِ عليه في الظاهرِ، غيرَ أن الذى رُوِيَ عن ابنِ الزُّبيرِ أُولَى بالصِّحةِ، إن كان ما حدَّثني به محمدُ ابنُ سهلٍ البخاريُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: أخبَرني الليثُ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ خالدِ بنِ مُسافرٍ، عن الزُّهريِّ، عن محمدِ بنِ عُرُوةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ الزُّبيرِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنما سُمِّى البيتَ العتيقَ [لأن اللهَ] أعتَقَه مِن الجبابرةِ، فلم يُظهَرْ عليه قطُّ" - صحيحًا.

Ebû Ca'fer der ki: Allah Teâlâ'nın: {الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Kadîm Ev” kavli hakkında kendilerinden aktardığımız bu görüşlerin her birinin doğru bir yönü vardır. Ancak İbn Zeyd'in söylediği görüş, zahirde onun en yaygın anlamıdır. Ne var ki -eğer bana Muhammed b. Sehl el-Buhârî'nin rivayet edip dediği: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Leys, Abdurrahman b. Hâlid b. Müsâfir'den, o ez-Zührî'den, o Muhammed b. Urve'den, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona el-Beytü'l-Atîk denmesinin sebebi, [Allah'ın] onu zorbalardan azat etmiş olmasıdır; nitekim hiçbir zaman ona üstünlük sağlanamamıştır" hadisi sahih ise- İbnü'z-Zübeyr'den rivayet edilen görüş doğruluğa daha layıktır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال الزُّهريُّ: بَلَغنا أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إنما سُمِّى البيتَ العتيقَ لأنَّ اللهَ أعْتَقَه". ثم ذكَر مثلَه .

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; ez-Zührî dedi ki: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona el-Beytü'l-Atîk denmesinin sebebi, Allah'ın onu azat etmiş olmasıdır" buyurmuştur. Sonra [Haccâc] benzerini zikretti .

وعُنى بالطُّوافِ الذى أَمَر جلَّ ثناؤُه حاجَّ بيتِه العتيقِ به في هذه الآيةِ، طوافُ الإفاضةِ الذى يُطافُ به بعدَ التعريف؛ إما يوم النحرِ، وإمَّا بعدَه، لا خلافَ بينَ أهلِ التأويلِ في ذلك.

Sena ve övgüsü yüce olan Allah'ın bu ayette Kadîm Evi'nin hacılarına emrettiği tavaftan maksat; Arafat vakfesinden sonra ya kurban kesme günü ya da ondan sonra eda edilen ifâza tavafıdır. Tevil ehli (müfessirler) arasında bu hususta hiçbir görüş ayrılığı yoktur.

ذكرُ الروايةِ عن بعضِ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Bazısından Gelen Rivayetin Zikri

حدَّثنا عمرُو بنُ سعيدٍ القُرشيُّ، قال: ثنا الأنصاريُّ، عن أشعثَ، عن الحسنِ: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: طوافُ الزيارةِ.

Bize Amr b. Saîd el-Kureşî rivayet edip dedi ki: Bize el-Ensârî, Eş'as'tan, o da Hasan'dan aktardı: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” hakkında: “Ziyaret tavafıdır” dedi.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا خالدٌ، ثنا الأشعثُ، أن الحسنَ قال في قولِه: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: الطوافُ الواجبُ.

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid rivayet etti, bize Eş'as rivayet etti; Hasan Allah'ın: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” kavli hakkında: “Farz olan tavaftır” dedi.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}: يعنى زيارةَ البيتِ .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” kavli hakkında: “Beyt'in ziyaretini kastediyor” dediğini aktardı .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن حجاجٍ وعبدِ الملكِ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: طوافُ يومِ النحرِ.

Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Haccâc ve Abdülmelik'ten, onlar da Atâ'dan Allah'ın: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” kavli hakkında: “Kurban kesme gününün tavafıdır” dediğini rivayet etti.

حدَّثني أبو عبدِ الرحمنِ البَرقيُّ، قال: ثنا عمرُو بن أبي سَلَمَةَ، قال: سألتُ زُهيرًا عن قولِ اللهِ: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: طوافُ الوَداعِ .

Bana Ebû Abdirrahmân el-Berkī rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme rivayet etti, dedi ki: Züheyr'e Allah'ın: {وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” kavlini sordum; “Veda tavafıdır” dedi .

واختَلَفَت القَرَأةُ فى قراءة هذه الحروفِ؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا} بتسكينِ اللامِ في كلِّ ذلك؛ طَلَبَ التَّخفيف، كما فعَلوا فى "هو" إذا كانت قبلَها واوٌ، فقالوا: (وهْوَ عَليمٌ بذاتِ الصُّدُورِ) [الحديد: ٦] فسكَّنوا الهاءَ. وكذلك يفعَلون في لامِ الأمرِ إذا كان

Kurrâ bu harflerin okunuşunda ihtilaf etti. Kûfe kurrâsının geneli, hafifletme talebiyle bütün bunlardaki lâmı sâkin kılarak: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا} “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve tavaf etsinler” şeklinde okudu; nitekim önünde vâv harfi bulunduğunda "هو" zamirinde de böyle yaparak hâ harfini sâkin kılmış ve (وهْوَ عَليمٌ بذاتِ الصُّدُورِ) [el-Hadîd: 6] demişlerdir. Kendisinden önce [harf] bulunduğunda emir lâmında da böyle yaparlar:

قبلَها حرفٌ من حروفِ النَّسَقِ؛ كالواوِ والفاءِ و "ثُمَّ"، وكذلك قرأتْ عامةُ قرأةِ أهلِ البصرةِ، غيرَ أن أبا عمرِو بنَ العلاءِ كان يَكسِرُ اللامَ مِن قولِه: (ثم لِيَقْضُوا). خاصَّةً من أجلِ أن الوقوفَ على (ثُمَّ) دونَ (ليقضُوا) حسنٌ، وغيرُ جائزِ الوقوفُ على الواوِ والفاءِ. وهذا الذى اعتَلَّ به أبو عمرٍو لقراءتِه عِلَّةٌ حسنةٌ مِن جهةِ القياسِ، غيرَ أن أكثرَ القرأةِ على تَسكينِها.

fâ ve "ثُمَّ" gibi atıf harflerinden biri bulunduğunda emir lâmında da böyle yaparlar. Basra ehli kurrâsının geneli de böyle okumuştur. Ancak Ebû Amr b. el-Alâ, sırf (ليقضُوا) olmaksızın (ثُمَّ) üzerinde durmanın güzel olması, vâv ve fâ üzerinde durmanın ise caiz olmaması sebebiyle özellikle (ثم لِيَقْضُوا) ifadesindeki lâmı kesreli okurdu. Ebû Amr'ın kıraati için gerekçe gösterdiği bu gerekçe, kıyas yönünden güzel bir gerekçedir; ne var ki kurrânın çoğu onu sükûn ile okuma üzerindedir.

وأولَى الأقوالِ بالصوابِ فى ذلك عندى أن التسكينَ فى لامِ {لْيَقْضُوا}. والكسرَ، قِراءَتانِ مَشهورَتانِ، ولُغتانِ سائِرَتانِ، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ، غيرَ أن الكسرَ فيها خاصَّةً أقيَسُ؛ لِمَا ذَكَرنا لأبي عمرٍو من العلةِ، لأن مَن قرَأ: (وهْو عليمٌ بذاتِ الصُّدورِ)، (وهْو). بتسكينِ الهاءِ مع الواوِ والفاءِ، يُحرِّكُها فى قولِه: {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} [القصص: ٦١]. فذلك الواجبُ عليه أن يفعلَ فى قولِه: {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}. فيُحرِّكُ اللامَ إلى الكسرِ مع "ثم"، وإن سَكَّنَها في قولِه: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ}.

Bu konuda bana göre doğruya en layık olan görüş şudur: {لْيَقْضُوا} “...gidersinler” lafzının lâmındaki sükûn ile kesre, iki meşhur kıraat ve yaygın iki lehçedir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa doğruya isabet etmiş olur. Ancak Ebû Amr için zikrettiğimiz gerekçeden ötürü, özellikle bunda kesre kıyasa daha uygundur. Çünkü vâv ve fâ ile birlikte (وهْو عليمٌ بذاتِ الصُّدورِ) ve (وهْو) diyerek he harfini sükûn ile okuyan kimse, {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} [el-Kasas: 61] kavlinde onu harekeli okur. Dolayısıyla {ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} kavlinde de {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} kavminde sakin kılsa bile "ثم" ile beraber lâmı kesreye harekelemesi gerekir.

وقد ذُكِر عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلميِّ والحسنِ البصريِّ تحريكُها مع "ثم" والواوِ، وهى لغةٌ مشهورةٌ، غيرَ أن أكثرَ القرأةِ مع الواوِ والفاءِ على تسكِينها، وهى أشهرُ اللُّغتين فى العربِ وأفصحُها، فالقراءةُ بها أعجَبُ إليَّ مِن كسرِها.

Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Hasan-ı Basrî'den bunu "ثم" ve vâv ile birlikte harekeli okudukları zikredilmiştir ki bu da meşhur bir lehçedir. Ancak kurrânın çoğu vâv ve fâ ile birlikte sükûn üzere okumaktadır; bu da Araplarda iki lehçeden daha meşhur ve daha fasih olanıdır. Dolayısıyla onunla okumak, bana kesreli okumaktan daha sevimlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠)} “İşte böyle; kim Allah'ın hürmet gösterilmesini emrettiği şeyleri yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] okunanlar müstesna, davarlar size helal kılındı. O halde putların pisliğinden kaçının ve yalan sözden sakının.”

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {ذَلِكَ}: هذا الذي أمر به مِن قضاءِ التَّفثِ، والوفاءِ بالنُّذورِ، والطوافِ بالبيتِ العتيقِ، وهو الفرضُ الواجبُ عليكم أيُّها الناسُ فى حجِّكم، {وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ}. يقولُ:

Şânı yüce olan, {ذَلِكَ} “İşte böyle” kavliyle; kirlerin giderilmesi, adakların yerine getirilmesi ve Kadîm Ev'in tavaf edilmesine dair emredilen bu hususları kastetmektedir ki bu, ey insanlar, haccınızda üzerinize farz olandır. {وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ} “Kim Allah'ın hürmet gösterilmesini emrettiği şeyleri yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır” buyruğunda ise şöyle der:

ومَن يَجتنِبْ ما أمَره اللهُ باجتنابِه في حالِ إحرامِه تعظيمًا منه لحدودِ اللهِ أن يُواقِعَها وحُرَمِه أَن يَستَحِلَّها - فهو خيرٌ له عندَ ربِّه في الآخرةِ.

Kim ihramlı iken Allah'ın sınırlarını çiğnemekten ve haram kıldığı şeyleri helal saymaktan çekinerek, Allah'ın sınırlarını yüceltmek amacıyla sakınmasını emrettiği şeylerden sakınırsa; bu, âhirette Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ فى قولِه: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ}. قال: الحُرمةُ: مكةُ والحجُّ والعُمرةُ، وما نَهى اللهُ عنه مِن مَعاصيه كلِّها.

Nitekim bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; Mücâhid'in: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} “İşte böyle; kim Allah'ın hürmet gösterilmesini emrettiği şeyleri yüceltirse...” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Hürmet: Mekke, hac, umre ve Allah'ın yasakladığı bütün günahlardır.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلهَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ}. قال: الحُرُماتُ؛ المَشعَرُ الحرامُ، والبيتُ الحرامُ، والمسجدُ الحرامُ، والبلدُ الحرامُ، هؤلاء الحُرماتُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} “...kim Allah'ın hürmet gösterilmesini emrettiği şeyleri yüceltirse...” kavli hakkında şöyle dedi: “Hürmetler; Meş'ar-i Harâm, Beyt-i Harâm, Mescid-i Harâm ve Belde-i Harâm'dır, hürmetler bunlardır” .

وقولُه: {وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وأحلَّ اللهُ لكم أيُّها الناسُ الأنعامَ أن تأكُلُوها إذا ذكَّيتموها، فلم يحرِّمْ عليكم منها بحيرةً، ولا سائبةً، ولا وصيلةً، ولا حاميًا، ولا ما جعلتموه منها لآلهتِكم، {إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ}. يقولُ: إلا ما يُتلى عليكم فى كتابِ الله؛ وذلك: الميتةُ، والدَّمُ، ولحمُ الخنزيرِ، وما أُهلِ لغيرِ اللهِ به، والمنخنقةُ، والموقوذةُ، والمتردِّيةُ، والنطيحةُ، وما أكَل السَّبُعُ، وما ذُبح على النُّصُبِ، فإنَّ ذلك كلَّه رجسٌ.

Allah Teâlâ'nın: {وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ} “Davarlar size helal kılındı” kavli hakkında O'nun senası yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah, [usulünce] kestiğiniz takdirde yemeniz için davarları size helal kıldı. Dolayısıyla onlardan ne bahîreyi ne sâibeyi ne vasîleyi ne hâmîyi ne de ilahlarınız için adadıklarınızı size haram kılmamıştır. {إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ} “Size [haram olduğu] okunanlar müstesna” buyruğu ise şöyledir: Allah'ın Kitabı'nda size okunanlar müstesnadır; bunlar da leş, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına kesilenler, boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak ölmüş, yırtıcı hayvan tarafından yenilmiş ve dikili taşlar (putlar) üzerinde boğazlanmış hayvanlardır. Çünkü bunların tamamı murdardır.

كما حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ}. قال: إلا الميتةَ، وما لم يُذكَرِ اسمُ اللهِ عليه.

Nitekim bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aktardı: {إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ} “Size [haram olduğu] okunanlar müstesna...” hakkında: “Leş ve üzerine Allah'ın ismi anılmayanlar müstesna” dedi.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .

وقولُه: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ}. يقولُ: فاتَّقوا عبادةَ الأوثانِ، وطاعةَ الشيطانِ في عبادتِها، فإنها رجسٌ.

Yüce Allah'ın: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} “O halde putların pisliğinden kaçının...” kavli; putlara tapmaktan ve onlara tapma hususunda şeytana itaat etmekten sakının, çünkü o bir pisliktir, demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevilinde söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ}. يقولُ: اجتنِبوا طاعةَ الشيطانِ فى عبادةِ الأوثانِ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} “O halde putların pisliğinden kaçının...” kavli hakkında: “Putlara tapma konusunda şeytana itaat etmekten kaçının, demektir” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ في قولِه: {الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ}. قال: عبادةَ الأوثانِ.

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in: {الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} “...putların pisliğinden...” kavli hakkında: “Putlara tapmaktan” dediğini aktardı.

وقولُه: {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واتَّقوا قولَ الكذِبِ والفريةَ على اللهِ بقولِكم فى الآلهةِ: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [الزمر: ٣]. وقولِكم للملائكةِ: هى بناتُ اللهِ. ونحوِ ذلك من القولِ، فإنَّ ذلك كذبٌ وزورٌ وشركٌ باللهِ.

Yüce Allah'ın: {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “...ve yalan sözden sakının” kavli hakkında şânı yüce olan şöyle buyurur: İlahlar hakkında: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [ez-Zümer: 3] “Biz onlara, sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” demenizden ve melekler için: "Onlar Allah'ın kızlarıdır" demenizden ve benzeri sözlerden; yani yalan sözden ve Allah'a iftira etmekten sakının. Çünkü bu, yalandır, sahteliktir ve Allah'a şirk koşmaktır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda tevil ehli (müfessirler) de görüş belirtmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَوْلَ الزُّورِ}. قال: الكذبَ .

Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {قَوْلَ الزُّورِ} “...yalan söz...” kavli hakkında: “Yalandır” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini aktardı.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ}: يعنى الافتراءَ على اللهِ والتكذيبَ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “...ve yalan sözden sakının. Kendisine ortak koşmaksızın, Allah'a yönelen hanifler olarak...” kavli hakkında: “Allah'a iftirayı ve yalanlamayı kastetmektedir” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن وائلِ بنِ ربيعةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: تُعدَلُ شهادةُ الزورِ بالشركِ. وقرأَ: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} .

Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Vâil b. Rebîa'dan, o da Abdullah'tan aktardı; o şöyle dedi: “Yalancı şahitlik şirke denk tutulmuştur.” Ardından: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “O halde putların pisliğinden kaçının ve yalan sözden sakının” ayetini okudu .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، عن عاصمٍ، عن وائلِ بنِ ربيعةَ، قال: عَدَلَت شهادةُ الزورِ الشركَ. ثم قرأ هذه الآيةَ: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ}.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekir, Âsım'dan, o Vâil b. Rebîa'dan aktardı; o şöyle dedi: “Yalancı şahitlik şirke denk oldu.” Sonra şu ayeti okudu: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “O halde putların pisliğinden kaçının ve yalan sözden sakının”.

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو أسامةَ، قال: ثنا سفيانُ العُصفُريُّ، عن أبيه، عن خُريمِ بن فاتكٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "عُدِلتْ شَهَادَةُ الزُورِ بالشِّركِ باللهِ". ثم قَرأ: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ}.

Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân el-Usfurî babasından, o da Hureym b. Fâtik'ten aktardı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yalancı şahitlik, Allah'a şirk koşmaya denk tutuldu” buyurdu. Sonra: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “O halde putların pisliğinden kaçının ve yalan sözden sakının” ayetini okudu.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مروانُ بن معاويةَ، عن سفيانَ العُصفريِّ، عن فاتِكِ ابنِ فَضالةَ، عن أيمنَ بنِ خُريمٍ، أن النبيَّ ﷺ قام خطيبًا فقال: "أيُّها النَّاسُ عُدِلت، شَهادةُ الزُّورِ بالشِّركِ باللهِ". مرَّتين، ثم قرأ رسولُ اللهِ ﷺ: " {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} " .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Süfyân el-Usfurî'den, o Fâtik b. Fadâle'den, o da Eymen b. Hureym'den aktardı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hatip olarak ayağa kalkıp iki defa: “Ey insanlar! Yalancı şahitlik, Allah'a şirk koşmaya denk tutuldu” buyurdu; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: " {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “O halde putların pisliğinden kaçının ve yalan sözden sakının” " ayetini okudu .

ويجوزُ أن يكونَ مرادًا به: اجتنِبوا أن تَرجُسوا أنتم أيُّها الناسُ من الأوثانِ بعبادتِكم إياها.

Bununla: “Ey insanlar! Putlara tapmanız sebebiyle pisliğe bulaşmaktan sakının” anlamının kastedilmiş olması da caizdir.

فإن قال قائلٌ: وهل من الأوثانِ ما ليس برِجسٍ حتى قيل: فاجتنبوا الرجسَ منها؟ قيل: كلُّها رجسٌ. وليس المعنَى ما ذهبتَ إليه في ذلك، وإنما معنَى الكلامِ: فاجتنبوا الرجسَ الذى يكونُ من الأوثانِ، أى عبادتَها. فالذى أمَر جلَّ ثناؤه به بقولِه: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ} منها، اتقاءُ عبادِتها، وتلك العبادةُ هي الرجسُ على ما قاله ابنُ عباسٍ ومن ذكَرنا قولَه قبلُ.

Eğer birisi: “Putlardan pislik olmayan var mıdır ki 'onlardan olan pislikten kaçının' denilmiştir?” derse, şöyle denilir: Onların hepsi pisliktir. Anlam senin bu konuda anladığın gibi değildir; sözün anlamı sadece şudur: Putlardan kaynaklanan pislikten, yani onlara tapmaktan kaçının. Dolayısıyla şânı yüce olanın {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ} “...pislikten kaçının” kavliyle emrettiği şey , onlara tapmaktan sakınmaktır ve bu ibadet, İbn Abbâs ile görüşünü daha önce zikrettiğimiz kimselerin dediği üzere pisliğin ta kendisidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ (٣١)}.

Yüce Allah’ın: {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ (٣١)} “Allah’a yönelen hanîfler olarak, O’na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın [kulluk edin]. Kim Allah’a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir.” kavlinin teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: اجتنبوا أيُّها الناسُ عبادةَ الأوثانِ وقولَ الشركِ، مستقيمين للهِ على إخلاصِ التوحيدِ له، وإفرادِ الطاعةِ والعبادةِ له، خالصًا دونَ الأوثانِ والأصنامِ، غيرَ مشركين به شيئًا من دونِه؛ فإنه من يُشركْ باللهِ شيئًا من دونِه فمثَلُه فى بعدِه من الهدى وإصابةِ الحقِّ وهلاكِه وذَهابِه عن ربِّه، مثلُ مَن خرَّ من السماءِ، فتخطفُه الطيرُ فهلَك، أو هَوَتْ به الريحُ في مكانٍ {سَحِيقٍ}. يعني: بعيدٍ. من قولِهم: أبعدَه اللهُ وأسحَقَه. وفيه لغتان: أسحقَته الريحُ، وسحقَته. ومنه قيل للنخلةِ الطويلةِ: نخلةٌ سحوقٌ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Şânı yüce olan şöyle buyurur: Ey insanlar! Putlara ve heykellere değil, yalnızca Allah'a ihlasla tevhid üzere dosdoğru durarak, itaati ve ibadeti sadece O'na has kılarak, O'ndan başka hiçbir şeyi O'na ortak koşmaksızın putlara tapmaktan ve şirk sözünden sakının. Çünkü her kim Allah'tan başka bir şeyi O'na ortak koşarsa; onun hidayetten ve hakka isabetten uzaklığı, helak oluşu ve Rabbinden uzaklaşıp gidişindeki durumu, gökten düşüp de kendisini kuşların kapıp helak ettiği yahut rüzgârın {سَحِيقٍ} “uzak...” bir yere savurduğu kimsenin durumu gibidir. Yani; [kelime olarak] uzak demektir. Bu, Arapların: "أبعدَه اللهُ وأسحَقَه" (Allah onu uzaklaştırsın ve helak etsin) sözünden gelir. Bu hususta iki lügat vardır: “أسحقَته الريحُ” ve “سحقَته” (rüzgâr onu uzaklaştırdı). Nitekim uzun hurma ağacına da bundan dolayı "نخلةٌ سحوقٌ" (uzun hurma ağacı) denilmiştir; şairin şu sözü de bundandır :

كانتْ لنا جارَةٌ فَأَزعَجَها … قاذُورَةٌ تُسحِقُ النَّوَى قُدُما

Bir komşumuz vardı, onu rahatsız etti … uzağa savuran, kötü huylu bir kadın.

ويُروى: تَسحَقُ.

Ve “تَسحَقُ” şeklinde de rivayet edilir.

يقولُ: فهكذا مثلُ المشركِ باللهِ فى بُعدِه من ربِّه، ومن إصابةِ الحقِّ، كبُعدِ هذا الواقعِ من السماءِ إلى الأرضِ، أو كهلاكِ من اختطفتْه الطيرُ منهم في الهواءِ.

Şöyle demektedir: İşte Allah'a şirk koşan kimsenin Rabbinden ve hakka isabetten uzaklıktaki durumu; gökten yere düşen bu kişinin uzaklığı gibi yahut havada kuşların kendisini kapıp götürdüğü kimsenin helaki gibidir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ}. قال: هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ لمن أشرَك باللهِ في بُعدِه من الهُدَى وهلاكِه، {فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ}.

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ} “...Sanki o, gökten düşmüş de...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, hidâyetten uzaklığı ve helâki hususunda Allah’a ortak koşan kimse için Allah’ın irat ettiği bir misaldir: {فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} “...kuşlar onu kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir.””

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ}. قال: بعيدٍ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in Allah'ın: {فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} “...uzak bir yere...” kavli hakkında: “Uzak demektir” dediğini aktardı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

وقيل: {فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ}. وقد قيل قبلَه: {فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ}. و "خرَّ" فعلٌ ماضٍ، و "تخطَفُه" مستقبلٌ، فعطَف بالمستقبل على الماضي، كما فعل ذلك في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [الحج: ٢٥]. وقد بيَّنتُ ذلك هنالك .

Ve {فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ} “...de kendisini kuşlar kapışmış...” denilmiştir; oysa bundan önce {فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ} “...sanki o gökten düşmüş...” denilmişti. "خَرَّ" geçmiş zaman fiili, "تخطَفُه" ise gelecek zaman [geniş/şimdiki zaman] fiilidir; nitekim {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [el-Hac: 25] “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar...” kavlinde yaptığı gibi, geçmiş zaman üzerine gelecek zamanı atfetmiştir. Bunu orada açıklamıştım .

القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢)} “İşte böyle; kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذى ذكرتُ لكم أيُّها الناسُ، وأمَرتكم به؛ من اجتنابِ الرجسِ من الأوثانِ، واجتنابِ قولِ الزورِ، حنفاءَ للهِ، وتعظيمِ شعائرِ اللهِ، وهو استحسانُ البُدنِ واستسمانُها، وأداءُ مناسِك الحجِّ على ما أمرَ اللهُ جلَّ ثناؤه - من تَقوى قلوبِكم.

Şânı yüce olan şöyle buyurur: Ey insanlar! Size zikrettiğim ve emrettiğim; putların pisliğinden kaçınmak, yalan sözden sakınmak, Allah'a yönelen hanifler olmak ve kurbanlık develeri güzel ve semiz seçip hac menâsikini şânı yüce Allah'ın emrettiği üzere yerine getirmek demek olan Allah'ın şiarlarını yüceltmek, kalplerinizin takvasındandır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [âlimler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا محمدُ بنُ زيادٍ، عن محمدِ بن أبي ليلى، عن الحكمِ، عن مقسمٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}. قال: استعظامُها واستحسانُها واستسمانُها .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ziyâd, Muhammed b. Ebî Leylâ'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” kavli hakkında: “Onları büyük, güzel ve semiz seçmektir” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبى بزَّةَ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال: الاستسمانُ والاستعظامُ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kāsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'in: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse...” kavli hakkında: “Semiz ve büyük seçmektir” dediğini aktardı.

وبه عن عنبسةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه قال: والاستحسانُ.

Aynı isnadla Anbese'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti; ancak o: “Ve güzel seçmektir” dedi.

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ الواسطيُّ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن أبى بشرٍ، وحدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال: استعظامُ البُدنِ واستسمانُها واستحسانُها .

Bize Abdülhamîd b. Beyân el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize İshak, Ebû Bişr'den haber verdi; bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse...” kavli hakkında: “Kurbanlık develeri büyük, semiz ve güzel seçmektir” dediğini rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا يزيدُ بن هارونَ، قال: أخبَرنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن محمدِ بنِ أبي موسى، قال: الوقوفُ بعرفةَ من شعائرِ اللهِ، وبجَمْعٍ من شعائرِ اللهِ، ورميُ الجمارِ من شعائرِ اللهِ، [والبُدنُ من شعائرِ اللهِ، ومن يعظِّمْها فإنها من شعائرِ الله. فى قولِه: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ}] . فمن يعظِّمْها فإنها من تقوَى القلوبِ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan haber verdi; o şöyle dedi: “Arafat'ta vakfe yapmak Allah'ın şiarlarındandır, Cem'de [Müzdelife'de] [vakfe yapmak] Allah'ın şiarlarındandır, şeytan taşlamak Allah'ın şiarlarındandır, [kurbanlık develer Allah'ın şiarlarındandır; kim onları yüceltirse şüphesiz onlar Allah'ın şiarlarındandır. {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “İşte böyle; kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse...” kavli hakkında:] Kim onları yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ}. قال: الشعائرُ: الجمارُ، والصفا والمروةُ من شعائرِ اللهِ، والمَشعَرُ الحرامُ والمزدَلِفةُ. قال: والشعائرُ تدخُلُ في الحرمِ، هي شعائرُ، وهي حرمٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse...” kavli hakkında şöyle dedi: “Şiarlar; cemreler [taşlama yerleri], Safâ ve Merve Allah'ın şiarlarındandır, Meş'ar-i Harâm ve Müzdelife'dir.” Dedi ki: “Şiarlar Harem'e dahildir; onlar hem şiardır hem de Harem'dir.”

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه أخبَر أنَّ تعظيمَ شعائرِه، وهى ما جعَله أعلامًا لخلقِه فيما تعبَّدهم به من مناسكِ حجِّهم من الأماكنِ التى أمرَهم بأداءِ ما افترَض عليهم منها عندَها، والأعمالِ التي ألزَمهم عملَها في حجِّهم - من تَقوى قلوبِهم، لم يخصُصْ من ذلك شيئًا، فتعظيمُ كلِّ ذلك من تقوى القلوبِ كما قال جلَّ ثناؤه، وحقٌّ على عبادِه المؤمنين به تعظيمُ جميعِ ذلك.

Bu hususta doğruya en yakın olan söz şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, şiarlarını yüceltmenin -ki şiarlar, kullarını hac ibadetiyle yükümlü kıldığı şeylerde onlara farz kıldığı ibadetleri yanlarında yerine getirmelerini emrettiği mekânlar ve haclarında yapmalarını gerekli kıldığı amellerden ibaret kıldığı nişanelerdir- kalplerinin takvasından olduğunu haber vermiştir; bunlardan hiçbir şeyi [diğerinden] ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bunların tamamını yüceltmek, şânı yüce olanın buyurduğu gibi kalplerin takvasındandır ve O'na iman eden kullarının bütün bunları yüceltmesi üzerlerine bir haktır.

وقال: {فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}، وأنَّث ولم يقُلْ: فإنه. لأنه أُريد بذلك: فإنَّ تلك التعظيمةَ مع اجتنابِ الرجسِ من الأوثانِ من تَقوى القلوب. كما قال جلَّ ثناؤه: {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [الأعراف: ١٥٣].

Ve {فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “...şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” buyurdu; [zamiri] müennes yaptı da "فإنه" [müzekker] demedi. Çünkü bununla: “Putların pisliğinden kaçınmakla birlikte o yüceltme (ta'zîm), kalplerin takvasındandır” mânası kastedilmiştir. Nitekim şânı yüce olan şöyle buyurmuştur: {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [el-A'râf: 153] “Şüphesiz Rabbin, ondan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

وعنَى بقولِه: {فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}: فإنها من وجَلِ القلوبِ من

Ve {فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “...şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” sözüyle [şunu] kastetmiştir: Şüphesiz bu, kalplerin...

خشيةِ اللهِ، وحقيقةِ معرفتِها بعظمتِه وإخلاصِ توحيدِه.

Allah korkusundan duyduğu ürperti, O'nun azametini hakkıyla bilmesi ve tevhidini ihlasla benimsemesindendir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir.”

اختلَف أهلُ التأويلِ فى معنى "المنافعِ" التى ذكَر اللهُ في هذه الآيةِ، وأخبَر عبادَه أنَّها إلى أجلٍ مسمًّى، على نحوِ اختلافِهم في معنى "الشعائرِ" التي ذكَرها جلَّ ثناؤه في قولِه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}؛ فقال الذين قالوا: عنَى بالشعائرِ البدنَ: معنَى ذلك: لكم أيُّها الناسُ في البدنِ منافعُ.

Tevil ehli, Allah'ın bu ayette zikrettiği ve belirli bir süreye kadar olduğunu kullarına haber verdiği "menfaatler"in anlamı hakkında, tıpkı şânı yüce olanın {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” kavlinde zikrettiği "şiarlar"ın anlamındaki ihtilafları gibi ihtilaf etmişlerdir. Şiarlardan kastedilenin kurbanlık develer olduğunu söyleyenler şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Ey insanlar! Kurbanlık develerde sizin için menfaatler vardır” demektir.

ثم اختلَف أيضًا الذين قالوا هذه المقالةَ فى الحالِ التي لهم فيها منافعُ، وفى الأجلِ الذى قال عزَّ ذكرُه: {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}؛ فقال بعضُهم: الحالُ التي أخبَر اللهُ جلَّ ثناؤه أنَّ لهم فيها منافع، هى الحالُ التي لم يوجبْها صاحبُها ولم يسمِّها بدَنةٌ ولم يقلِّدْها. قالوا: ومنافعُها فى هذه الحالِ شربُ ألبانِها، وركوبُ ظهورِها، وما يرزقُهم اللهُ من نَتاجِها وأولادِها. قالوا: والأجلُ المسمَّى الذي أخبَر جلَّ ثناؤه أن ذلك لعبادِه المؤمنين منها إليه، هو إلى إيجابِهم إيَّاها، فإذا أوجَبوها بطَل ذلك، ولم يكنْ لهم من ذلك شيءٌ.

Sonra bu görüşü savunanlar, onlarda kendileri için menfaatlerin bulunduğu durum ile aziz zikri yüce olanın {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “...belirli bir süreye kadar...” buyurduğu ecel hakkında da ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Şânı yüce olan Allah'ın kendileri için menfaatler bulunduğunu haber verdiği durum; sahibinin onu [kurban olarak] vacip kılmadığı, kurbanlık deve olarak adlandırmadığı ve boynuna gerdanlık takmadığı durumdur. Onlar şöyle demişlerdir: Bu durumdaki menfaatleri; sütlerini içmek, sırtlarına binmek ve Allah'ın onların doğumlarından ve yavrularından kendilerine rızık olarak verdiğidir. Şöyle dediler: Şânı yüce olanın mümin kulları için bunun süreceğini haber verdiği belirli ecel ise, onu [kurban olarak] vacip kıldıkları zamana kadardır; onu vacip kıldıklarında bu sona erer ve artık onlardan kendilerine bir şey [kullanım hakkı] kalmaz.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri