Binûn

Nûr Suresinin Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال أبو جعفرٍ: وهو عندى - كما ذكَرْتُ - مَثَلُ القرآنِ. ويعنى بقولِه: {نُورٌ عَلَى نُورٍ}: هذا القرآنُ نورٌ مِن عندِ اللهِ، أَنْزَله إلى خلقه يَسْتَضِيئون به. {عَلَى نُورٍ}: على الحججِ والبيانِ الذي قد نصَبَه لهم قبل مجيءِ القرآنِ وإنزالِه إياه، مما يَدُلُّ على حقيقةِ وحدانيتِه، فذلك بيانٌ مِن اللهِ ونورٌ على البيانِ والنورِ الذي كان وصَفه لهم ونصَبَه قبلَ نزولِه.

Ebû Ca'fer der ki: Bana göre bu -belirttiğim gibi- Kur'an'ın misalidir. O'nun: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur” kavliyle kastedilen şudur: Bu Kur'an Allah katından bir nurdur; aydınlansınlar diye onu kullarına indirmiştir. {عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne” [ifadesi ise]; Kur'an gelmeden ve indirilmeden önce O'nun birliğinin hakikatine delalet eden, onlar için ikame ettiği deliller ve açıklama üzerinedir. İşte bu, Allah'tan bir açıklama ve [Kur'an] inmeden önce onlara nitelendirip ikame ettiği açıklama ve nurun üzerine bir nurdur.

وذُكر عن زيدٍ بنُ أسلمَ في ذلك ما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنى عبدُ اللهِ بنُ عَيَّاشٍ ، قال: قال زيدُ بنُ أَسْلَمَ في قولِه: {نُورٌ عَلَى نُورٍ}: يُضِيءُ بعضُه بعضًا، يعني: القرآنُ .

Bu konuda Zeyd b. Eslem'den bana Yûnus'un anlattığı şu rivayet zikredilmiştir: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş bildirdi , dedi ki: Zeyd b. Eslem O'nun: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur” kavli hakkında şöyle demiştir: Bir kısmı diğer bir kısmını aydınlatır, yani Kur'an .

وقولُه: {يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُوَفِّقُ اللهُ لاتِّباعِ

O'nun: {يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğini nuruna iletir” kavli [hakkında] zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Allah [şuna] uymaya muvaffak kılar:

نورِه، وهو هذا القرآنُ، مَن يَشَاءُ مِن عِبادِه.

kullarından dilediğini, kendi nuru olan bu Kur'an'a [uymaya muvaffak kılar].

وقولُه: {وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ}. يقولُ: ويُمَثِّلُ اللهُ الأمثالَ والأشباهَ للناسِ، كما مثَّل لهم مَثَلَ هذا القرآنِ في قلب المؤمنِ بالمصباحِ في المشكاةِ، وسائرِ ما في هذه الآيةِ مِن الأمثالِ، {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. يقولُ: واللهُ بضربِ الأمثالِ وغيرِها مِن الأشياءِ كلِّها ذو علمٍ.

O'nun: {وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ} “Allah insanlara misaller verir” kavli hakkında şöyle buyurur: Allah, müminin kalbindeki bu Kur'an'ın misalini kandillikteki kandile ve bu ayetteki diğer misallere benzettiği gibi, insanlara misaller ve benzetmeler yapar. {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Şöyle buyurur: Allah, misaller vermeyi de diğer bütün şeyleri de eksiksiz bilendir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦) رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦) رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨)} “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler; (36) Kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı adamlar... Onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetten tersyüz olacağı) bir günden korkarlar; (37) Ta ki Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın ve lütfundan onlara daha fazlasını versin. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}: اللهُ نورُ السماواتِ والأرضِ، مَثَلُ نورِه كمشكاةٍ فيها مصباحٌ في بيوتٍ أذِن اللهُ أن تُرْفَعَ.

Zikri yüce olan [Allah], {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavliyle şunu kastetmektedir: Allah göklerin ve yerin nurudur; O'nun nurunun misali, Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde bulunan, içinde kandil olan bir kandillik gibidir.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: المشكاةُ التي فيها الفَتِيلَةُ التي فيها المصباحُ. قال: المصابيحُ في بيوتٍ أذِنِ اللهُ أَن تُرْفَعَ .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: Kandillik, içinde fitilin, [fitilin] içinde de kandilin bulunduğu yerdir. Dedi ki: Kandiller, Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir .

قال أبو جعفرٍ: قد يَحْتَمِلُ أن تكونَ "في" مِنْ صلةِ {يُوقَدُ} فيكونَ المعنى: يُوقدُ مِن شجرةٍ مُبارَكة، ذلك المصباحُ في بيوتٍ أَذِن اللهُ أن تُرفَعَ.

Ebû Ca'fer der ki: "Fî" (فِي) harf-i cerrinin {يُوقَدُ} “yakılır” fiiline bağlı olması da muhtemeldir; o takdirde anlam şöyle olur: O kandil, Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde bereketli bir ağaçtan yakılır.

وعَنَى بالبيوتِ المساجدَ.

Evler ile de mescidleri kastetmiştir.

وقد اخْتَلف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم بالذي قُلْنا في ذلك.

Te'vil ehli (müfessirler) bu hususta ihtilaf etmişlerdir; nitekim onlardan bazısı bu konuda bizim söylediğimiz görüşü savunmuştur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُميدٍ ونصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْدِيُّ، قالا: ثنا حَكَّامٌ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِ اللهِ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: المساجدُ .

Bize İbn Humeyd ve Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dediler ki: Bize Hekkâm, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten Allah'ın: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Onlar] mescidlerdir .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}: وهى المساجدُ تُكْرَمُ ، ونُهى عن اللَّغْوِ فيها .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Onlar hürmet gösterilen ve içlerinde boş sözden nehyedilen mescidlerdir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}: يعنى كلَّ مسجدٍ يُصَلَّى فيه؛ جامعٍ أو غيرِه.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: İster cuma mescidi olsun ister başka mescid olsun, içinde namaz kılınan her mescidi kastetmektedir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: مساجدُ تُبْنَى.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: İnşa edilen mescidlerdir.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزَاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: في المساجدِ .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasen'den O'nun: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Mescidlerde [demektir] .

قال: أخبَرنا معمرٌ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ، قال: أدركتُ أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ وهم يقولون: المساجدُ بيوتُ اللهِ، وإنه حقٌّ على اللهِ أن يُكْرِمَ مَنْ زارَه فيها .

Dedi ki: Bize Ma'mer, Ebû İshâk'tan, o da Amr b. Meymûn'dan şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına yetiştim; onlar: "Mescidler Allah'ın evleridir ve kendisini orada ziyaret eden kimseye ikramda bulunması Allah üzerine bir haktır" diyorlardı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن [سالمِ بن عمرَ] في قولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: هي المساجدُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, [Sâlim b. Âmir]'den O'nun: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar mescidlerdir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: المساجدُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında: "Mescidlerdir" dedi.

وقال آخرون: عَنَى بذلك البيوتَ كلَّها.

Başkaları da şöyle demiştir: Bununla bütün evleri kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُميدٍ ونصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ، قالا: حدَّثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمٍ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن عكرمةَ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: هي البيوتُ كلُّها.

Bize İbn Humeyd ve Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlatıp dediler ki: Bize Hakkâm b. Selm, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, [o da] İkrime'den {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İkrime] şöyle dedi: Onlar [istisnasız] bütün evlerdir.

وإنما اخْتَرْنا القولَ الذي اخترْناه في ذلك؛ لدَلالةِ قولِه: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. على أنها بيوتٌ بُنِيَتْ للصلاةِ، فلذلك قُلْنا: هي المساجدُ.

Bu hususta tercih ettiğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi; {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler; kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah'ı anmaktan alıkoyamadığı adamlar...” kavlinin, bunların namaz için inşa edilmiş evler olduğuna delalet etmesidir. Bu yüzden "Onlar mescidlerdir" dedik.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}، فقال بعضُهم: معناه: أذِن اللهُ أن تُبْنَى.

Tevil ehli O'nun: {أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği” kavlinin tevilinde ihtilaf etmiş; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: Allah inşa edilmelerine izin verdi, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. قال: تُبْنَى .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği” [kavli hakkında] şöyle dediğini nakletti: İnşa edilmeleridir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

وقال آخرون: معناه: أذِن اللهُ أن تُعَظَّمَ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı: Allah yüceltilmelerine izin verdi, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ في قولِه: {أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ}. يقولُ: أن تُعَظَّمَ لِذِكْرِه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hasen'den O'nun: {أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: O'nun anılması için tazim edilmeleridir (yüceltilmeleridir) .

وأوْلَى القولَيْن في ذلك عندى بالصوابِ القولُ الذي قاله مجاهدٌ، وهو أن معناه: أذِن اللهُ أن تُرْفَعَ بناءً. كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} [البقرة: ١٢٧]. وذلك أن ذلك هو الأَغْلَبُ مِن معنى الرَّفْعِ في البيوتِ والأبْنيَةِ.

Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en evla (en uygun) olanı, Mücâhid'in söylediği görüştür; o da bunun anlamının: 'Allah, bina olarak yükseltilmelerine izin verdi' şeklinde olduğudur. Nitekim senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} [el-Bakara: 127] “Hani İbrâhim, Beyt'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyordu...” Zira evler ve binalar söz konusu olduğunda ref‘ (yükseltme) kelimesinin en yaygın anlamı budur.

وقولُه: {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ}. يقولُ: وأذِن لعبادِه أن يَذْكُروا اسمَه فيها. وقد قِيلَ: عَنَى به أنه أذِن لهم بتلاوةِ القرآنِ فيها.

O'nun: {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} “ve içlerinde O'nun adının anılmasına” kavli hakkında şöyle buyurur: Kullarının oralarda Kendi adını anmalarına izin vermiştir. Şöyle de denilmiştir: Bununla, oralarda Kur'an tilavet etmelerine izin verdiğini kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: ثم قال: {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ}. يقولُ: يُتْلَى فيها كتابُه .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} “ve içlerinde O'nun adının anılmasına”. Şöyle der: Oralarda O'nun Kitabı okunur .

وهذا القولُ قريبُ المعنى مما قُلْناه في ذلك؛ لأن تلاوةَ كتابِ اللهِ مِن معاني ذكرِ اللهِ، غير أن الذي قلنا به أَظْهَرُ مَعْنَيَيْهِ، فلذلك اخْتَرْنا القولَ به.

Bu görüş, bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] anlamına yakındır; çünkü Allah'ın Kitabı'nın tilaveti de Allah'ı zikretmenin anlamlarındandır. Ancak bizim benimsediğimiz görüş, iki anlamdan daha zahir (açık) olanıdır; bu yüzden onu tercih ettik.

وقولُه: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. اخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {يُسَبِّحُ لَهُ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {يُسَبِّحُ لَهُ} بضَمِّ الياءِ وكسرِ الباءِ ، بمعنى: يُصَلِّي له فيها رجالٌ، وبجَعْلِ {يُسَبِّحُ} فِعْلًا لـ "الرجالِ" وخبرًا عنهم، ويُرْفَعُ به "الرجالُ"، سوى عاصمٍ وابنِ عامرٍ، فإنهما قَرَأا ذلك: (يُسَبَّحُ له) بضمِّ الياءِ وفتحِ الباءِ، على ما لم يُسَمَّ فاعِلُه، ثم يَرْفَعان "الرجالَ" بخبرٍ ثانٍ مُضْمَرٍ، كأنهما أرادا: يُسَبَّحُ اللهِ في البيوتِ التي أذِن اللهُ أن تُرْفَعَ، يُسبَّحُ له رجالٌ. فرَفَعا الرجالَ بفِعْلٍ مُضْمَرٍ.

O'nun: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler; öyle adamlar ki, onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoymaz” kavli hakkında: Kurrâ, {يُسَبِّحُ لَهُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu, yâ'nın dammesi ve bâ'nın kesresiyle {يُسَبِّحُ لَهُ} şeklinde, "adamlar oralarda O'na namaz kılarlar" anlamında ve {يُسَبِّحُ} kelimesini "rical" (adamlar) kelimesinin fiili ve onların haberi yaparak, "rical" kelimesini onunla merfu kılarak okumuşlardır; Âsım ve İbn Âmir müstesnadır. Zira bu ikisi bunu, meçhul fiil (faili isimlendirilmemiş fiil) olarak yâ'nın dammesi ve bâ'nın fethasıyla (يُسَبَّحُ له) şeklinde okumuş, sonra da "rical" kelimesini gizli ikinci bir haberle merfu kılmışlardır; sanki onlar şöyle kastetmiş gibidirler: "Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde Allah tesbih olunur, adamlar O'nu tesbih ederler." Böylece "rical" kelimesini gizli bir fiil ile merfu kılmışlardır.

والقراءةُ التي هي أَوْلاهما بالصوابِ قراءةُ مَن كسَر الباءَ، وجعَله خبرًا

İki kıraatten doğruya en evlâ (yakın) olanı, [bâ harfini] kesre ile okuyan ve onu haber kılanın [kıraatidir].

لـ "الرجالِ" وفِعلًا لهم. وإنما كان الاختيارُ رفعَ "الرجالِ" بمُضْمَرٍ مِن الفعلِ لو كان الخبرُ عن "البيوتِ" لا يَتِمُّ إلا بقولِه: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا}. فأمَّا والخبرُ عنها دونَ ذلك تامٌّ، فلا وجهَ لتوجيهِ قولِه: {يُسَبِّحُ لَهُ} إلى غيره؛ إلى غيرِ الخبرِ عن الرجالِ.

... "rical" için haber ve onların fiili yapanın kıraatidir. "Rical" kelimesinin gizli bir fiille merfu kılınması tercihi, ancak "el-buyût" (evler) hakkındaki haberin sadece O'nun: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا} “oralarda O'nu tesbih ederler” kavliyle tamamlanabilmesi halinde geçerli olurdu. Oysa evler hakkındaki haber bundan önce de tamam olduğuna göre, O'nun {يُسَبِّحُ لَهُ} kavlini bunun dışına, yani adamlardan haber verme dışında bir yere hamletmenin bir vechi (tutanağı) yoktur.

وعَنَى بقولِه: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}: يُصَلَّى له في هذه البيوتِ بالغَدَوَاتِ والعَشِيَّاتِ رجالٌ.

O'nun: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler” kavliyle kastettiği şudur: Bu evlerde sabah ve akşam vakitlerinde adamlar O'na namaz kılarlar.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ الأَزْدَيُّ، قال: ثنا المُعافَى بنُ عِمرانَ، عن سفيانَ، عن عمَّارٍ الدُّهْنيِّ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كلُّ تسبيحٍ في القرآنِ فهو صلاةٌ .

Bana Ali b. el-Hasen el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize el-Muâfâ b. İmrân, Süfyân'dan, o Ammâr ed-Duhnî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Kur'an'daki her tesbih namazdır .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: ثم قال: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}. يقولُ: يُصَلِّي له فيها بالغَداةِ والعَشِيِّ، يعنى بالغُدُوِّ صلاةَ الغَداةِ، ويعنى بالآصالِ صلاةَ العصرِ، وهما أَوَّلُ ما افْتَرَض اللهُ مِن الصلاةِ، فأَحَبَّ أن يَذْكُرَهما، ويُذَكِّرَ [بهما عبادَه] .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler”. Şöyle der: Oralarda sabah ve akşam vakitlerinde O'na namaz kılarlar; "el-guduvv" ile sabah namazını, "el-âsâl" ile de ikindi namazını kastetmektedir. Bu ikisi, Allah'ın namazdan ilk farz kıldığı vakitlerdir; bu yüzden onları anmayı ve [onları kullarına] hatırlatmayı sevmiştir .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ:

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hasen'den haber verdi:

{يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ}: أذِن اللهُ أن تُبْنَى، [فيُصَلَّى له] فيها بالغدوِّ والآصالِ .

{يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ} “Oralarda sabah akşam adamlar O'nu tesbih ederler” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Allah inşa edilmelerine izin vermiştir, [böylece] oralarda sabah akşam [O'na namaz kılınır] .

حُدِّثتُ عن الحسينُ، قال: سَمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ في قوله: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}: يعنى الصلاةَ المفروضةَ.

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın O'nun: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Farz kılınan namazı kastetmektedir.

وقولُه: {رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَشْغَلُ هؤلاء الرجالَ الذين يُصَلُّون في هذه المساجدِ التي أذِنَ اللهُ أَن تُرْفَعَ، عن ذكرِ اللهِ فيها وإقامِ الصلاةِ - تجارةٌ ولا بيعٌ.

O'nun: {رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Öyle adamlar ki, onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoymaz” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği bu mescidlerde namaz kılan bu adamları, oralarda Allah'ı anmaktan ve namazı dosdoğru kılmaktan hiçbir ticaret ve alışveriş alıkoymaz.

كما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن سعيدِ بن أبي الحسنِ، عن رجلٍ نَسِيَ اسمَه، في هذه الآيةِ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦) رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. إلى قولِه: {وَالْأَبْصَارُ} قال: هم قومٌ في تِجاراتِهم وبُيُوعِهم، لا تُلْهِيهم تجاراتُهم ولا بيوعُهم عن ذكرِ اللهِ .

Nitekim bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Saîd b. Ebi'l-Hasen'den, o adını unuttuğu bir adamdan şu ayet hakkında nakletti: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦) رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde, sabah akşam O'nu tesbih ederler; öyle adamlar ki onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoymaz” [kavlinden] {وَالْأَبْصَارُ} “ve gözlerin” kavline kadar. Dedi ki: Onlar ticaretleri ve alışverişleri içinde olan bir topluluktur; ticaretleri ve alışverişleri onları Allah'ı anmaktan alıkoymaz .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن سالمِ بن عبدِ اللهِ، أنه نظَر إلى قومٍ مِن السوقِ قاموا وترَكوا بيَاعاتِهم إلى الصلاةِ، فقال: هؤلاء الذين ذكَر اللهُ في كتابِه: {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} الآية .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Amr b. Dînâr'dan, o da Sâlim b. Abdillâh'tan nakletti; o, çarşı halkından namaza kalkıp mallarını bırakan bir topluluğa baktı ve şöyle dedi: İşte bunlar, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği şu kimselerdir: {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoymaz” [ayetin sonuna kadar] .

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن سَيَّارٍ، عمَّن حدَّثه، عن ابن مسعودٍ نحوَ ذلك .

Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Seyyâr'dan, o da kendisine anlatan kimseden, İbn Mes'ûd'dan bunun benzerini anlattı .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن سَيَّارٍ، قال: حُدِّثْتُ عن ابن مسعودٍ أنه رأَى قومًا مِن أهلِ السوقِ حيثُ نُودِيَ بالصلاةِ، تركوا بِياعاتِهم، ونَهَضُوا إلى الصلاةِ، فقال عبدُ اللهِ: هؤلاء مِن الذين ذكَر اللهُ في كتابِه: {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Seyyâr'dan anlattı, dedi ki: Bana İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o, namaz için nida edildiğinde alışverişlerini bırakıp namaza kalkan çarşı ehlinden bir topluluk gördü; bunun üzerine Abdullah şöyle dedi: Bunlar, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği: {لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoymaz” [buyurduğu] kimselerdendir.

وقال بعضُهم: معنى ذلك: لا تُلْهِيهم تجارةٌ ولا بيعٌ عن صلاتِهم المفروضةِ عليهم.

Bazıları da şöyle demiştir: Bunun anlamı: Hiçbir ticaret ve alışveriş onları kendilerine farz kılınan namazlarından alıkoymaz, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: ثم قال: {رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. يقولُ: عن الصلاةِ المكتوبةِ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Sonra [Allah Teâlâ]: {رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı zikretmekten alıkoyamadığı birtakım erler” [buyurmuştur]. [İbn Abbâs] şöyle der: [Yani] farz kılınmış namazdan [alıkoymaz].

وقولُه: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ}. يقولُ: ولا يَشْغَلُهم ذلك أيضًا عن إقامِ الصلاةِ بحدُودِها في أوقاتِها.

O'nun: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “ve namazı dosdoğru kılmaktan” kavli hakkında şöyle buyurur: Bu [ticaret ve alışveriş] onları vakitlerinde sınırlarına riayet ederek namazı ikame etmekten (dosdoğru kılmaktan) da alıkoymaz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ، قال: ثنا عوفٌ، عن سعيدِ بن أبى الحسنُ، عن رجلٍ نَسِيَ عوفٌ اسمَه، في: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ}. قال: يَقُومون للصلاةِ عندَ مَواقيتِ الصلاةِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Avf, Saîd b. Ebi'l-Hasen'den, o Avf'ın adını unuttuğu bir adamdan: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “ve namazı dosdoğru kılmaktan” [kavli hakkında] nakletti; dedi ki: Namaz vakitleri geldiğinde namaza kalkarlar .

فإن قال قائلٌ: أوَ ليس قولُه: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} مَصْدَرًا مِن قولِه: أَقَمْتُ؟ قِيلَ: بلى. فإن قال: أو ليس المصدرُ منه: إقامةً. كالمصدرِ مِن: أجَرتُ: إجارةً. قِيلَ: بلى. فإن قال: وكيف قال: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ}، أوَ تُجِيزُ أن يقالَ: أقمتُ إقامًا؟ قيل: لا، ولكنِّى أُجِيزُ: أَعْجَبَنى إقامُ الصلاةِ. فإن قِيل: وما وجهُ جَوازِ ذلك؟ قيل: إنّ الحُكْمَ في "أقمتُ" إذا جُعِل منه مصدرٌ، أن يقالَ: إقوامًا. كما يُقالُ: أَقْعَدتُ فُلانًا إقعادًا، وأعطيتُه إعطاءً. ولكنَّ العربَ لَمَّا سَكَّنتِ الواوَ مِن "أقمتُ"، فَسَقَطَتْ لاجْتماعِها وهى وهى ساكنةٌ والميمَ وهى ساكنةٌ، بَنوُا المصدرَ على ذلك، إذ جاءتِ الواوُ ساكنةٌ قَبْلَ أَلِفِ الإِفْعالِ وهى ساكنةٌ، فسَقَطَتِ الأولى منهما، فأبْدَلوا منها هاءً في آخِرِ الحرفِ؛ كالتَّكْثير للحرفِ، كما

Eğer birisi: “O’nun: {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “ve namazı dosdoğru kılmaktan” kavli, ‘akamtü’ [fiilinin] masdarı değil midir?” derse, şöyle denir: “Evet, öyledir.” Eğer: “Peki, ‘ecertü’ fiilinin masdarının ‘icâreten’ olması gibi, bunun masdarı da ‘ikâmeten’ değil midir?” derse, şöyle denir: “Evet, öyledir.” Eğer derse ki: “O halde nasıl {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “ve namazı dosdoğru kılmaktan” demiştir? ‘Akamtü ikâmen’ denilmesine cevaz verir misin?” Şöyle denir: “Hayır, fakat ‘A‘cebenî ikâmu’s-salâti’ (Namazın dosdoğru kılınması hoşuma gitti) denilmesine cevaz veririm.” Eğer: “Bunun caiz olmasının gerekçesi nedir?” denilirse, şöyle denir: “‘Akamtü’ fiilinden bir masdar yapıldığında asıl kural, tıpkı ‘Ak‘adtü fülânen ik‘âden’ ve ‘A‘taytühû i‘tâen’ denildiği gibi ‘ikvâmen’ denilmesidir. Fakat Araplar, ‘akamtü’ fiilindeki ‘vâv’ harfini sakin kıldıklarında, o da sakin iken sakin olan ‘mîm’ ile bir arada bulunması sebebiyle düşünce, masdarı da buna göre bina ettiler. Çünkü ‘vâv’ harfi sakin olarak ‘if‘âl’ vezninin sakin olan elifinden önce geldi ve bu iki [sakin harften] ilki düştü; harf sayısını tamamlamak maksadıyla da bunun yerine kelimenin sonuna bir ‘hâ’ harfi getirdiler; tıpkı

فَعَلوا ذلك في قولِهم: وَعَدْتُه عِدَةً، ووَزَنْتُه زِنَةٌ. إذ ذَهَبَتِ الواوُ مِن أَوَّلِه، كَثَّروه من آخرِه بالهاءِ، فلَمَّا أُضِيفَتِ الإقامةُ إلى الصلاةٍ، حذَفوا الزيادةَ التي كانوا زادوها للتكثيرِ، وهى الهاءُ في آخِرِها؛ لأن الخافِضَ وما خَفَض عندَهم كالحرفِ الواحدِ، فاسْتَغْنَوا بالمضافِ إليه مِن الحرفِ الزائدِ. وقد قال بعضُهم في نظيرِ ذلك :

... 'vaadtühü ideten' ve 'vezentühü zineten' sözlerinde de böyle yapmışlardır. Başından vâv gidince , sonuna 'hâ' ekleyerek kelimeyi tamamladılar. İkâme kelimesi salât kelimesine izâfe edilince (tamlanan olunca), tamamlama için ekledikleri fazlalığı, yani sonundaki 'hâ' harfini hazfettiler (attılar); çünkü muzaf (tamlanan) ile muzafun ileyh (tamlayan) onlara göre tek bir kelime gibidir, bu yüzden muzafun ileyh sayesinde zâid (ek) harften müstağni kaldılar (ona ihtiyaç duymadılar). Nitekim bazısı bunun benzeri hakkında şöyle demiştir :

إن الخَلِيطَ أجَدُّوا البَيْنَ فَانْجَرَدُوا … وأَخْلَفوك عِدَ الأمرِ الذي وَعَدُوا

"Dostlar ayrılığı kesinleştirip uzaklaştılar... ve sana vadettikleri işin vaadini yerine getirmediler."

يُريدُ: عِدَةَ الأمرِ. فأَسْقَط الهاءَ مِن "العِدَةِ" لمَّا أضافَها، فكذلك ذلك في {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ}.

"İdetü'l-emr"i kastetmektedir. İzâfe ettiği zaman "el-ıdeh"deki 'hâ'yı düşürmüştür. İşte {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “ve namazı dosdoğru kılmaktan” ifadesinde de durum böyledir.

وقولُه: {وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ}. قيلَ: معنى ذلك: وإخلاصِ الطاعةِ للهِ.

O'nun: {وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ} “ve zekâtı vermekten” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bunun anlamı, itaati Allah'a ihlasla (samimiyetle) kılmaktır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} [البقرة: ٤٣، ٨٣، ١١٠، النساء: ٧٧، النور: ٥٦، المزمل: ٢٠]، {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} [مريم: ٥٥]. وقولَه: {وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} [مريم: ٣١]. وقولَه: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} [النور: ٢١]. وقولَه: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً} [مريم: ١٣]. ونحوَ هذا في القرآنِ. قال: يعنى بالزكاةِ طاعةَ اللهِ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle nakletti ki İbn Abbâs], {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin” [el-Bakara 43, 83, 110; en-Nisâ 77; en-Nûr 56; el-Müzzemmil 20], {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} “Halkına namazı ve zekâtı emrederdi” [Meryem 55], O'nun: {وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} “Bana namazı ve zekâtı tavsiye etti” [Meryem 31], O'nun: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, içinizden hiçbiri asla temize çıkamazdı” [en-Nûr 21], O'nun: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً} “Katımızdan bir şefkat ve zekât (temizlik) [verdik]” [Meryem 13] kavilleri ve Kur'an'daki buna benzer [ifadeler] hakkında: “[Cenâb-ı Hak] zekât ile Allah'a itaati kastetmektedir...” dedi.

والإخلاصَ .

... ve ihlası kastetmektedir .

وقولُه: {يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ}. يقولُ: يخافون يومًا تتقَلَّبُ فيه القلوبُ مِن هَوْلِه، بينَ طمعٍ بالنجاةِ، وحَذَرٍ بالهلاكِ، {وَالْأَبْصَارُ}: أيَّ ناحيةٍ يُؤْخَذُ بهم؛ أذاتَ اليمينِ أم ذاتَ الشمالِ؟ ومِن أينَ يُؤْتَوْن كُتُبَهم؛ أمِن قِبَلِ الأَيْمانِ أم مِن قِبَلِ الشَّمَائِل؟ وذلك يومُ القيامةِ.

O'nun: {يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} “Kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar” kavli hakkında şöyle buyurur: Onun dehşetinden, kurtuluş ümidi ile helak korkusu arasında kalplerin altüst olacağı bir günden korkarlar. {وَالْأَبْصَارُ} “ve gözlerin” [döneceği günden]: Hangi tarafa götürülecekler; sağ tarafa mı yoksa sol tarafa mı? Kitapları kendilerine nereden verilecek; sağ taraflarından mı yoksa sol taraflarından mı? [diye gözlerin döneceği günden korkarlar]. Bu da kıyamet günüdür.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ عَيَّاشٍ: قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ في قولِ اللهِ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} إلى قولِه: {تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ}: يومُ القيامةِ .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdullah b. Ayyâş dedi ki: Zeyd b. Eslem, Allah'ın: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ} “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde” kavlinden {تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} “kalplerin ve gözlerin döneceği” kavline kadar olan kısım hakkında: O kıyamet günüdür, dedi .

وقولُه: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا}. يقولُ: فَعَلوا ذلك، يعنى أنهم لم تُلْهِهِم تجارةٌ ولا بيعٌ عن ذكرِ اللهِ، وأقاموا الصلاةَ، وآتَوُا الزكاةَ، وأطاعوا ربَّهم، مَخَافَةَ عذابِه يومَ القيامةِ؛ كى يثُيبَهم اللهُ يومَ القيامةِ بأحسنِ أعمالِهم التي عمِلوها في الدنيا، ويَزيدَهم على ثوابِه إياهم على أحسنِ أعمالِهم التي عمِلوها في الدنيا من فَضْلِه، فيَتَفَضَّلَ عليهم مِن عنده بما أحَبَّ مِن كرامتِه لهم.

O'nun: {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın diye” kavli hakkında şöyle buyurur: Bunu yaptılar; yani kıyamet gününde Allah onları dünyada yaptıkları amellerin en güzeliyle mükafatlandırsın, dünyada yaptıkları en güzel amellerine verdiği sevabın üzerine Kendi lütfundan fazlasını versin ve onlara Kendi katından dilediği ikramlarıyla ihsanda bulunsun diye, kıyamet günündeki azabının korkusuyla ticaret veya alışveriş onları Allah'ı anmaktan alıkoymadı, namazı kıldılar, zekâtı verdiler ve Rablerine itaat ettiler.

وقولُه: {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ يَتَفَضَّلُ على من شاءَ وأراد؛ مِن طَوْلِه وكرامتِه، مما لم يَسْتَحِقَّه بعملِه، ولم يَبْلُغْه بطاعتِه، {بِغَيْرِ حِسَابٍ}. يقولُ: بغيرِ مُحَاسَبَةٍ على ما بذَل له وأعْطاه.

O'nun: {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Allah dilediği ve istediği kimseye lütfundan ve ikramından, ameliyle hak etmediği ve itaatiyle ulaşamadığı şeyleri bahşeder. {بِغَيْرِ حِسَابٍ} “hesapsız” [kavli hakkında] şöyle buyurur: Ona lütfedip verdiği şeyler üzerinde bir hesaplaşma olmaksızın [rızıklandırır].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩)}.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩)} “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöldeki serap gibidir. Susayan kimse onu su zanneder. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz. Fakat yanında Allah'ı bulur; O da onun hesabını tastamam görür. Allah, hesabı pek çabuk görendir” kavlinin tevili hakkındaki açıklama.

وهذا مَثَلٌ ضرَبه اللهُ لأعمالِ أهلِ الكفرِ به، فقال: والذين جَحَدوا توحيدَ ربِّهم، وكذَّبوا بهذا القرآنِ وبمَن جاء به، مَثَلُ أعمالِهم التي عمِلوها {كَسَرَابٍ}. يقولُ: مِثْلُ سرابٍ.

Bu, Allah'ın Kendisini inkâr edenlerin amelleri için verdiği bir misaldir; şöyle buyurmuştur: Rablerinin birliğini inkâr eden ve bu Kur'an'ı ve onu getireni yalanlayan kimselerin yaptıkları amellerinin misali {كَسَرَابٍ} “serap gibidir”. Yani serap misalidir.

والسرابُ: ما لَصِقَ بالأرضِ، وذلك يكونُ نِصْفَ النهارِ، وحينَ يَشْتَدُّ الحرُّ.

Serap: Yere yapışık olan [ve su gibi görünen] şeydir; bu da gün ortasında ve sıcak şiddetlendiği zaman olur.

والآلُ: ما كان كالماءِ بينَ السماءِ والأرضِ، وذلك يكونُ أَوّلَ النهارِ، يَرْفَعُ كُلَّ شيءٍ ضُحًى.

Âl (ılgım) ise: Gök ile yer arasında su gibi olandır; bu da günün başında olur, kuşluk vaktinde her şeyi yükseltir [gösterir].

وقولُه: {بِقِيعَةٍ}. وهى جمع قاعٍ، كالجِيرَةِ جمعُ جارٍ. والقاعُ: ما انْبَسَط من الأرضِ واتَّسع. وفيه يكونُ السرابُ.

O'nun: {بِقِيعَةٍ} “ıssız çölde” kavli: 'Kâ'' (قاع) kelimesinin çoğuludur; tıpkı 'cîrah'ın 'câr'ın çoğulu olması gibi. Kâ' ise: Yeryüzünün düz ve geniş olan yeridir. Serap da orada olur.

وقولُه: {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً}. يقولُ: يَظُنُّ العَطْشَانُ مِن الناسِ السرابَ ماءً، {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ} والهاءُ من ذكْرِ "السرابِ". والمعنى: حتى إذا جاءَ الظمآنُ السرابَ، مُلْتَمِسًا ماءً يَسْتَغِيتُ به مِن عطشِه، {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا}. يقولُ: لم يَجِدِ السرابَ شيئًا، فكذلك الكافرون باللهِ؛ مِن أعمالِهم التي عمِلوها، في غُرُورٍ، يَحْسَبون أنها مُنَجِّيَتُهم عندَ اللهِ مِن عذابِه، كما حَسِب الظمآنُ الذي رَأى السرابِ، فظَنَّه ماءً يَرْوِيه مِن ظَمَئِه، حتى إذا هَلَك وصار إلى الحاجةِ إلى عملِه الذي كان يَرَى أنه نافِعُه عندَ اللهِ، لم يَجِدْهُ يَنْفَعُه شيئًا؛ لأنه كان عَمِلَه على كفرٍ باللهِ، {وَوَجَدَ اللَّهَ} هذا الكافرُ، عندَ هلاكِه بالمِرْصَادِ، {فَوَفَّاهُ} يومَ القيامةِ حسابَ أعمالِه التي عمِلها في الدنيا، وجازاه بها جزاءَه الذي يَسْتَحِقُه عليها منه.

O'nun: {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً} “susayan kimse onu su zanneder” kavli hakkında şöyle buyurur: İnsanlardan susamış olan kimse serabı su zanneder. {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ} “Nihayet ona vardığında” kavlindeki zamir "serap" içindir. Anlamı şudur: Susayan kimse susuzluğunu giderecek bir su arayarak serabın yanına vardığında, {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “hiçbir şey bulamaz”. Şöyle der: Serabı hiçbir şey bulamaz. İşte Allah'ı inkâr edenler de böyledir; yaptıkları ameller hususunda bir aldanış içindedirler, serabı görüp onu susuzluğunu kandıracak su zanneden susuz kimsenin sandığı gibi, onların kendilerini Allah katında O'nun azabından kurtaracağını sanırlar; ta ki helak olup Allah katında kendisine fayda vereceğini sandığı ameline muhtaç kaldığında, onun kendisine hiçbir fayda vermediğini görür; çünkü onu Allah'ı inkâr üzere yapmıştır. {وَوَجَدَ اللَّهَ} “ve Allah'ı bulur” [kavli hakkında]: Bu kâfir helak olduğu zaman O'nu gözetleyici olarak bulur, {فَوَفَّاهُ} “O da onun hesabını tastamam görür” [kavli hakkında]: Kıyamet gününde dünyada yaptığı amellerinin hesabını tastamam görür ve ona Kendisinden hak ettiği karşılığı verir.

فإن قال قائلٌ: وكيفَ قيلَ: {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا}. فإن لم يَكُنِ السرابُ شيئًا، فعلامَ أُدْخِلَت الهاءُ في قولِه: {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ}؟

Eğer birisi: "{حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz” nasıl denilmiştir? Eğer serap hiçbir şey değilse, O'nun {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ} “ona vardığında” kavlindeki 'hâ' zamiri neye racidir?" derse,

قيل: إنه شيءٌ يُرَى مِن بعيدٍ كالضَّبابِ الذي يُرَى كَثيفًا مِن بعيدٍ، والهَبَاءِ، فإذا قَرُب منه المرءُ رَقَّ وصار كالهواءِ.

Şöyle denilir: O, uzaktan yoğun görünen sis ve toz zerresi gibi uzaktan görülen bir şeydir; insan ona yaklaştığında incelir ve hava gibi olur.

وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ معناه: حتى إذا جاء موضعَ السرابِ لم يَجِدِ السرابَ شيئًا. فاكتفى بذكرِ "السرابِ" من ذكرِ موضعِه.

Anlamının şöyle olması da muhtemeldir: Nihayet serabın yerine vardığında serabı hiçbir şey bulamaz. Böylece serabın yerini anmak yerine serabı anmakla yetinilmiştir.

{وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. يقولُ: واللهُ سريعٌ حسابُه؛ لأنه تعالى ذكرُه لا يَحتاجُ إلى عَقْدِ أصابعَ، ولا حفظٍ بقلبٍ، ولكنه عالمٌ بذلك كلِّه، قبلَ أن يَعْمَلَه العبدُ، ومن بعدِ ما عمِله.

{وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Allah hesabı çok çabuk görendir”. Şöyle buyurur: Allah'ın hesabı pek hızlıdır; zira zikri yüce olan [Allah], parmak hesabı yapmaya da kalpte ezberlemeye de muhtaç değildir. Bilakis kul onu işlemeden önce de işledikten sonra da bütün bunları bilendir.

وبنحوِ الذي قلنا في معنى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun anlamı hususunda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن أبيِّ بن كعبٍ، قال: ثم ضرَب مثلًا آخرَ، فقال: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ}. قال: وكذلك الكافرُ يَجِيءُ يومَ القيامةِ، وهو يَحْسَبُ أن له عند اللهِ خيرًا، فلا يَجِدُ، فيُدْخِلُه النارَ .

Bana Abdülalâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer er-Râzî, Rebî‘ b. Enes’ten, o Ebu’l-Âliye’den, o da Übey b. Ka‘b’dan [şöyle dediğini] haber verdi: Sonra [Allah] başka bir misal verdi ve şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir”. Dedi ki: İşte kâfir de kıyamet günü Allah katında bir hayrı olduğunu zannederek gelir; fakat [hiçbir şey] bulamaz, [Allah da] onu ateşe sokar .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن أبي العاليةِ، عن أُبيِّ بن كعبٍ بنحوِه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca‘fer er-Râzî’den, o Ebu’l-Âliye’den, o da Übey b. Ka‘b’dan bunun bir benzerini anlattı.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ}. يقولُ: الأرضِ المستويةِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “Amelleri düz arazideki serap gibidir” kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Kî‘a (قِيعَة)] düz arazi demektir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. قال: هو مَثَلٌ ضرَبه اللهُ لرجلٍ عطِش فاشْتَدَّ عطشُه، فرأى سرابًا، فحسِبه ماءً، فطلَبه وظنَّ أنه قد قدَر عليه، حتى أتاه، فلمَّا أتاه لم يَجِدْه شيئًا، وقُبِض عندَ ذلك. يقولُ: الكافرُ كذلك، يَحْسَبُ أن عملَه مُغْنٍ عنه، أو نافعُه شيئًا، ولا يكونُ آمِنًا على شيءٍ حتى يَأتِيَه الموتُ، فإذا أتاه الموتُ لم يَجِدْ عملَه أغْنَى عنه شيئًا، ولم يَنْفَعْه إلا كما نفَع العطشانَ المُشْتَدَّ إلى السرابِ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir” kavlinden {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Allah hesabı pek çabuk görendir” kavline kadar [olan kısım] hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Allah'ın susamış ve susuzluğu şiddetlenmiş, serap görüp onu su zannetmiş, onu arayıp ona kavuştuğunu sanmış, nihayet ona vardığında ise hiçbir şey bulamamış ve o anda canı alınmış bir adam için verdiği bir misaldir. Şöyle der: Kâfir de böyledir; amelinin kendisini [azaptan] kurtaracağını veya kendisine bir fayda vereceğini sanır. Kendisine ölüm gelinceye kadar hiçbir şeyden emin olamaz . Ölüm geldiğinde ise amelinin kendisini hiçbir şeyden kurtarmadığını ve seraba koşan susuz kimseye ne kadar fayda verdiyse kendisine de ancak o kadar fayda verdiğini görür .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقَاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ}. قال: بقاعٍ مِن الأرضِ، والسرابُ عمَلُه. زاد الحارثُ في حديثِه عن الحسنِ: والسرابُ عملُ الكافرِ، {إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا}، إتيانُه إياه: موتُه وفراقُه الدنيا. {وَوَجَدَ اللَّهَ} عندَ فراقِه الدنيا، {فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “düz arazideki serap gibidir” kavli hakkında [şöyle dediğini anlattı]: Yeryüzündeki düz arazilerdir; serap ise onun amelidir. el-Hâris, el-Hasan'dan rivayetinde şunu ekledi: Serap kâfirin amelidir. {إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “ona vardığında hiçbir şey bulamaz”; ona varması, ölümü ve dünyadan ayrılışıdır. Dünyadan ayrıldığında {وَوَجَدَ اللَّهَ} “ve Allah'ı bulur”, {فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} “O da onun hesabını tastamam görür” .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ}. قال: بِقِيعةٍ مِن الأرضِ، {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً}: هو مثلٌ

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, [o da] Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den O'nun: {كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “düz arazideki serap gibidir” kavli hakkında [şöyle dediğini aktardı]: Yeryüzünde düz bir arazidir. {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً} “Susayan onu su zanneder” [ifadesi ise] bir misaldir

ضرَبه اللهُ لعملِ الكافرِ، يقولُ: يَحْسَبُ أنه في شيءٍ، كما يَحْسَبُ هذا السرابَ ماءً، {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا}. وكذلك الكافرُ إذا مات لم يَجِدْ عملَه شيئًا، {وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} .

Allah'ın kâfirin ameli için verdiği [bir misaldir]. Şöyle buyurur: [Susayan kimsenin] bu serabı su zannettiği gibi o da bir şey üzere olduğunu sanır; {حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz”. İşte kâfir de öldüğü zaman amelini hiçbir şey bulamaz, {وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} “ve yanında Allah'ı bulur, O da onun hesabını tastamam görür” .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} إلى قولِه: {وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ}. قال: هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ للذين كَفروا، {أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ}. قد رأى السرابَ، ووثِق بنفسِه أنه ماءٌ، فلما جاءَه لم يَجِدْه شيئًا. قال: وهؤلاء ظنُّوا أن أعمالَهم صالحةٌ، وأنهم سيَرْجِعون منها إلى خيرٍ، فلم يَرْجِعوا منها إلا كما رجَع صاحبُ السرابِ، فهذا مثلٌ ضرَبه اللهُ جلَّ ثناؤُه وتقَدَّستْ أسماؤُه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler” kavlinden {وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ} “ve yanında Allah'ı bulur” kavline kadar [olan kısım] hakkında şöyle dedi: Bu, Allah'ın inkâr edenler için verdiği bir misaldir: {أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “Amelleri düz arazideki serap gibidir”. Serabı görmüş ve kendince onun su olduğundan emin olmuştur, ona vardığında ise hiçbir şey bulamamıştır. Dedi ki: Bunlar da amellerinin salih olduğunu ve onlardan bir hayra kavuşacaklarını sandılar; fakat ondan serap sahibinin döndüğü gibi [eli boş] döndüler. İşte bu, övgüsü yüce ve isimleri mukaddes olan Allah'ın verdiği bir misaldir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)} “Yahut derin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga bürür, onun üstünde bir dalga, onun da üstünde bir bulut vardır. Birbiri üstüne karanlıklar... Elini çıkardığı zaman neredeyse onu bile göremez. Allah kime bir nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur.”

وهذا مَثَلٌ آخرُ ضرَبَه اللهُ لأعمالِ الكفارِ، يقولُ تعالى ذكرُه: ومَثَلُ أعمالِ هؤلاء الكفارِ، في أنها عُمِلَت على خَطَأٍ وفسادٍ، وضلالةٍ وحيرةٍ مِن عُمَّالِها فيها، وعلى غير هُدًى - مثَلُ ظُلماتٍ في بحرٍ لُجِّيٍّ. ونُسِب البحرُ إلى اللُّجَّةِ، وصفًا له بأنه عميقٌ كثيرُ الماءِ، ولُجَّةُ البحرِ مُعْظَمُه، {يَغْشَاهُ مَوْجٌ}. يقولُ: يَغْشَى البحرَ موجٌ. {مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ}. يقولُ: مِن فوقِ الموجِ موجٌ آخرُ يَغْشاه، {مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ}. يقولُ: مِن فوقِ الموجِ الثاني الذي يَغْشَى الموجَ الأَوَّلَ، سَحابٌ. فجعَل

Bu da Allah'ın kâfirlerin amelleri için verdiği bir diğer misaldir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirlerin amellerinin -işleyenleri tarafından bir hata, bozukluk, sapkınlık, şaşkınlık üzere ve herhangi bir hidayet bulunmaksızın yapılmış olması bakımından- misali, engin bir denizdeki karanlıkların misali gibidir. Deniz, derin ve suyunun çok olmasıyla nitelendirilerek 'lücce'ye nispet edilmiştir; denizin lüccesi, onun en derin ve suyunun en yoğun olduğu kısmıdır. {يَغْشَاهُ مَوْجٌ} “Onu bir dalga bürür” buyruğu; denizi bir dalga kaplar, demektir. {مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ} “onun üstünde bir dalga” buyruğu; o dalganın üstünde onu bürüyen başka bir dalga vardır, demektir. {مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ} “onun da üstünde bir bulut vardır” buyruğu ise; ilk dalgayı bürüyen ikinci dalganın üstünde bir bulut bulunur, demektir. Böylece [Allah]

الظُّلُماتِ مَثَلًا لأعمالِهم، والبحرَ اللُّجِّيَّ مثَلًا لقلبِ الكافِرِ، يقولُ: عَمَلُه بنِيَّةِ قلبٍ قد غمَره الجهلُ، وتَغَشَّتْه الضلالةُ والحَيْرةُ، كما يَغْشَى هذا البحرَ اللُّجيَّ موجٌ مِن فوقِه موجٌ مِن فوقِه سَحابٌ. فكذلك قلبُ هذا الكافرِ الذي مثَلُ عملِه مثَلُ هذه الظلماتِ، يَغْشاه الجهلُ باللهِ، بأن الله ختَم عليه، فلا يَعْقِلُ عن اللهِ، وعلى سمعِه، فلا يَسْمَعُ مواعظَ اللهِ، وجعَل على بصرِه غِشاوةً، فلا يُبْصِرُ به حُجَجَ اللهِ، فتلك ظلماتٌ بعضُها فوقَ بعضٍ.

karanlıkları onların amellerine, derin denizi de kâfirin kalbine misal kılmıştır. Şöyle buyurur: Onun ameli , tıpkı bu derin denizi üstünde dalga ve onun da üstünde bulut olan bir dalganın bürümesi gibi, cehaletin kapladığı, sapkınlık ve şaşkınlığın bürüdüğü bir kalp niyetiyle yapılmıştır. İşte amelinin misali bu karanlıklar gibi olan bu kâfirin kalbini de Allah hakkındaki cehalet bürümüştür; zira Allah kalbini mühürlemiştir, bu yüzden Allah'tan [geleni] akledemez; kulağını mühürlemiştir, bu yüzden Allah'ın öğütlerini işitmez; gözünün üzerine de bir perde çekmiştir, bu yüzden onunla Allah'ın delillerini göremez. İşte bunlar birbiri üstüne karanlıklardır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنا أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ} إلى قولِه: {مِنْ نُورٍ}. قال: يعني بالظلماتِ الأعمالَ، وبالبحرِ اللجيِّ قلبَ الإنسانِ. قال: {يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ}. قال: {ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ}: يعنى بذلك الغِشاوةَ التي على القلبِ والسمعِ والبصرِ، وهو كقولِه: {خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ} الآية [البقرة: ٧]. وكقولِه: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} إلى قولِه: {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} [الجاثية: ٢٣].

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ} “Yahut derin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga bürür, onun üstünde bir dalga, onun da üstünde bir bulut vardır” kavlinden {مِنْ نُورٍ} “hiçbir nuru yoktur” kavline kadar [olan kısım] hakkında şöyle dediğini anlattı: Karanlıklar ile amelleri, derin deniz ile de insanın kalbini kastetmektedir. {يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ} “Onu bir dalga bürür, onun üstünde bir dalga, onun da üstünde bir bulut vardır” buyurmuştur. [İbn Abbâs] dedi ki: {ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ} “Birbiri üstüne karanlıklar” [ifadesiyle] kalpte, işitmede ve görmede olan perdeyi kasteder. Bu, O'nun: {خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” ayeti [el-Bakara: 7] ve {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” kavlinden {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” [el-Câsiye: 23] kavline kadar olan ayet gibidir.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ}: عميقٍ، وهو مَثَلٌ ضرَبه اللهُ للكافِرِ يَعْمَلُ في

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den [şöyle] haber verdi: O, {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir” ayeti hakkında: “[Lüccî,] derin [demektir]. Bu, Allah’ın kâfir için verdiği bir misaldir; [kâfir] işler...” [dedi].