حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن ابنِ أبي ليلى، عن الحكمِ، عن مقسمٍ، عن ابنِ عباسٍ في: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: ما لم يسمَّ بُدْنًا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” [ayeti] hakkında: “Kurbanlık deve olarak adlandırılmadığı sürece [bu menfaatler geçerlidir]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا عبد الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: الركوب واللبنُ والولدُ، فإذا سُمِّيَتْ بدَنةً أو هديًا ذهَب ذلك كلُّه .
Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshak b. Yûsuf, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında: “Binmek, süt ve yavrudur; kurbanlık deve veya hedy olarak adlandırıldığında ise bunların hepsi sona erer ” dediğini haber verdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ فى هذه الآيةِ: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: لكم في ظهورِها وألبانِها وأوبارِها حتى تصيرَ بُدنًا .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'in bu ayet: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” hakkında: “Kurbanlık deve oluncaya kadar sırtlarında, sütlerinde ve yünlerinde [sizin için menfaatler vardır] ” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا ابنُ أبي (١) عَدِيٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ بمثلِه.
Dedi ki: Bize İbn Ebî (١) Adiyy rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ وليثٍ، عن مجاهدٍ: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: في أشعارها وأوبارِها وألبانِها قبلَ أن تسمِّيَها بدنةً.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o İbn Ebî Necîh ve Leys'ten, onlar da Mücâhid'in: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” hakkında: “Onu kurbanlık deve olarak adlandırmadan önce kıllarında, yünlerinde ve sütlerindedir” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا هارونُ بنُ المغيرةِ، عن عنبسةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Dedi ki: Bize Hârûn b. el-Mugîre, Anbese'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: في البُدنِ؛ لحومُها وألبانُها وأشعارُها وأوبارُها وأصوافُها، قبلَ أن تسمَّى هديًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında: “Kurbanlık develerde; hedy olarak adlandırılmadan önce etleri, sütleri, kılları, tüyleri ve yünleridir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da
مجاهدٍ مثلَه، وزاد فيه: وهى الأجلُ المسمَّى.
Mücâhid'den benzerini rivayet etti ve ona şunu ekledi: “O da belirli eceldir.”
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حجاجٌ، عن عطاءٍ أنه قال في قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: منافعُ فى ألبانِها وظهورِها وأوبارِها، {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}: إلى أن تُقلَّدَ .
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan haber verdi; o, {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavli hakkında şöyle demiştir: “Sütlerinde, sırtlarında ve yünlerinde menfaatler vardır. {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “...belirli bir süreye kadar...”: Boyunlarına gerdanlık takılıncaya kadardır .”
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا جويبرٌ، عن الضحاكِ مثلَ ذلك.
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan benzerini haber verdi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: قال ابنُ عليةَ: سمِعتُ ابنِ أبي نجيحٍ يقولُ في قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: إلى أن يُوجبَها بَدَنةً.
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: İbn Uleyye dedi ki: İbn Ebî Necîh'in, {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında: “Onu kurbanlık deve olarak vacip kılıncaya kadardır” dediğini işittim.
قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن قتادةَ: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. يقولُ: فى ظهورِها وألبانِها، فإذا قُلِّدت فمحِلُّها إلى البيتِ العتيقِ .
Dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Ebî Necîh'ten, o da Katâde'nin: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Sırtlarında ve sütlerindedir; boyunlarına gerdanlık takıldığında ise onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir .”
وقال آخرون ممن قال: الشعائرُ البدنُ فى قولِه: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}: والهاءُ فى قوله: {لَكُمْ فِيهَا}. من ذكرِ "الشعائرِ". ومعنَى قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ}: لكم في الشعائرِ التي تعظِّمُونها للهِ منافعُ بعدَ اتخاذِ كموها للهِ بُدنًا أو هَدايا، بأن تركَبوا ظهورَها إذا احتَجتُم إلى ذلك، وتشرَبوا ألبانَها إن اضْطُرِرتم إليها. قالوا: والأجلُ المسمَّى الذى قال جلَّ ثناؤه: {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. إلى أن تُنحَرَ.
{ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “Durum böyledir; kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır” ayetindeki “şeâir”den kastın kurbanlık develer olduğunu söyleyenlerden diğer bazıları ise şöyle dediler: {لَكُمْ فِيهَا} “Sizin için onlarda [vardır]” kavlindeki zamir, “şeâir”in zikrine aittir. {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Sizin için onlarda birtakım menfaatler vardır” kavlinin anlamı şudur: Onları Allah için kurbanlık deve veya hedy edindikten sonra, buna ihtiyaç duyduğunuzda sırtlarına binmeniz ve mecbur kaldığınızda sütlerini içmeniz suretiyle, Allah için tazim gösterdiğiniz nişanelerde sizin için menfaatler vardır. Şöyle dediler: Yüce Allah'ın {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirli bir süreye kadar” buyruğundaki belirlenmiş süre, kurbanlıkların boğazlanmasına (nahr edilmesine) kadardır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن عطاءٍ: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: هو ركوبُ البدنِ، وشربُ لبنِها إن احتاج.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Atâ'nın: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” hakkında: “Kurbanlık develere binmek ve ihtiyaç duyarsa sütünü içmektir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجِ، قال: قال عطاءُ بنُ أبي رباحٍ في قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: إلى أن تُنحرَ .
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle dedi: Atâ b. Ebî Rebâh, {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında: “Kurban edilinceye kadardır ” dedi.
قال: له أن يحمِلَ عليها المعيَى والمنقطعَ به، من الضرورةِ؛ كان النبيُّ ﷺ يأمُرُ بالبدنةِ إذا احتاج إليها سيدُها أن يَحمِلَ عليها ويركبَ [غيرَ منهوكةٍ] . قلتُ لعطاءٍ: ما؟ قال: الرجلُ الراجلُ، والمنقطعُ به، والمتبعُ، وإن نُتِجت أن يحملَ عليها ولدَها، ولا يشربَ من لبنِها إلا فضلًا عن ولدِها، فإن كان في لبنِها فضلٌ فليشرَبْ من أهداها ومن لم يُهدِها .
Dedi ki: “Zaruret halinde yorgun düşeni ve yolda kalanı ona bindirme hakkı vardır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, sahibi ihtiyaç duyduğunda kurbanlık deveye yük yüklemesini ve [hırpalamadan] binmesini emrederdi.” Atâ'ya: “Ne [yükleyebilir]?” dedim. Şöyle dedi: “Yaya olanı, yolda kalanı ve peşinden geleni [bindirir]. Doğurursa yavrusunu ona yükler; yavrusundan artan dışında sütünden içmez. Eğer sütünden artan olursa, onu hediye eden de hediye etmeyen de içebilir .”
وأما الذين قالوا: معنى الشعائرِ في قولِه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ}. شعائر الحجِّ؛ وهى الأماكنُ التى يُنسَكُ عندَها للهِ، فإنهم اختلَفوا أيضا في معنَى المنافعِ. التى قال اللهُ: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: لكم في هذه الشعائرِ التى تعظِّمُونها منافعُ بتجارتِكم عندَها، وبيعِكم وشرائِكم بحضرتِها،
{وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “Kim Allah'ın şiarlarına saygı gösterirse” kavlindeki şiarların anlamının hac şiarları -ki bunlar Allah için yanlarında ibadet edilen yerlerdir- olduğunu söyleyenlere gelince; onlar, Allah'ın: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Sizin için onlarda menfaatler vardır” buyruğundaki menfaatlerin anlamı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; tazim ettiğiniz bu şiarların yanında ticaret yapmanız, oralarda alım ve satımda bulunmanız,
وتسوِّقِكم. والأجلُ المسمَّى الخروجُ من الشعائرِ إلى غيرِها، ومن المواضعِ التي يُنسكُ عندَها إلى ما سواها، في قولِ بعضِهم.
ve çarşı pazar kurmanız suretiyle sizin için menfaatler vardır” demektir. Belirli ecel ise, bazılarının kavline göre şiarlardan başkasına ve yanlarında ibadet edilen yerlerden diğer yerlere çıkmaktır.
حدَّثني الحسينُ بن على الصُّدائيُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن سليمانَ الضبيِّ، عن عاصمِ بنِ أبي النَّجودِ، عن أبي رَزينٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ}. قال: أسواقُهم، فإنه لم يذكُرْ منافعَ إلا للدنيا.
Bana el-Hüseyin b. Alî es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süleymân ed-Dabbî'den, o Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'ın: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Sizin için onlarda menfaatler vardır” kavli hakkında: “Onların pazarlarıdır; zira [buradaki] menfaatleri ancak dünya için zikretmiştir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن محمد بنِ أبي موسى قولَه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: والأجلُ المسمَّى الخروجُ منه إلى غيرِه .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Muhammed b. Ebî Mûsâ'nın: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Belirli ecel, oradan çıkıp başkasına gitmektir .”
وقال آخرون منهم: المنافعُ التي ذكَرها اللهُ في هذا الموضعِ العملُ للهِ بما أمَر من مناسكِ الحجِّ. قالوا: والأجلُ المسمَّى هو انقضاءُ أيامِ الحجِّ التي يُنسَكُ للهِ فيهن.
Onlardan diğerleri de şöyle demiştir: Allah'ın bu yerde zikrettiği menfaatler, hac menâsikinden emrettiği şeylerle Allah için amel etmektir. Şöyle dediler: Belirli ecel ise, içlerinde Allah için ibadet edilen hac günlerinin sona ermesidir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} فقرَأ قولَ اللهِ: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ}: لكم في تلك الشعائرِ منافعُ إلى أجلٍ مسمًّى؛ إذا ذهَبت تلك الأيامُ لم ترَ أحدًا يأتى عرفةَ يقفُ فيها يبتغى الأجرَ، ولا المزدلفةَ، ولا رميَ الجمارِ، وقد ضرَبوا من البلدانِ لهذه الأيامِ التي فيها المنافعُ، وإنما منافعُها إلى تلك الأيامِ، وهى الأجلُ المسمَّى، ثم محِلُّها حينَ تنقضى تلك الأيامُ إلى البيتِ العتيقِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sizin için onlarda belirli bir vakte kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavli hakkında Allah'ın: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır” kavlini okuyup [şöyle] dedi: O nişanelerde sizin için belirli bir vakte kadar menfaatler vardır. O günler geçip gittiğinde, ecir umarak Arafat'a gelip orada vakfe yapan, Müzdelife'ye gelen veya taş atan (remy-i cimâr yapan) hiç kimseyi göremezsin. Oysa onlar, içinde menfaatlerin bulunduğu bu günler için memleketlerinden yola çıkıp gelmişlerdi. Onların menfaatleri ancak o günlere kadardır; o [günler] de belirlenmiş süredir (el-ecelü'l-müsemmâ). Sonra o günler sona erdiğinde onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir.
قال أبو جعفرٍ: وقد دلَّلنا قبلُ على أنَّ قولَ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} معنيٌّ به كلُّ ما كان من عملٍ أو مكانٍ جعلَه اللهُ علمًا لمناسكِ حجِّ خلقِه، إذ لم يخصُصْ من ذلك جلَّ ثناؤه شيئًا في خبر ولا عقلٍ. وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن معنى قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}: لكم في هذه الشعائرِ منافعُ إلى أجلٍ مسمًّى، فما كان من هذه الشعائرِ بُدْنًا وهديًا فمنافعُها لكم، من حينِ تملِكون إلى أن أوجبتموها هَدايا وبُدنًا، وما كان منها أماكنَ يُنسَكُ للهِ عندَها، فمنافعُها التجارةُ للهِ عندَها، والعملُ لله بما أمَر به إلى الشخوصِ عنها، وما كان منها أوقاتًا فأن يُطاعَ اللهُ فيها بعملِ أعمالِ الحجِّ وبطلبِ المعاشِ فيها بالتجارةِ، إلى أن يطافَ بالبيتِ في بعضٍ، أو يُوافَى الحرمُ فى بعضٍ، ويُخرجَ من الحرمِ في بعضٍ.
Ebû Ca'fer der ki: Biz daha önce yüce Allah'ın {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ} “...kim Allah'ın nişanelerini yüceltirse...” kavliyle, ne bir haberde ne de akılda şânı yüce olanın bundan hiçbir şeyi [diğerinden] ayırt etmemesi sebebiyle, kullarının hac menâsiki için Allah'ın nişane kıldığı her amel ve mekânın kastedildiğine delil getirdik. Durum böyle olunca, O'nun: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavlinin mânasının şu olduğu bilinir: “Bu şiarlarda sizin için belirli bir süreye kadar menfaatler vardır. Bu şiarlardan kurbanlık deve ve hedy olanların menfaatleri; sahip olduğunuz andan onları hedy ve kurbanlık deve olarak vacip kıldığınız ana kadar sizindir. Onlardan yanlarında Allah için ibadet edilen mekânlar olanların menfaatleri ise; oralardan ayrılıncaya kadar yanlarında Allah rızası için ticaret yapmak ve O'nun emrettiği amelleri Allah için işlemektir. Onlardan vakitler olanların menfaatleri ise; bazısında Beyt'in tavaf edilmesine, bazısında Harem'e varılmasına ve bazısında Harem'den çıkılmasına kadar, hac amellerini işleyerek ve ticaretle maişet arayarak Allah'a itaat edilmesidir .”
وقد اختلَف الذين ذكَرنا اختلافَهم في تأويلِ قولِه: {لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}؛ فقال الذين قالوا: عَنى بالشعائرِ فى هذا الموضعِ البُدنَ: معنى ذلك: ثم محِلُّ البدنِ إلى أن تبلغَ مكةَ، وهي التي بها البيتُ العتيقُ.
{لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır” kavlinin tevilinde ihtilaflarını zikrettiğimiz kimseler, {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavlinin tevilinde de ihtilaf etmişlerdir. Bu yerde şiarlardan kastedilenin kurbanlık develer olduğunu söyleyenler şöyle demiştir: Bunun mânası: “Sonra kurbanlık develerin varış yeri, içinde Beyt-i Atîk'in bulunduğu Mekke'ye ulaşmalarıdır” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حجاجٌ، عن عطاءٍ: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}: إلى مكةَ.
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym haber verip dedi ki: Bize Haccâc, Atâ’dan [şöyle dediğini] haber verdi: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir”: Mekke'yedir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}: يعنى: محِلُّ البدنِ حينَ تسمَّى إلى البيتِ العتيقِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” hakkında: “Yani kurbanlık develerin adlandırıldıkları andaki varış yeri Beyt-i Atîk'edir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {ثُمَّ مَحِلُّهَا} حينَ تسمَّى هديًا، {إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: الكعبةُ أعتقَها من الجبابرِة.
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: {ثُمَّ مَحِلُّهَا} “Sonra onların varacağı yer...” hedy olarak adlandırıldıklarındadır, {إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “...Beyt-i Atîk'tir”. Dedi ki: “Kâbe'dir; [Allah] onu zorbalardan azat etmiştir.”
فوجَّه هؤلاء تأويلَ ذلك إلى: ثم منحرُ البدنِ والهدايا التي أوجبتموها إلى أرضِ الحرمِ. وقالوا: عنَى بالبيتِ العتيقِ أرضَ الحرمِ كلَّها. وقالوا: وذلك نظيرُ قولِه: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} [التوبة: ٢٨] والمرادُ الحرمُ كلُّه.
Bunlar bunun tevilini şöyle yönlendirmişlerdir: Sonra vacip kıldığınız kurbanlık develerin ve hedylerin kesim yeri Harem toprağınadır. Onlar: “Beyt-i Atîk ile Harem toprağının tamamı kastedilmiştir” dediler. Ve şöyle dediler: “Bu, {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} [et-Tevbe: 28] “...artık Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar...” kavlinin benzeridir ki burada da kastedilen bütün Harem bölgesidir.”
وقال آخرون: معنى ذلك: ثم محِلُّكم أيُّها الناسُ من مناسكِ حجِّكم إلى البيتِ العتيقِ؛ أن تطوفوا به يومَ النحرِ بعدَ قضائِكم ما أوجَبه اللهُ عليكم في حجِّكم.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun mânası: “Sonra ey insanlar! Hac menâsikinizden ihramdan çıkış yeriniz Beyt-i Atîk'edir; haccınızda Allah'ın üzerinize farz kıldığı şeyleri eda ettikten sonra kurban bayramı gününde onu tavaf etmenizdir” demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا داودُ بنُ أبى هندٍ، عن محمدِ بن أبي موسى: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}. قال: محلُّ هذه الشعائرِ كلِّها الطوافُ بالبيتِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Muhammed b. Ebî Mûsâ'nın: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavli hakkında: “Bütün bu şiarların nihai varış yeri Beyt'i tavaf etmektir ” dediğini haber verdi.
وقال آخرون: معنى ذلك: ثم محلُّ منافعِ أيام الحجِّ إلى البيتِ العتيقِ
Diğerleri ise şöyle dedi: Bunun anlamı; hac günlerinin menfaatlerinin nihai varış yeri Beyt-i Atîk'tir
بانقضائِها.
o [günlerin] sona ermesiyle [bu menfaatler biter].”
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ}: حينَ تنقضى تلك الأيامُ، أيامُ الحجِّ، إلى البيتِ العتيقِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavli hakkında şöyle dedi: “Bu günler, yani hac günleri sona erdiğinde Beyt-i Atîk'edir.”
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ من قال: معنَى ذلك: ثم محلُّ الشعائرِ التى لكم فيها منافعٌ إلى أجلٍ مسمًّى إلى البيتِ العتيقِ. فما كان من ذلك هَديًا أو بُدنًا، فبموافاتِه الحرمَ في الحرمِ، وما كان من نسكٍ، فبالطوافِ بالبيتِ.
Bana göre bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun mânası; “Sonra sizin için kendilerinde belirli bir vakte kadar menfaatler bulunan şiarların nihai varış yeri Beyt-i Atîk'edir” demektir. Bunlardan hedy veya kurbanlık deve olanlar Harem'e ulaştırılmak suretiyle Harem'de [kesilir], hac ibadeti türünden olanlar ise Beyt'i tavaf etmekle [son bulur].
وقد بيَّنا الصوابَ من القولِ عندَنا في معنى "الشعائرِ".
Biz, bize göre "şiarlar" kelimesinin mânası hakkındaki doğru görüşü açıklamıştık.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤)} “Biz her ümmete bir kurban ibadeti kıldık ki, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği en'âm cinsinden hayvanlar üzerine O'nun ismini ansınlar. Sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] İhlasla boyun eğip teslim olanları müjdele!” kavlinin tevili hakkında [söz].
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ}: ولكلِّ جماعةٍ سَلَفٍ فيكم من أهلِ الإيمانِ باللهِ أيُّها الناسُ جعَلنا ذبحًا يُهَرِيقون دمَه، {لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} بذلك؛ لأن من البهائمِ ما ليس من الأنعامِ، كالخيلِ والبغالِ والحميرِ.
Şânı yüce olan [Allah], {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ} “Biz her ümmete...” kavliyle şunu kastetmektedir: “Ey insanlar! Sizden önce geçmiş Allah'a iman eden her topluluk için, kanını akıtacakları bir kurban kıldık; {لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} “...Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği en'âm cinsinden hayvanlar üzerine O'nun ismini ansınlar...” [buyurmuştur]; çünkü hayvanlardan atlar, katırlar ve eşekler gibi en'âm cinsinden olmayanlar da vardır.”
وقيل: إنما قيل للبهائمِ: بهائمُ؛ لأنها لا تتكلَّمُ.
Şöyle de denilmiştir: Dört ayaklı hayvanlara konuşamadıkları için "behaim" denilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {جَعَلْنَا مَنْسَكًا} قال أهلُ التأويلِ.
Allah'ın: {جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “...bir kurban ibadeti kıldık...” kavlinin tevili hakkında bizim söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا}. قال: إهراقةُ الدماءِ؛ ليَذكُروا اسمَ اللهِ عليها .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “Biz her ümmete bir kurban ibadeti kıldık” kavli hakkında: “Üzerine Allah'ın ismini anmaları için kan akıtmaktır ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وقولُه: {فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فاجتنِبوا الرجسَ من الأوثانِ، واجتنِبوا قولَ الزورِ؛ فإلهُكم إلهٌ واحدٌ لا شريكَ له، فإياه فاعبُدوا، وله فأَخلِصُوا الألوهةَ .
O'nun: {فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavli hakkında Şânı Yüce Olan buyuruyor ki: Pislik olan putlardan kaçının, yalan sözden de sakının; zira sizin ilahınız, ortağı olmayan tek bir ilahtır. Yalnızca O'na kulluk edin ve uluhiyeti yalnızca O'na has kılın .
وقولُه: {فَلَهُ أَسْلِمُوا}. يقولُ: فلإلهِكم فاخضَعوا بالطاعةِ، وله فذِلُّوا بالإقرارِ بالعبوديةِ.
O'nun: {فَلَهُ أَسْلِمُوا} “Öyleyse O'na teslim olun” kavli hakkında buyuruyor ki: “İlahınıza itaat ile boyun eğin ve kulluğu ikrar ederek O'nun karşısında tezellül gösterin.”
وقولُه: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وبشِّرْ يا محمدُ الخاضعين للهِ بالطاعةِ، المذعنين له بالعبوديةِ، المنيبين إليه بالتوبةِ.
O'nun: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “İhlasla boyun eğip teslim olanları müjdele!” kavli hakkında Şânı Yüce Olan buyuruyor ki: “Ey Muhammed! İtaat ile Allah'a boyun eğenleri, kullukla O'na teslim olanları ve tevbe ile O'na yönelenleri müjdele!”
وقد بيَّنا معنى "الإخباتِ" بشواهدِه فيما مضى من كتابِنا هذا .
Biz bu kitabımızın önceki kısımlarında delilleriyle birlikte "ihbât" kelimesinin mânasını açıklamıştık .
وقد اختلف أهلُ التأويلِ في المرادِ به في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: أُريدَ به:
Tevil ehli (müfessirler), bu yerde bununla neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bununla şu kastedilmiştir:
وبشِّرِ المطمئنين إلى اللهِ.
“Allah'a gönülden bağlanıp huzur bulanları müjdele!” [kastedildiğini] söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ}. قال: المطمئنين .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “İhlasla boyun eğip teslim olanları müjdele!” kavli hakkında: “Huzur bulanları ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ}: المطمئنين إلى اللهِ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “İhlasla boyun eğip teslim olanları müjdele!” kavli hakkında: “Allah'a gönülden bağlanıp huzur bulanları” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ}. قال: المطمئنين .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “İhlasla boyun eğip teslim olanları müjdele!” kavli hakkında: “Huzur bulanları ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ}. قال: المتواضعين .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “İhlasla boyun eğip teslim olanları müjdele!” kavli hakkında: “Mütevazı olanları ” dediğini haber verdi.
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمٍ، عن عثمانَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ أوسٍ، عن عمرِو بنِ أوسٍ، قال: المخبتون الذين لا يظلِمون، وإذا ظُلموا لم ينتصِروا.
Diğerleri de bu hususta bize İbn Beşşâr'ın rivayet ettiği şu görüşü zikretmişlerdir: Dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, Osmân b. Abdillâh b. Evs'ten, o da Amr b. Evs'ten rivayet etti; o şöyle demiştir: “Muhbitûn (ihlasla boyun eğip teslim olanlar); zulmetmeyen ve kendilerine zulmedildiğinde de intikam peşine düşmeyen kimselerdir.”
حدَّثني محمدُ بنُ عثمانَ الواسطيُّ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمٍ الطائفيُّ، قال: ثنى عثمانُ بنُ عبدِ اللهِ بن أوسٍ، عن عمرِو بنِ أوسٍ مثلَه.
Bana Muhammed b. Osmân el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Ömer rivayet etti , dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim et-Tâifî rivayet etti, dedi ki: Bana Osmân b. Abdillâh b. Evs, Amr b. Evs'ten aynısını rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir, başlarına gelenlere sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.” kavlinin tevili hakkında [söz].
فهذا من نعتِ {الْمُخْبِتِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وبشِّرْ يا محمدُ المخبتين الذين تَخشَعُ قلوبُهم لذكرِ اللهِ، وتخضَعُ مِن خشيتِه وَجَلًا مِن عقابِه، وخوفًا مِن سخَطِه.
Bu, {الْمُخْبِتِينَ} “ihlasla boyun eğip teslim olanların” sıfatlarındandır. Şânı Yüce Olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: “Ey Muhammed! Allah'ın zikri karşısında kalpleri ürperip saygıyla dolan, O'nun azabından korkarak ve gazabından çekinerek O'nun korkusundan [huzurunda] boyun büken o muhbitleri müjdele!”
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. قال: لا تَقسُو قلوبُهم، {وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ}. فمن شدةٍ فى أمرِ اللهِ، ونالهم مِن مكروهٍ في جَنبِه، {وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ} المفروضةِ {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} من الأموالِ {يُنْفِقُونَ} فى الواجبِ عليهم إنفاقُها فيه، فى زكاةٍ، ونَفَقَةِ عيالٍ، ومَن وَجَبَت عليه نفقتُه، وفى سبيلِ اللهِ.
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir...” kavli hakkında şöyle dedi: “Kalpleri katılaşmaz; {وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ} “...başlarına gelenlere sabrederler...” kavli hakkında ise: Allah'ın emri hususunda başlarına gelen zorluklara ve O'nun rızası uğrunda kendilerine isabet eden sıkıntılara [sabredenlerdir]; {وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ} “...namazı dosdoğru kılanlar...” farz kılınan namazı [kılanlar], {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden...” mallardan, zekât, aile nafakası, nafakası üzerine vacip olan kimseler ve Allah yolunda olmak üzere harcamaları üzerlerine vacip olan yerlere {يُنْفِقُونَ} “...infak ederler” [şeklinde açıkladı].”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)}.
Yüce Allah'ın: {وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)} “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık; sizin için onlarda hayır vardır. Artık onlar [ön ayaklarından biri bağlı olarak] saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın ismini anın. Yanları yere düşüp [canları çıkınca] onlardan yiyin, kanaatkâra ve isteyene de yedirin. İşte böylece, şükredesiniz diye onları sizin hizmetinize verdik.” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَالْبُدْنَ}. وهي جمعُ بَدَنةٍ، وقد يقالُ لواحدِها: بُدُنٌ. وإذا قيل: بُدُنٌ. احتَمل أن يكونَ جمعًا وواحدًا، يدلُّ على أنه قد يقالُ ذلك
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَالْبُدْنَ} “Kurbanlık iri cüsseli develeri de...”. Bu [kelime], bedene (بَدَنَة) kelimesinin çoğuludur; bazen tekili için büdün (بُدُن) de denilebilir. Büdün dendiğinde ise hem çoğul hem de tekil olma ihtimali taşır. Bunun
للواحدِ قولُ الراجزِ :
tekil için söylenebildiğine recez şairinin şu sözü delalet eder :
* عليَّ حينَ تَملِكُ الأُمُورا *
* İşleri eline aldığın zaman benim üzerime borç olsun *
* صومَ شُهُورٍ وَجَبَتْ نُذُورَا *
* Adak olarak vacip olmuş aylarca oruç tutmak, *
* وحَلقُ رَأْسِي وافيًا مضفُورَا *
* Ve örülmüş gür saçlı başımı tıraş etmek, *
* وبُدُنَا مُدَرَّعًا مَوفُورَا *
* Ve iri cüsseli, bol etli, gerdanlığı takılmış bir kurbanlık deve [kesmek] *
والبدنُ هو الضَّخمُ مِن كلِّ شيءٍ، ولذلك قيل لامرِئ القيسِ بنِ النُّعمانِ صاحبِ الخَوَرنقِ والسَّدير : البُدُنُ. لضِخَمِه واسترخاءِ لحمِه، فإنه يقالُ: قد بَدَّنَ تَبدِينًا.
*Beden* (بَدَن), her şeyin iri cüsseli olanıdır. Bundan dolayı Havarnak ve Sedîr saraylarının sahibi İmruülkays b. Nu'mân'a cüssesinin iriliği ve etinin dolgunluğundan ötürü "el-Büdün" denilmiştir; zira [Arapçada] *beddene tebdînen* (بَدَّنَ تَبْدِينًا) denilir.
فمعنى الكلامِ والإبلَ العِظامَ الأجسامِ الضِّخامِ جَعَلناها لكم أيُّها الناسُ {مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ}. يقولُ: مِن أعلامِ أمرِ اللهِ الذي أمَركم به في مناسكِ حجِّكم، إذا قلَّدتُموها وجَلَّلْتُموها وأشعرتُموها، عُلِم بذلك وشُعِرَ أنكم فعَلتم ذلك؛ مِن الإبلِ والبقرِ.
Sözün mânası şöyledir: Ey insanlar! Develerden ve sığırlardan iri ve büyük cüsseli olanları sizin için {مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Allah'ın şiarlarından” kıldık. Şöyle buyurmaktadır: “Hac menâsikinizde Allah'ın size emrettiği dinin nişanelerinden [kıldık]; nitekim onlara gerdanlık taktığınızda, üzerlerine çul örttüğünüzde ve onları işaretlediğinizde, böylece sizin bunu yaptığınız bilinir ve fark edilir.”
كما حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن ابن جريجٍ، قال: قال عطاءً: {وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ}. قال: البقرةَ والبعيرَ .
Nitekim bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Atâ: {وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın şiarlarından kıldık” kavli hakkında: “Sığır ve deve(dir) ” dedi.
وقولُه: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ}. يقولُ: لكم في البُدنِ خيرٌ. وذلك الخيرُ هو الأجرُ فى الآخرةِ بنَحرِها والصدقةِ بها، وفى الدنيا الركوبُ إذا احتاجَ إلى رُكُوبِها.
Allah Teâlâ'nın: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “Onlarda sizin için bir hayır vardır” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kurbanlık iri cüsseli hayvanlarda sizin için bir hayır vardır. Bu hayır; ahirette onları kesmek ve [etlerini] sadaka olarak dağıtmak suretiyle [elde edilecek] mükâfat, dünyada ise ihtiyaç duyulduğunda onlara binmektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ}. قال: أجرٌ ومنافعُ فى البُدنِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in, Allah'ın: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “...sizin için onlarda hayır vardır...” kavli hakkında: “Kurbanlık develerde ecir ve menfaatler vardır ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ}. قال: اللبنُ والركوبُ إذا احتاجَ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'in: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “...sizin için onlarda hayır vardır...” kavli hakkında: “İhtiyaç duyduğunda sütü ve binmektir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن شَرِيكٍ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ}. قال: إذا اضطررتَ إلى بدنَتِك ركِبتَها، وشَرِبتَ مِن لبنِها .
Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Şerîk'ten, o da Mansûr'dan, o da İbrâhîm'in: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “...sizin için onlarda hayır vardır...” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Kurbanlık devene mecbur kaldığında ona binersin ve sütünden içersin .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ}: مَن احتاجَ إلى ظَهرِ البَدَنةِ رَكِب، ومَن احتاجَ إلى لبنِها شَرِبَ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'in: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “...sizin için onlarda hayır vardır...” kavli hakkında: “Kim kurbanlık devenin sırtına ihtiyaç duyarsa [ona] binsin, kim de sütüne ihtiyaç duyarsa [ondan] içsin” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فاذْكُرُوا اسمَ اللهِ على البُدنِ عندَ نَحرِكم إياها صَوَافَّ.
O'nun: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} “Artık onlar saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın ismini anın” kavli hakkında Şânı Yüce Olan buyuruyor ki: “Kurbanlık develeri boğazlarken onlar saf saf durmuş haldeyken üzerlerine Allah'ın ismini anın.”
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} بمعنى: مُصطفَّةٌ، واحدُها: صافَّةٌ، قد صُفَّتْ بينَ أيدِيها.
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu, ön ayakları saf saf dizilmiş mânasında; tekili *sâffe* (صافَّة), [çoğulu] *mustaffeh* (مُصْطَفَّة) olarak: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} “...onlar saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın ismini anın...” şeklinde okumuştur.
ورُوِى عن الحسنِ ومجاهدٍ وزيدِ بنِ أسلمَ وجماعةٍ أُخَرَ معهم أنهم قرَءوا ذلك: (صوَافِيَ). بالياءِ منصوبةً، بمعنى: خالصةً للهِ لا شريكَ له فيها، صافيةً له .
el-Hasan, Mücâhid, Zeyd b. Eslem ve onlarla birlikte başka bir topluluktan, bunu yâ harfi fethalı olarak (صوَافِيَ) şeklinde, “hiçbir ortağı olmaksızın sırf Allah için ihlaslı kılınmış, O'na has kılınmış” mânasında okudukları rivayet edilmiştir .
وقرأ بعضُهم ذلك: (صوافٍ). بإسقاطِ الياءِ وتنوينِ الحرفِ، على مثالِ: عَوَارٍ، وعَوَادٍ .
Bazıları da bunu *avârin* (عَوَارٍ) ve *avâdin* (عَوَادٍ) vezninde, yâ harfini düşürüp harfi tenvinleyerek (صوافٍ) şeklinde okumuştur .
ورُوِىَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قرَأه: (صَوَافِنَ). بمعنى: مُعقَّلةً .
İbn Mes'ûd'dan ise bunu [ön ayağı] bağlı mânasında (صَوَافِنَ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
والصوابُ مِن القراءةِ فى ذلك عندى قراءةُ مَن قرأه بتَشديدِ الفاءِ ونَصبِها؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه بالمعنى الذي ذكَرناه لمَن قرأه كذلك.
Bana göre bu konuda kıraatin doğru olanı; hüccet ehli kurrânın, bu şekilde okuyan kimse için zikrettiğimiz mânada üzerinde icmâ etmesi sebebiyle, fâ harfini şeddeli ve fethalı okuyan kimsenin kıraatidir.
ذكرُ مَن تأوَّله بتأويلِ مَن قرأَه بتَشديدِ الفاءِ ونصبِها
Bunu fâ harfinin şeddesi ve fethasıyla okuyan kimsenin teviline göre yorumlayanların zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن الأعمشِ، عن أبى ظَبيانَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ}. قال: اللهُ
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, el-A‘meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} “Artık onlar saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın adını anın” kavli hakkında [şöyle] dediğini rivayet etti: “Allah
أكبرُ اللهُ أكبرُ، اللهمَّ منك ولك، {صَوَافَّ}: قيامًا على ثلاثِ أرجلٍ. فقيل لابنِ عباسٍ: ما نَصنعُ بجُلُودِها؟ قال: تصَدَّقوا بها، واستَمتِعوا بها .
en büyüktür, Allah en büyüktür; Allahım, [bu kurban] Sen'dendir ve Sen'in içindir. {صَوَافَّ} “saf saf dururlarken”: Üç ayak üzerinde ayaktayken” dediğini rivayet etti. İbn Abbâs'a: “Derilerini ne yapalım?” denildi. O da: “Onları sadaka olarak verin ve onlardan faydalanın ” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أيوبُ بنُ سويدٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي ظَبيانَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {صَوَافَّ}.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb b. Süveyd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {صَوَافَّ} “saf saf dururlarken” kavli hakkında rivayet etti.
قال: قائمةً. قال: يقولُ: اللهُ أكبرُ، لا إلهَ إلا اللهُ، اللهمَّ منك ولك .
Dedi ki: “Ayakta dururlarken.” Dedi ki: “[Kurbanı kesen] şöyle der: 'Allah en büyüktür, Allah'tan başka ilâh yoktur; Allahım, [bu kurban] Sen'dendir ve Sen'in içindir' .”
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن أبي ظبيانَ، عن ابنِ عباسٍ: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ}. قال: قِيامًا على ثلاثِ قوائمَ معقولةً، باسمِ اللهِ، اللهُ أكبرُ، اللهمَّ منك ولك .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu‘be'den, o Süleymân'dan, o Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'ın: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} “...onlar saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın ismini anın...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bir ayağı bağlanmış olarak üç ayak üzerinde ayaktayken; 'Allah'ın adıyla, Allah en büyüktür; Allahım, [bu kurban] Sen'dendir ve Sen'in içindir' [diyerek kurban kesilir] .”
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حصينٌ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {صَوَافَّ}. قال: معقولةً إحدى يدَيها. قال: قائمةً على ثلاثِ قوائمَ.
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Husayn, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {صَوَافَّ} “saf saf dururlarken” kavli hakkında: “İki ön ayağından biri bağlanmış halde” dediğini haber verdi. Dedi ki: “Üç ayak üzerinde ayaktayken.”
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن على، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ}. يقولُ: قِيامًا .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} “...onlar saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın ismini anın...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ayaktayken demektir .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ}: والصَّوَافُ أَن تَعْقِلَ
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ} “...onlar saf saf dururlarken üzerlerine Allah'ın ismini anın...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “es-Savâf (الصَّوَاف) ise [bir ön ayağını] bağlamandır
قائمةً واحدةً، وتَصُفَّها على ثلاثٍ فتنحرَها كذلك.
ve onu üç ayak üzerinde saf halinde tutup bu şekilde boğazlamandır.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا يعلى بنُ عطاءٍ، قال: أخبرَني بُجيرُ بنُ سالمٍ، قال: رأيتُ ابنُ عمرَ وهو ينحَرُ بدنتَه. قال: فقال {صَوَافَّ} كما قال اللهُ. قال: فنحرَها وهى قائمةٌ معقولةٌ إحدى يَدَيها .
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Ya‘lâ b. Atâ haber verdi, dedi ki: Bana Büceyr b. Sâlim haber verip şöyle dedi: İbn Ömer'i kurbanlık devesini boğazlarken gördüm. Dedi ki: Allah'ın buyurduğu gibi: {صَوَافَّ} “saf saf dururlarken” dedi. Dedi ki: Ve onu, ön ayaklarından biri bağlanmış olarak ayakta dururken boğazladı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: أخبَرنا ليثٌ، عن مجاهدٍ، قال: الصَّوافُّ: إذا عُقِلَت رجلُها وقامت على ثلاثٍ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Bize Leys, Mücâhid'den haber verdi; o şöyle demiştir: “*es-Savâff* (الصَّوافُّ): Ayağı bağlandığı ve üç [ayak] üzerinde durduğu zamandır .”