كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال: ابنُ زيدٍ في قوله: {لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ}. قال: على ذَبحها في تلك الأيام .
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “sizi doğru yola ilettiğinden dolayı Allah'ı tekbir edesiniz diye” kavli hakkında: “O günlerde onların kesilmesi üzerine [tekbir getiresiniz diye] ” dedi.
{وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: وبشِّرْ يا محمدُ الذين أطاعوا اللهَ فأحسَنوا في طاعَتِهم إياه فى الدنيا بالجنة في الآخرة.
{وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ} “Güzel davrananları müjdele!” [kavli]; “Ey Muhammed, Allah'a itaat edip dünyada O'na itaatlerinde ihsanda bulunanları ahirette cennetle müjdele” demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur . Şüphesiz Allah, hiçbir haini, nankörü sevmez” kavlinin tefsiri:
يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللهَ يَدفَعُ غائلة المشركين عن الذين آمنوا به وبرسوله، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ} يخونُ الله، فيخالِفُ أمرَه ونهيَه ويَعصيه، ويطيعُ الشيطانَ، {كَفُورٍ}. يقولُ: جَحُودٍ لنِعَمِه عنده، لا يعرفُ لمُنعمِها حقَّه، فيَشكُرَه عليها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Şüphesiz Allah, kendisine ve Resulüne iman edenlerden müşriklerin kötülüğünü defeder. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ} “Şüphesiz Allah, hiçbir haini... sevmez”; Allah'a hıyanet edip O'nun emrine ve yasağına muhalefet eden, O'na isyan edip şeytana itaat eden [kimseyi sevmez]. {كَفُورٍ} “nankörü”; yani üzerindeki nimetlerini inkâr eden, nimeti verenin hakkını bilmeyip bu nimetlerden ötürü O'na şükretmeyen [kimseyi sevmez].
وقيل: إنه عنَى بذلك دَفعَ اللهِ كفار قريشٍ عمن كان بين أظهُرِهم مِن المؤمنين قبلَ هِجرتِهم.
Bununla Allah'ın, hicretlerinden önce aralarında bulunan müminlerden Kureyş kâfirlerini defetmesini kastettiği de söylenmiştir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩)} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette hakkıyla kadirdir” kavlinin tefsiri:
يقولُ تعالى ذكرُه: أَذِنَ الله للمؤمنين الذين يُقاتلون المشركين في سبيلِه بأن المشركين ظَلَمُوهم بقتالِهم.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, kendi yolunda müşriklerle savaşan müminlere, müşriklerin onlarla savaşarak kendilerine zulmetmeleri sebebiyle [savaş] izni vermiştir.
واختلفت القرأةُ فى قراءة ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأة المدينة: {أُذِنَ}. بضَمِّ الألف، {يُقَاتَلُونَ} بفتح التاءِ ، بتَرك تَسمية الفاعلِ، في {أُذِنَ}، و {يُقَاتَلُونَ} جميعًا .
Kıraat âlimleri bu ayetin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli, hem {أُذِنَ} hem de {يُقَاتَلُونَ} kelimelerinde fâili zikretmeksizin (meçhul olarak) elifin dammesiyle: {أُذِنَ} ve tâ harfinin fethasıyla: {يُقَاتَلُونَ} şeklinde okumuştur.
وقرأ ذلك بعضُ الكوفيين وعامةُ قرأة البصرةِ: {أُذِنَ} بتَرك تَسمية الفاعلِ، و: (يُقَاتِلُونَ) بكسر التاءِ ، بمعنى: يُقاتِلُ المأذونُ لهم في القتالِ المشركين.
Kûfelilerin bir kısmı ile Basra kurrâsının geneli ise fâili zikretmeksizin {أُذِنَ} ve “Kendilerine savaş izni verilenler müşriklerle savaşır” anlamında tâ harfinin kesresiyle: (يُقَاتِلُونَ) şeklinde okumuştur.
وقَرأ ذلك عامةُ قرأة الكوفيِّين وبعضُ المكيِّين: (أَذِنَ) بفتح الألف، بمعنى: أذن الله. و: (يُقاتِلُونَ) بكسر التاءِ ، بمعنى: إن الذين أذن اللهُ لهم بالقتالِ، يُقاتِلون المشركين.
Kûfe kurrâsının geneli ile Mekkelilerin bir kısmı ise “Allah izin verdi” anlamında elifin fethasıyla: (أَذِنَ) ve “Allah'ın kendilerine savaş izni verdiği kimseler müşriklerle savaşır” anlamında tâ harfinin kesresiyle: (يُقاتِلُونَ) şeklinde okumuştur.
وهذه القراءاتُ الثلاثُ مُتقارباتُ المعانى؛ لأن الذين قرءوا {أُذِنَ} على وجهِ ما لم يُسمَّ فاعلُه، يرجعُ معناه في التأويل إلى معنى قراءةِ مَن قرأه على وَجهِ ما سُمِّى فاعلُه، وأن مَن قرَأ (يُقاتِلُونَ)، و {يُقَاتَلُونَ} بالكسر أو الفتح، فقريبٌ معنى أحدِهما من معنى الآخر، وذلك أن من قاتَل إنسانًا، فالذى قاتله له مُقاتِلٌ، وكلُّ واحدٍ منهما مُقاتِلٌ مقاتلٌ .
Bu üç kıraatin anlamları birbirine yakındır; çünkü {أُذِنَ} kelimesini fâili isimlendirilmemiş (meçhul) sigayla okuyanların tevilindeki anlam, fâili isimlendirilmiş (malum) sigayla okuyanın kıraatinin anlamına dönmektedir. (يُقاتِلُونَ) ve {يُقَاتَلُونَ} kelimelerini kesre veya fetha ile okuyanların manaları da birbirine yakındır; zira bir kimseyle savaşan kişi için onun savaştığı kimse de bir savaşandır ve onların her biri birer mukâtildir (karşılıklı savaşandır) .
فإذ كان ذلك كذلك، فبأيَّةِ هذه القراءاتِ قرأ القارئُ فمصيبٌ الصواب، غير أن أحبَّ ذلك إلىَّ أن أقرأ به: (أَذِنَ) بفتح الألف، بمعنى: أَذِنَ اللهُ -لقُربِ ذلك من قوله: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ} - أَذِنَ اللهُ في الذين لا يُحبُّهم
Durum böyle olunca, okuyucu bu kıraatlerden hangisiyle okursa okusun isabet etmiş, doğruyu bulmuş olur. Ancak benim okumayı en çok tercih ettiğim [kıraat], elifin fethasıyla: (أَذِنَ) şeklindedir ki bu, Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ} “Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez” kavline yakınlığından dolayı “Allah izin verdi” anlamındadır; [yani] Allah, sevmediği kimseler hakkında...
للذين يُقاتلونهم بقتالهم. فيُرَدُّ (أَذِنَ) على قوله: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ}، وكذلك أحبُّ القراءاتِ إليَّ في: (يُقاتِلُونَ) كسرُ التاء، بمعنى: الذين يُقاتِلون من قد أخبَر اللهُ عنهم أنه لا يُحِبُّهم، فيكونُ الكلامُ مُتَّصِلًا معنى بعضِه ببعضِ.
onlarla savaşacak olanlara savaş izni vermiştir. Böylece (أَذِنَ) fiili, O'nun: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ} kavline bağlanır. Aynı şekilde (يُقاتِلُونَ) kelimesinde en çok sevdiğim kıraat de “Allah'ın kendilerini sevmediğini haber verdiği kimselerle savaşanlar” anlamında tâ harfinin kesreli okunuşudur; böylece sözün bir kısmı anlamca diğerine bağlanmış olur.
وقد اختُلف في الذين عُنُوا بالإذن لهم بهذه الآية فى القتالِ؛ فقال بعضُهم: عُنى به نبيُّ اللهِ وأصحابُه.
Bu ayetle kendilerine savaş izni verilenler hususunda ihtilaf edilmiştir; bazısı: “Bununla Allah'ın Peygamberi ve ashâbı kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ}: يعني محمدًا وأصحابَه، إذ أُخرجوا من مكة [إلى المدينة] . يقولُ اللهُ: {وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} وقد فعَل .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın O'nun: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette hakkıyla kadirdir” kavli hakkında: “Mekke'den [Medine'ye] çıkarıldıklarında Muhammed'i ve ashâbını kastetmektedir. Allah: {وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette hakkıyla kadirdir” buyurmaktadır ve nitekim [onlara yardım] etmiştir de ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمش، عن مسلمٍ البَطينِ، عن سعيد بن جُبَيْرٍ، قال: لما خرج النبيُّ ﷺ من مكة، قال رجلٌ: أخْرَجوا نبيَّهم. فنزلت: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} الآية، {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ}: النبيُّ ﷺ وأصحابُه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o Müslim el-Batîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etti: Peygamber ﷺ Mekke'den çıktığında bir adam: “Peygamberlerini çıkardılar!” dedi. Bunun üzerine: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” ayeti nazil oldu. {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarılanlardır” [ifadesiyle kastedilenler ise] Peygamber ﷺ ve ashâbıdır .
حدَّثنا يحيى بنُ داود الواسطىُّ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن سفيانَ، عن الأعمش، عن مسلمٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا خرج النبيُّ ﷺ
Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çıktığında
من مكة قال أبو بكرٍ: أخرجوا نبيَّهم، إنا لله وإنا إليه راجِعون، ليَهْلِكُنَّ. قال ابنُ عباسٍ: فأنزل الله: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ}. قال أبو بكرٍ: فعَرَفتُ أنه سيكونُ قتالٌ. وهى أوَّلُ آيَةٍ نَزَلت . قال ابنُ داودَ: قال إسحاقُ : كانوا يقرَءُون: {أُذِنَ}. [ونحن نقرأُ: (أَذِنَ)] .
Mekke'den çıktığında Ebû Bekir: “Peygamberlerini çıkardılar, şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz; muhakkak helak olacaklar!” dedi. İbn Abbâs dedi ki: Bunun üzerine Allah: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette hakkıyla kadirdir” [ayetini] indirdi. Ebû Bekir: “Böylece anladım ki bir savaş olacaktır” dedi. Bu, [savaş hakkında] inen ilk ayettir . İbn Dâvûd dedi ki: İshâk şöyle dedi: Onlar {أُذِنَ} şeklinde okuyorlardı. [Biz ise (أَذِنَ) şeklinde okuyoruz] .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ، عن سفيانَ، عن الأعمش، عن مسلم، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لما خرج النبيُّ ﷺ. ثم ذكر نحوه، إلا أنه قال: فقال أبو بكرٍ: قد علمتُ أنه يكونُ قتالٌ. وإلى هذا الموضع انتهى حديثُه ولم يزدْ عليه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Peygamber ﷺ çıktığı zaman... Sonra benzerini zikretti, ancak şöyle dedi: Ebû Bekir: “Bildim ki bir savaş olacaktır” dedi. Onun rivayeti buraya kadar ulaştı ve buna bir şey eklemedi .
حدَّثني محمدُ بنُ خلف العَسْقلانيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا قيسُ بنُ الربيع، عن الأعْمش، عن مسلمٍ، عن سعيد بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا خرَج النبيُّ ﷺ من مكة، قال أبو بكرٍ: إنا لله وإنا إليه راجعون، أُخرج رسولُ الله ﷺ، والله لَيَهْلِكُنَّ جميعًا. فلمَّا نزلت: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} إلى قوله: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} عرَف أبو بكرٍ أنه سيكونُ قتالٌ.
Bana Muhammed b. Halef el-Askalânî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize Kays b. er-Rebî‘, el-A‘meş'ten, o Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıktığında Ebû Bekir: “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [yurdundan] çıkarıldı; Allah'a yemin olsun ki [müşriklerin] hepsi muhakkak helak olacaklar!” dedi. {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” [ayetinden] O'nun: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarılanlardır...” kavline kadarki kısım inince Ebû Bekir, [artık bir] savaş olacağını anladı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا}. قال: أَذن لهم في قتالِهم بعد [ما عفا] عنهم عشرَ سنين. وقرَأ: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ}. وقال: هؤلاء المؤمنون .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” kavli hakkında şöyle dedi: “Onları on sene [affettikten] sonra onlarla savaşmalarına izin verdi.” Ve: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarılanlardır” [ayetini] okudu ve: “Bunlar müminlerdir ” dedi.
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ فى قوله: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ}.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarılanlardır” kavli hakkında [şöyle derken] işittim:
وقال آخرون: بل عُنى بهذه الآية قومٌ بأعْيانِهم كانوا خَرَجوا مِن دارِ الحربِ يريدون الهجرة، فمُنِعوا مِن ذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayetle, hicret etmek isteyerek darülharpden çıkmış ve bundan engellenmiş olan bizzat muayyen bir topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} قال: ناسٌ مؤمنون خَرَجوا مُهاجرين من مكة إلى المدينة، فكانوا يُمْنَعون، فأذِن اللهُ للمؤمنين بقتال الكفارِ فقاتَلوهم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in Allah'ın: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Mekke'den Medine'ye muhacir olarak çıkan mümin birtakım kimselerdi; engelleniyorlardı. Bunun üzerine Allah müminlere kâfirlerle savaşma izni verdi, onlar da kâfirlerle savaştılar .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da...
مجاهدٍ في قوله: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا}. قال: ناسٌ مِن المؤمنين خَرَجوا مُهاجرين مِن مكة إلى المدينة، وكانوا يُمنَعون فأدرَكهم الكفارُ، فأذن للمؤمنين بقتال الكفار فقاتَلوهم. قال ابنُ جريجٍ: يقولُ: أَوَّلُ قتالٍ أذن اللهُ به للمؤمنين.
o da Mücâhid'in O'nun: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Müminlerden birtakım kimseler Mekke'den Medine'ye muhacir olarak çıktılar; engelleniyorlardı ve kâfirler onlara yetişti. Bunun üzerine [Allah] müminlere kâfirlerle savaşma izni verdi, onlar da onlarla savaştılar.” İbn Cüreyc dedi ki: “Allah'ın müminlere izin verdiği ilk savaştır” demektedir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ : في حرفِ ابن مسعودٍ: (أُذِنَ للذينَ يُقاتَلُونَ في سَبيل الله). قال قتادة: وهى أول آيةٍ نزَلَت في القتالِ، فأَذِنَ لهم أن يُقاتِلوا.
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: İbn Mes‘ûd'un kıraatinde [bu ayet]: (أُذِنَ للذينَ يُقاتَلُونَ في سَبيل الله) “Allah yolunda kendileriyle savaşılan kimselere izin verildi” şeklindedir. Katâde dedi ki: “Bu, savaş hakkında inen ilk ayettir; böylece savaşmalarına izin vermiştir.”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاق، عن معمرٍ، عن قتادة في قوله: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا}. قال: هي أوّلُ آيَةٍ أُنزلت في القتال، فأَذِن لهم أن يُقاتلوا .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma‘mer'den, o da Katâde'nin O'nun: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara , zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Bu, savaş hakkında indirilen ilk ayettir; böylece savaşmalarına izin verilmiştir .”
وقد كان بعضُهم يزعُمُ أن الله إنما قال: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ} بالقتالِ من أجل أن أصحاب رسولِ اللهِ ﷺ كانوا اسْتأذَنوا رسولَ اللهِ ﷺ في قَتْلِ الكفار إذ آذَوْهم، واشتدُّوا عليهم بمكةَ قبل الهجرة، غَيْلَةٌ سِرًّا، فأنزل الله فى ذلك: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ}. فلمَّا هاجر رسول الله ﷺ وأصحابُه إلى المدينة، أطلَق لهم قَتْلهم وقتالهم، فقال: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا}. وهذا قولٌ ذُكِر عن الضحاك بن مُزَاحمٍ مِن وَجْهِ [غيرِ ثَبَتٍ].
Bazıları, Allah'ın: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ} “Kendilerine savaş açılanlara izin verildi” buyurarak savaşa izin vermesinin sebebinin şu olduğunu iddia etmekteydi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, hicretten önce Mekke'de kâfirler kendilerine eziyet edip üzerlerindeki baskıyı artırdıklarında, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onları gizlice ve pusu kurarak öldürmek için izin istemişlerdi. Bunun üzerine Allah bu hususta: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ} “Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez” [ayetini] indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Medine'ye hicret edince, onların öldürülmesini ve onlarla savaşılmasını serbest bıraktı ve: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramaları sebebiyle [savaş] izni verildi” buyurdu. Bu, Dahhâk b. Müzâhim'den güvenilir olmayan bir yolla zikredilmiş bir görüştür.
وقولُه: {وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وإِن اللهَ على نَصْرِ المؤمنين الذين يُقاتَلون في سبيل الله لقادرٌ، وقد نَصَرهم فأعزَّهم ورَفَعَهم، وأهلك عدوَّهم، وأذَلَّهم بأيديهم.
O'nun: {وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette hakkıyla kadirdir” kavli; Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Şüphesiz Allah, kendi yolunda savaşılan müminlere yardım etmeye elbette kadirdir. Nitekim onlara yardım etmiş, onları aziz kılıp yüceltmiş, düşmanlarını helak etmiş ve onların elleriyle düşmanlarını zelil kılmıştır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠)} “Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarılanlardır. Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı, içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler muhakkak yıkılıp giderdi. Elbette Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir. Şüphesiz Allah, elbette kavîdir, azîzdir” kavlinin tefsiri:
يقولُ تعالى ذكرُه: أُذِنَ للذين يُقاتلون الذين أُخْرِجوا من ديارهم بغير حقٍّ. فـ {الَّذِينَ} الثانيةُ ردٌّ على {الَّذِينَ} الأولى. وعنى بالمُخْرَجِين مِن دُورِهم المؤمنين الذين أخرَجهم كفارُ قريشٍ مِن مكةَ. وكان إخراجُهم إياهم مِن دُورِهم تَعْذيبَهم بعضَهم على الإيمان بالله ورسوله، وسَبَّهم بعضَهم بألسنتهم، ووَعيدَهم إياهم، حتى اضْطَرُوهم إلى الخروج عنهم، وكان فعلُهم ذلك بهم غير حق؛ لأنهم كانوا على باطلٍ، والمؤمنون على الحقِّ، فلذلك قال جلَّ ثناؤُه: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Haksız yere yurtlarından çıkarılmış olan savaşan kimselere [savaş] izni verildi. İkinci {الَّذِينَ} kelimesi, birinci {الَّذِينَ} kelimesine bedeldir. Yurtlarından çıkarılanlar ile, Kureyş kâfirlerinin Mekke'den çıkardığı müminler kastedilmiştir. Onların müminleri yurtlarından çıkarmaları ; bir kısmına Allah'a ve Resulüne iman ettikleri için işkence etmeleri, bir kısmına dilleriyle sövmeleri ve onları tehdit etmeleri yoluyla olmuştur; nihayet onları aralarından çıkmaya mecbur bırakmışlardır. Kâfirlerin müminlere bu yaptıklarının hiçbir haklı yanı yoktu ; çünkü kâfirler batıl üzere, müminler ise hak üzere idiler. Bundan dolayı Senâsı yüce olan [Allah]: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarılanlardır” buyurmuştur.
وقولُه: {إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لم يُخْرَجوا مِن ديارِهم إلا بقولِهم: ربُّنا اللهُ وحدَه لا شريكَ له. فـ {أَنْ} فى موضعِ خفضٍ رَدًّا على الباء في قوله: {بِغَيْرِ حَقٍّ}. وقد يجوزُ أن تكون في موضع نصبٍ على وجه الاستثناء.
O'nun: {إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ} “Sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için” kavli: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Onlar yurtlarından sırf 'Rabbimiz, tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'tır' dedikleri için çıkarılmışlardır. Buradaki {أَنْ} lafzı, O'nun: {بِغَيْرِ حَقٍّ} kavlindeki bâ (ب) harf-i cerine matuf kılınarak (bedel yapılarak) cer mahallindedir. İstisna yoluyla nasb mahallinde olması da caizdir.
وقولُه: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} اختلف أهلُ التأويل في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ولولا دَفْعُ اللهِ المشركين بالمسلمين.
O'nun: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı” kavli hususunda tevil ehli ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Eğer Allah'ın, Müslümanlar vasıtasıyla müşrikleri savması olmasaydı” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قوله: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ}: دَفْعُ المشركين بالمسلمين.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] O'nun: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Müslümanlar vasıtasıyla müşriklerin savılmasıdır.
وقال آخرون: معنى: معنى ذلك: ولولا القتالُ والجهادُ في سبيلِ اللهِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı: “Eğer Allah yolunda savaş ve cihad olmasaydı” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} قال: لولا القتالُ والجهادُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı” kavli hakkında: “Eğer savaş ve cihad olmasaydı” dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولولا دفعُ الله بأصحاب رسول الله ﷺ عمن بعدَهم من التابعين.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: “Eğer Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ile onlardan sonra gelen tabiîleri koruyup [şerri] savması olmasaydı” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ إبراهيم، عن سيفِ بنِ عمرَ، عن أبي رَوْقٍ، عن ثابت بن عَوْسَجةَ الحَضْرَمىِّ، قال: ثني سبعةٌ وعشرون من أصحاب علىٍّ وعبد الله، منهم لاحِقُ بنُ الأَقمَرِ، والعَيْزارُ بنُ جَرُولٍ، وعطيةُ القُرَظىُّ، أن عليًّا ﵁ قال: إنما أُنزلت هذه الآية فى أصحاب رسول الله ﷺ: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ}. لولا دفاعُ الله بأصحاب محمدٍ عن التابعين {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ} .
Bize İbrâhim b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb b. İbrâhim, Seyf b. Ömer'den, o Ebû Ravk'tan, o Sâbit b. Evsece el-Hadramî'den rivayet etti, dedi ki: Bana Ali ve Abdullah'ın ashabından yirmi yedi kişi -ki Lâhık b. el-Akmer, el-Ayzâr b. Cerûl ve Atıyye el-Kurazî de onlardandır- Ali radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini anlattı: Bu ayet sırf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında indirildi: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah’ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı”. Şayet Allah'ın Muhammed'in ashabı vasıtasıyla tâbiîleri koruyup [şerri] savması olmasaydı {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ} “manastırlar ve kiliseler mutlaka yıkılıp giderdi” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لولا أن اللهَ يَدْفَعُ بَمَن أُوجَب قَبول شهادتِه في الحقوقِ تكونُ لبعض الناس على بعضٍ، عمن لا يجوز قبولُ شهادته [وغيره] ، فأحْيا بذلك مال هذا، وتوفَّى بسبب ذلك هذا إراقة دمِ هذا، وتَرَكوا المَظالمَ من أجله، لتظالمَ الناسُ فهُدِّمَت صَوامعُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: “Eğer Allah, insanların birbirleri üzerindeki haklarında şahitliğinin kabulünü gerekli kıldığı kimseler vasıtasıyla, şahitliğinin kabulü caiz olmayan kimseleri [ve başkalarını] defetmeseydi -ki böylece bununla şunun malını ihya etmiş, bunun sebebiyle şu kimsenin bunun kanını dökmesini engellemiş ve onun yüzünden zulümleri terk etmişlerdir-, insanlar birbirine zulmeder ve manastırlar yıkılıp giderdi” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، [قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ] ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ}. يقولُ: دَفْعُ بعضهم بعضًا في الشهادة و فى الحقِّ، وفيما يكونُ من قبَل هذا، يقولُ: لولاهم لأُهْلكتْ هذه الصوامعُ وما ذُكِرَ معها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı [dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı] , dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den [naklen]: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı”. Şöyle der: Şahitlikte, hakta ve bu kabilden olan şeylerde bazısının bazısını defetmesidir. Şöyle der: Onlar olmasaydı bu manastırlar ve onlarla birlikte anılan [ibadethane]ler helak olurdu .
وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: إن الله تعالى ذكرُه أخبرَ أنه لولا دِفاعُه الناسَ بعضَهم ببعضٍ، لهُدِّمَ ما ذُكر مِن دَفْعِه تعالى ذكرُه بعضهم ببعضٍ،
Bu hususta söylenecek görüşlerin doğruya en yakın olanı şudur: Şânı yüce Allah, eğer insanların bir kısmını diğerleriyle defetmesi/savması olmasaydı, zikredilen yerlerin mutlaka yıkılıp gideceğini haber vermiştir. Zikri yüce olan Allah'ın insanları birbiriyle savması cümlesinden olarak;
و كَفِّه المشركين بالمسلمين عن ذلك، ومنه كَفُّه ببعضِهم التَّظالُمَ؛ كالسلطانِ الذى كَفَّ به رعيتَه عن التظالم بينَهم، ومنه كَفُّه لمَن أَجازَ شهادته بينَهم ببعضِهم عن الذَّهاب بحقِّ مَن له قِبَلَه حَقٌّ، ونحوُ ذلك، وكلُّ ذلك دَفْعٌ منه الناسَ بعضهم عن بعضٍ، و لولا ذلك لتَظالَموا، فهَدَّم القاهِرون صوامعَ المَقْهُورين وبيَعَهم، وما سَمَّى جلَّ ثناؤُه. ولم يَضَعِ اللهُ تعالى دَلالةً في عقلٍ على أنه عنَى من ذلك بعضًا دونَ بعض، ولا جاء بأن ذلك كذلك خبرٌ يجبُ التسليمُ له، فذلك على الظاهر والعموم على ما قد بَيَّنتُه قبلُ؛ لعموم ظاهرِ ذلك جميعَ ما ذكَرنا.
Müslümanlar vasıtasıyla müşrikleri bundan alıkoymasıdır. Bazıları vasıtasıyla zulmü engellemesi de bundandır; nitekim aralarındaki zulmü kendisiyle engellediği sultan/hükümdar böyledir. Aralarında şahitliğini geçerli kıldığı kimselerle, üzerinde hak bulunan kimsenin hakkını gasbetmekten bazılarını alıkoyması ve benzeri durumlar da bundandır. Bunların hepsi Allah'ın insanların bazısını bazısından defetmesidir. Şayet bu olmasaydı birbirlerine zulmederler, galip gelenler de ezilenlerin manastırlarını, kiliselerini ve Senâsı yüce olan [Allah]'ın ismini andığı yerleri yıkarlardı. Allah Teâlâ akılda bunlardan bir kısmını kastedip diğer bir kısmını kastetmediğine dair bir delil koymamış, bunun böyle olduğuna dair teslim olunması vacip bir haber de gelmemiştir. Dolayısıyla bu [ayet], daha önce açıkladığım üzere zahiri ve umumiliği üzeredir; çünkü bunun zahirinin umumiliği zikrettiğimiz şeylerin tamamını kapsamaktadır.
وقولُه: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} اختلف أهلُ التأويل في المعنىِّ بالصوامعِ؛ فقال بعضُهم: عنَى بها صَوامعَ الرهبان.
O'nun: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” kavlinde, tevil ehli "savâmi'" (صوامع) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bununla rahiplerin manastırları kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهاب، قال: ثنا داودُ، عن رُفَيْعِ في هذه الآية: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ}. قال: صوامعُ الرُّهْبانِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Rufey'den bu ayet hakkında: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” [kavli için] anlattı; o şöyle dedi: Rahiplerin manastırlarıdır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize [anlattı], dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana anlattı...
الحارثُ، [قال: ثنا الحسنُ] ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ}. قال: صوامعُ الرُّهْبانِ .
el-Hâris [dedi ki: Bize el-Hasan anlattı] , dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Rahiplerin manastırlarıdır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ}. قال: صَوامِعُ الرَّهْبانِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den [naklen]: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” [kavli hakkında] anlattı, şöyle dedi: Rahiplerin manastırlarıdır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ}. قال: صَوامِعُ الرَّهْبانِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” kavli hakkında şöyle dedi: Rahiplerin manastırlarıdır.
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ}. وهى صَوامِعُ الصِّغارِ يَبْنونَها .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” kavli hakkında şöyle derken işittim: Onlar [rahiplerin] inşa ettikleri küçük manastırlardır .
وقال آخرون: بل هى صَوامعُ الصابئين.
Başkaları ise: Bilakis onlar Sâbiîlerin manastırlarıdır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {صَوَامِعُ} قال: هى للصَّابِئِين.
Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {صَوَامِعُ} “Manastırlar” [kavli hakkında] anlattı, şöyle dedi: Bunlar Sâbiîlere aittir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
واختَلفتِ القرأةُ فى قراءةِ قوله: {لَهُدِّمَتْ}؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأة المدينة:
Kurrâ, O'nun: {لَهُدِّمَتْ} “Elbette yıkılıp giderdi” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli bunu şöyle okumuştur:
(لَهُدِمَتْ) خفيفةٌ.
Şeddesiz (hafif) olarak (لَهُدِمَتْ) .
وقرأته عامةُ قرأةٍ أهل الكوفة والبصرة: {لَهُدِّمَتْ} بالتشديد، بمعنى تَكْرير الهدم فيها مرةً بعدَ مرةٍ.
Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise yıkımın defalarca tekrarlanması anlamında şeddeli olarak: {لَهُدِّمَتْ} şeklinde okumuştur.
والتشديدُ في ذلك أعجبُ القراءتين إلىَّ؛ لأن ذلك مِن أفعال أهل الكفر كذلك .
Bu konuda şeddeli okuyuş bana göre iki kıraatten daha sevimlidir; çünkü küfür ehlinin fiili böyledir .
وأما قولُه: {وَبِيَعٌ}. فإنه يعنى بها بيعَ النصارى.
O'nun: {وَبِيَعٌ} “ve kiliseler” kavline gelince; bununla Hristiyanların kiliseleri kastedilmektedir.
وقد اختلف أهلُ التأويل في ذلك؛ فقال بعضُهم مثل الذي قُلنا في ذلك.
Tevil ehli bu konuda ihtilaf etmiştir; bazısı bu konuda bizim dediğimiz gibi demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن رُفَيْعٍ: {وَبِيَعٌ}. قال: بِيَعُ النصارى .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülâlâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Rufey'den: {وَبِيَعٌ} “ve kiliseler” [kavli hakkında] anlattı; o şöyle dedi: Hristiyanların kiliseleridir .
حدَّثنا ابنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {وَبِيَعٌ}: للنصارى.
Bize İbn Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den [naklen]: {وَبِيَعٌ} “ve kiliseler” [kavli hakkında] anlattı; [Katâde]: “Hristiyanlarındır” dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاق، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادة مثله .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: البيعُ بِيَعُ النصارى.
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: el-Biya‘, Hristiyanların kiliseleridir.
وقال آخرون: عَنَى بالبيَعِ فى هذا الموضعِ كنائسَ اليهودِ.
Başkaları ise: Bu yerde biya' (kiliseler) ile Yahudilerin havraları kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا [محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا] أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال : {وَبِيَعٌ}. قال: وكَنائسُ .
Bize [Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize] Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; o : {وَبِيَعٌ} “ve kiliseler” [kavli hakkında]: “Ve havralar/kiliseler” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَبِيَعٌ} قال: البيَعُ الكَنائسُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَبِيَعٌ} “ve kiliseler” kavli hakkında: “Biya', kiliseler/havralardır” dedi.
قولُه: {وَصَلَوَاتٌ} اختلف أهلُ التأويل في معناه؛ فقال بعضُهم: عنَى بالصلواتِ الكنائسَ.
O'nun: {وَصَلَوَاتٌ} “ve havralar” kavlinin anlamı hususunda tevil ehli ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Salavât (صلوات) ile havralar/kiliseler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قوله: {وَصَلَوَاتٌ}. قال: يعنى بالصلوات الكنائسَ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {وَصَلَوَاتٌ} “ve havralar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Salavât ile kiliseler/havralar kastedilmektedir."
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ فى قولِه: {وَصَلَوَاتٌ}: كنائسُ اليهود، ويُسمُّون الكنيسة صلُوتَا .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَصَلَوَاتٌ} “ve havralar” kavli hakkında şöyle derken işittim: Yahudilerin havralarıdır; onlar havraya/kiliseye "salûtâ" (صلوتا) derler .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {وَصَلَوَاتٌ}: كنائسُ اليهود.
Bize İbn Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den [naklen]: {وَصَلَوَاتٌ} “ve havralar” [kavli hakkında]: “Yahudilerin havralarıdır” dediğini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثله .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
وقال آخرون: عنَى بالصلوات مساجدَ الصابئين.
Başkaları ise: Salavât ile Sâbiîlerin mescitleri/mabetleri kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، قال : سألتُ أبا العالية عن الصلواتِ، قال: هي مساجدُ الصَّابِئِين .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülâlâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd anlattı, dedi ki : Ebu'l-Âliye'ye salavâtı sordum; o: "Onlar Sâbiîlerin mescitleridir" dedi .
قال: ثنا عبدُ الوهاب، قال: ثنا داودُ، عن رُفَيعٍ نحوَه.
Dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Rüfey'den benzerini anlattı.
وقال آخرون: هي مساجدُ للمسلمين ولأهل الكتاب بالطُّرُق.
Diğerleri ise şöyle dedi: Onlar, yollar üzerinde Müslümanlar ve Ehl-i Kitap için [yapılmış] mescitlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، [قال: ثنا الحسنُ] ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَصَلَوَاتٌ}. قال: مساجدُ لأهل الكتابِ ولأهلِ الإسلامِ بالطُّرُقِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı [dedi ki: Bize el-Hasan anlattı] , dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {وَصَلَوَاتٌ} “ve havralar” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Yollar üzerinde Ehl-i Kitap ve İslâm ehli için [yapılmış] mescitlerdir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَصَلَوَاتٌ}. قال: الصلواتُ صلواتُ أهل الإسلام تنقطعُ، إذا دخل العدوُّ عليهم، انقطَعَت العبادةُ، والمساجدُ تُهْدَمُ، كما صَنَع بُخْتُنَصَّرَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَصَلَوَاتٌ} “ve havralar” kavli hakkında şöyle dedi: Salavât, İslâm ehlinin namazlarıdır ki düşman üzerlerine girdiğinde kesintiye uğrar; ibadet kesilir ve mescitler de Buhtunnasr'ın yaptığı gibi yıkılır .
وقولُه: {وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا} اختُلِف في المساجد التي أُريدت بهذا القول؛ فقال بعضُهم: أُريد بذلك مساجدُ المسلمين.
O'nun: {وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا} “ve içlerinde Allah'ın adı çokça anılan mescitler” kavlinde, bu sözle kastedilen mescitler hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla Müslümanların mescitleri kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهاب، قال: ثنا داودُ، عن رُفَيْعٍ قوله: {وَمَسَاجِدُ}. قال: مساجدُ المسلمين.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Rüfey'den O'nun: {وَمَسَاجِدُ} “ve mescitler” kavli hakkında: “Müslümanların mescitleridir” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادة قولَه: {وَمَسَاجِدُ [يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا}]. قال: المساجدُ مساجدُ
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَمَسَاجِدُ [يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا]} “[içlerinde Allah'ın adının çokça anıldığı] mescitler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Mescitler, ... mescitleridir:
المسلمين، يُذْكَرُ فيها اسمُ الله كثيرًا.
Müslümanların mescitleridir; oralarda Allah'ın adı çokça anılır.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاق، عن معمرٍ، عن قتادةَ نحوَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den benzerini haber verdi .
وقال آخرون: عنَى بقولِه: {وَمَسَاجِدُ}. الصوامعَ والبيَعَ والصَّلواتِ.
Başkaları ise: O'nun: {وَمَسَاجِدُ} “ve mescitler” kavliyle manastırları, kiliseleri ve havraları kastettiğini söylediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: