Binûn

Nûr Suresinin Tefsiri — 9. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وإنما اخْتَرْنا القولَ الذي اخْتَرْناه في ذلك؛ لأنه عَقِيبَ قوله: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} [النور: ٣٤].

Bizim bu konuda tercih ettiğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü bu [ayet], O'nun: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik” [en-Nûr: 34] kavlinin hemen peşinden gelmiştir.

فكان ذلك بأن يكونَ خبرًا عن موقعٍ يَقَعُ تنزيلُه مِن خلقِه، ومِن مدح ما ابْتَدَأَ بذكرِ مدحِه، أولى وأشبهُ، ما لم يَأْتِ ما يَدُلُّ على انقضاءِ الخبرِ عنه من غيرِه.

Başka bir şeye dair haberin sona erdiğine delalet eden bir delil gelmedikçe, bunun, indirdiğinin mahlukatı üzerindeki tesirini bildiren bir haber ve övgüsünü zikretmeye başladığı şeyi övmesi olması daha evlâ ve daha uygundur.

فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: ولقد أَنْزَلْنا إليكم أيُّها الناسُ آياتٍ مبيِّناتٍ الحقَّ من الباطلِ، ومثلًا من الذين خَلَوا من قبلِكم وموعظةً للمتقين، فهدَيْناكم بها، وبيَّنا لكم معالمَ دينِكم بها؛ لأنى هادى أهلِ السماواتِ وأهلِ الأرضِ. وترَك وصلَ الكلامِ باللامِ، وابْتَدأ الخبرَ عن هدايتِه خلقَه ابتداءً، وفيه المعنى الذي ذكَرْتُ؛ استغناءً بدَلالةِ الكلامِ عليه مِن ذكرِه، ثم ابْتَدَأ في الخبرِ عن مثلِ هدايتِه خلقَه بالآياتِ المبيناتِ التي أنْزَلها إليهم، فقال: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ}. يقولُ: مَثَلُ ما أنار مِن الحقِّ بهذا التنزيلِ في بيانِه كمِشْكاةٍ.

Durum böyle olunca sözün tevili şudur: Ey insanlar! Biz size hakkı batıldan ayırt eden apaçık ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik; bunlarla sizi hidayete erdirdik ve dininizin esaslarını size bunlarla açıkladık; çünkü Ben gökler ehlinin ve yer ehlinin hidayet edicisiyim. Sözü lâm harfi ile bağlamayı bırakıp, mahlukatını hidayete erdirmesine dair habere -sözün delaletinin bunu zikretmeye ihtiyaç bırakmaması sebebiyle ve bahsettiğim manayı içerecek şekilde- müstakil bir başlangıçla başladı; sonra da onlara indirdiği açıklayıcı ayetlerle mahlukatını hidayete erdirmesinin misalini haber vermeye başlayarak: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir” buyurdu. [Yani] O'nun bu indirdiği kitapla beyanında haktan aydınlattığı şeyin misali bir kandil yuvası gibidir, demektedir.

وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بالهاءِ في قولِه: {مَثَلُ نُورِهِ}. علام عائدةٌ، ومِن ذكرِ ما هي؟ فقال بعضُهم: هي مِن ذكرِ المؤمنِ. وقالوا: معنى الكلام: مثلُ نورِ المؤمنِ الذي في قلبِه من الإيمان والقرآنِ مثلُ مشكاةٍ.

Tevil ehli (müfessirler), { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nûrunun misali” kavlindeki zamirle (hâ harfiyle) kastedilenin ne olduğu, bu zamirin neye râci olduğu ve neyi ifade ettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: «O, müminin zikridir [mümine aittir].» demişler ve şöyle devam etmişlerdir: Sözün manası; müminin kalbinde imandan ve Kur'an'dan bulunan nûrunun misali, bir kandil yuvası (mişkât) gibidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، [عن أبي العالية] ، عن أبيٍّ بن كعبٍ في قولِ الله: {مَثَلُ نُورِهِ}. قال: ذكَر نورَ المؤمنِ، فقال: {مَثَلُ نُورِهِ}. يقولُ: مثلُ نورِ المؤمنِ. قال: وكان أُبيٌّ يَقْرَؤُها كذلك: (مثلُ المؤمن). قال: هو المؤمنُ قد جعَل الإيمانَ والقرآنَ في صدرِه .

Bize Abdüla'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, [Ebu'l-Âliye'den] , o da Übey b. Ka'b'dan Allah'ın: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Müminin nurunu zikretti ve {مَثَلُ نُورِهِ} buyurdu; yani müminin nurunun misali [demektir]. Dedi ki: Übey bunu bu şekilde (müminin misali) olarak okurdu. Dedi ki: O, göğsüne imanı ve Kur'an'ı koyduğu mümindir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن أبي العاليةِ، عن أبيٍّ بن كعبٍ: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ}. قال: بدَأ بنورِ نفسِه، فذكَره، ثم قال: {مَثَلُ نُورِهِ} يقولُ: مثلُ نورِ مَن آمَن به. قال: وكذلك كان يَقْرَأُ أُبيٌّ. قال: هو عبدٌ جعَل اللهُ القرآنَ والإيمانَ في صدرِه.

Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” hakkında şöyle dediğini anlattı: O önce kendi nurundan başlayıp onu zikretti, sonra {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” buyurdu; yani O'na iman eden kimsenin nurunun misali [demektir]. Dedi ki: Übey de böyle okurdu. Dedi ki: O, Allah'ın göğsüne Kur'an'ı ve imanı koyduğu bir kuldur.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {مَثَلُ نُورِهِ}. قال: مثلُ نورِ المؤمنِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” hakkında: "Müminin nurunun misali [demektir]" dediğini anlattı .

حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ الأزْديُّ، قال: ثنا يحيى بنُ اليَمانِ، عن أبي سِنانٍ، عن ثابتٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {مَثَلُ نُورِهِ}. قال: نورِ المؤمنِ.

Bana Ali b. el-Hasen el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. el-Yemân, Ebû Sinân'dan, o Sâbit'ten, o da Dahhâk'tan O'nun: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli hakkında: "Müminin nuru [demektir]" dediğini anlattı.

وقال آخرون: بل عُنِى بالنورِ محمدٌ ﷺ. وقالوا: الهاءُ التي في قولِه: {مَثَلُ نُورِهِ}. عائدةٌ على اسمِ اللهِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis nur ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir. Onlar şöyle dediler: O'nun: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavlindeki 'hâ' (zamiri), Allah'ın ismine dönmektedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن حفصٍ، عن شِمْرٍ، قال: جاء ابن عباسٍ إلى كعبِ الأحبارِ، فقال له: حدَّثْنى عن قولِ اللهِ ﷿: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} الآية. فقال كعبٌ: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ}: مثلُ محمدٍ ﷺ كمشكاةٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, Hafs'tan, o da Şimr'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs, Kâ'bü'l-Ahbâr'a gelip ona: "Bana Allah Azze ve Celle'nin: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} '...ayetinden haber ver' dedi. Kâ'b da: '{اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ} [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in misali bir kandil yuvası gibidir' dedi ."

حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ الأزْديُّ، قال: ثنا يحيى بنُ اليَمانِ، عن أشعثَ، عن جعفرِ بن أبى المغيرةِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قوله: {مَثَلُ نُورِهِ}. قال: محمدٍ ﷺ .

Bana Ali b. el-Hasen el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. el-Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer b. Ebi'l-Mugīre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli hakkında: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [demektir]" dediğini anlattı .

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك هُدَى اللهِ وبيانُه، وهو القرآنُ. قالوا: والهاءُ مِن ذكرِ اللهِ. قالوا: ومعنى الكلامِ: اللهُ هادى أهلِ السماواتِ والأرضِ بآياتِه المبيِّناتِ، وهى النورُ الذي اسْتَنار به السماواتُ والأرضُ، مثلُ هداه وآياتِه التي هَدَى بها خلقَه، ووعَظهم بها في قلوبِ المؤمنين - كمشكاةٍ.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla Allah'ın hidayeti ve açıklaması kastedilmiştir, o da Kur'an'dır. Dediler ki: Zamir (hâ) Allah'ın zikrindendir. Ve şöyle dediler: Sözün manası: "Allah, apaçık ayetleriyle gökler ve yer ehlinin hidayet edicisidir; bunlar göklerin ve yerin kendisiyle aydınlandığı nurdur. O'nun mahlukatını kendisiyle hidayete erdirdiği ve müminlerin kalplerinde kendisiyle onlara öğüt verdiği hidayetinin ve ayetlerinin misali -kandil yuvası gibidir-."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {مَثَلُ نُورِهِ}. مثلُ هُداه في قلبِ المؤمنِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” hakkında: "Müminin kalbindeki hidayetinin misali [demektir]" dediğini anlattı .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسنِ في

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ’dan, o da el-Hasan’dan O’nun [şu]

قولِه: {مَثَلُ نُورِهِ}. قال: مثلُ هذا القرآنِ في القلبِ كمشكاةٍ .

O'nun: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu Kur'an'ın kalpteki misali kandil yuvası gibidir ."

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {مَثَلُ نُورِهِ}: نورِ القرآنِ الذي أنْزَل على رسولِه ﷺ وعبادِه، هذا مثلُ القرآنِ، {كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli hakkında şöyle dedi: "Resulüne sallallâhu aleyhi ve sellem ve kullarına indirdiği Kur'an'ın nurudur; bu Kur'an'ın misalidir: {كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} “İçinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir” ."

قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني عبدُ اللهِ بنُ عَيَّاشٍ ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ في قولِ اللهِ ﵎: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ}: ونورُه الذي ذكَر القرآنُ، ومَثَلُه الذي ضرَب له .

Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş haber verdi, dedi ki: Zeyd b. Eslem, Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali...” kavli hakkında şöyle dedi: "O'nun zikrettiği nur Kur'an'dır ve O'nun getirdiği misal de onun (Kur'an) içindir ."

وقال آخرون: بل معنى ذلك: مثلُ نورِ اللهِ. وقالوا: يعنى بالنورِ الطاعةَ.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun manası: "Allah'ın nurunun misalidir." Ve: "Nur ile itaat kastedilmektedir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ}: وذلك أن اليهودَ قالوا لمحمدٍ: كيف يَخْلُصُ نورُ اللهِ مِن دونِ السماء؟ فضرَب اللهُ مثلَ ذلك لنورِه، فقال: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ}. قال: وهو مثلٌ ضرَبه اللهُ لطاعتِه، فسمَّى طاعتَه نورًا، ثم سماها أنوارًا شتَّى.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan onun şu sözünü nakletti: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir”. Şöyle ki Yahudiler Muhammed'e: "Allah'ın nuru semanın altından nasıl saf/katıksız olarak ulaşır?" dediler. Bunun üzerine Allah nuru için bu misali verip: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali bir kandil yuvası gibidir” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Bu, Allah'ın Kendi itaati için verdiği bir misaldir; O, itaatini nur olarak isimlendirmiş, sonra da onu çeşit çeşit nurlar olarak adlandırmıştır.

وقولُه: {كَمِشْكَاةٍ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "المشكاة" و "المصباح"، وما المرادُ بذلك، وبالزجاجةِ؛ فقال بعضُهم: المشكاةُ كلُّ كَوَّةٍ لا مَنْفَذَ لها. وقالوا: هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ لقلبِ محمدٍ ﷺ.

O'nun: {كَمِشْكَاةٍ} “Bir kandil yuvası gibidir” kavline gelince; tevil ehli "mişkât" (kandil yuvası/oyuk) ve "misbâh" (kandil) kelimelerinin anlamı ve bununla ve "zücâce" (cam) ile ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Mişkât, arkası kapalı olan (karşı tarafa geçidi olmayan) her bir oyuktur/duvar kovuğudur. Ve dediler ki: Bu, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbi için verdiği bir misaldir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصٍ، عن شِمْرٍ، قال: جاء ابن عباسٍ إلى كعبِ الأحبارِ، فقال له: حدَّثْنى عن قولِ اللهِ: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ}. قال: {كَمِشْكَاةٍ} ، وهى الكَوَّةُ، ضرَبها مثلًا لمحمدٍ ﷺ، المشكاةُ {فِيهَا مِصْبَاحٌ} المصباحُ قلبُه، {فِي زُجَاجَةٍ} الزجاجةُ صدرُه، {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ}؛ شبَّه صدرَ النبيِّ ﷺ بالكوكبِ الدُّرِّيِّ، ثم رجَع إلى المصباحِ إلى قلبِه، فقال: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} لم تَمَسَّها شمسُ المشرقِ ولا شمسُ المغربِ، [{يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ}: يكادُ محمدٌ ﷺ يَبِينُ للناسِ، وإن لم يَتَكَلَّمْ، أنه نبيٌّ، كما يكادُ ذلك الزيتُ يُضِيءُ] {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Hafs'tan, o da Şimr'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs, Kâ'bü'l-Ahbâr'a gelip ona: "Bana Allah'ın: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} “O'nun nurunun misali, bir kandil yuvası gibidir” kavlinden haber ver" dedi. Kâ'b dedi ki: "{كَمِشْكَاةٍ} “Bir kandil yuvası gibidir” ; o duvardaki oyuktur, onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için misal vermiştir; kandil yuvası {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde bir kandil vardır”, kandil onun kalbidir; {فِي زُجَاجَةٍ} “bir cam içindedir”, cam onun göğsüdür; {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} “cam ise sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in göğsünü inci gibi parlayan bir yıldıza benzetmiştir; sonra kandile, yani kalbine geri dönerek şöyle buyurmuştur: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur”, ona ne doğunun güneşi ne de batının güneşi değmiştir. [{يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ} “neredeyse onun yağı ışık verir”: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hiç konuşmasa bile, tıpkı o yağın neredeyse ışık vereceği gibi, insanlara peygamber olduğu neredeyse aşikâr olur] {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ} “kendisine ateş değmese bile; nur üstüne nurdur!” ."

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَمِشْكَاةٍ}. يقولُ: موضعُ الفَتِيلةِ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {كَمِشْكَاةٍ} “Bir kandil yuvası gibidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [İbn Abbâs] "Kandil fitilinin konulduğu yerdir" demektedir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} إلى: {كَمِشْكَاةٍ}. قال: المشكاةُ كَوَّةُ البيتِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavlinden: {كَمِشْكَاةٍ} “kandil yuvası gibidir” kısmına kadar olan yer hakkında şöyle dediğini anlattı: Mişkât, evin duvarındaki oyuktur .

وقال آخرون: عُنِى بالمشكاةِ صدرُ المؤمنِ، وبالمصباحِ القرآنُ والإيمانُ، وبالزجاجةِ قلبُه.

Başkaları ise şöyle dedi: Mişkât ile müminin göğsü, kandil ile Kur'an ve iman, cam ile de onun kalbi kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن أبيِّ بن كعبٍ: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ}. قال: مثَلُ المؤمنِ قد جُعِل الإيمان والقرآنُ في صدرِه، {كَمِشْكَاةٍ}. قال: المشكاةُ صدرُه، {فِيهَا مِصْبَاحٌ}. قال: والمصباحُ القرآنُ والإيمانُ الذي جُعِل في صدرِه، {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ}. قال: والزجاجةُ قلبُه، {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَد}. قال: فمثلُه مما استنار فيه القرآن والإيمانُ كأنه {كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ}. يقولُ: مُضِيءٌ، {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ} والشجرةُ المباركةُ أصلُه، المباركةُ: الإخلاص للهِ وحدَه وعبادتُه، لا شريكَ له، {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: فمثلُه مثلُ شجرةٍ الْتَفَّ بها الشجرُ، فهي خضراءُ ناعمةٌ، لا تُصِيبُها الشمسُ على أيِّ حالٍ كانت، لا إذا طلَعَت، ولا إذا غرَبَت، وكذلك هذا المؤمنُ، قد أُجِير من أن يُصِيبَه شيءٌ مِن الغِيَرِ - وقد ابْتُلى بها - فيُثَبِّتُه

Bana Abdülalâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan [şöyle] haber verdi: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir.” Dedi ki: [Bu,] göğsüne iman ve Kur'an yerleştirilmiş müminin misalidir; {كَمِشْكَاةٍ} “kandillik gibidir”. Dedi ki: Kandillik onun göğsüdür; {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde kandil vardır”. Dedi ki: Kandil, onun göğsüne yerleştirilmiş olan Kur'an ve imandır; {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ} “kandil bir cam içindedir”. Dedi ki: Cam onun kalbidir; {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَد} “o cam, sanki inci gibi parıldayan bir yıldızdır; yakılır...”. Dedi ki: İçinde Kur'an ve imanın aydınlandığı [kalbin] misali, sanki {كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} “inci gibi parıldayan bir yıldız” gibidir. Diyor ki: [Yani] aydınlatıcıdır; {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ} “bereketli bir ağaçtan yakılır”. Bereketli ağaç onun aslıdır; bereketli olması ise ortağı bulunmayan tek olan Allah'a karşı ihlâslı olmak ve O'na ibadet etmektir; {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya aittir”. Dedi ki: Onun misali, etrafını diğer ağaçların sardığı bir ağacın misali gibidir; yemyeşil ve tazedir, ne doğduğu ne de battığı vakit hiçbir surette güneş ona [doğrudan] isabet etmez. İşte bu mümin de böyledir; başına gelebilecek hâl değişikliklerinden ve musibetlerden korunmuştur; bunlarla imtihan edildiğinde Allah onu bu [hâller] içinde sabit tutar.

اللهُ فيها، فهو بينَ أربعِ خلالٍ؛ إن أُعْطِى شكَر، وإن ابْتُلِى صبَر، وإن حكَم عدَل، وإن قال صدَق، فهو في سائرِ الناسِ كالرجلِ الحيِّ يَمْشِى في قبورِ الأمواتِ، قال: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} فهو يَتَقَلَّبُ في خمسةٍ من النورِ؛ فكلامُه نورٌ، وعملُه نورٌ، ومَدْخَلُه نورٌ، ومَخْرَجُه نورٌ، ومصيرُه إلى النورِ يومَ القيامةِ إلى الجنةِ .

Allah bunların içinde sabit tutar. O dört haslet arasındadır: Kendisine verildiğinde şükreder, imtihana uğratıldığında sabreder, hükmettiğinde adaletli davranır, konuştuğunda doğru söyler. Dolayısıyla o, diğer insanların arasında ölülerin kabirleri içinde yürüyen diri bir adam gibidir. Dedi ki: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur!”; o beş nur içinde dönüp durmaktadır: Sözü nurdur, ameli nurdur, girdiği yer nurdur, çıktığı yer nurdur ve kıyamet günündeki varış yeri de nura, yani cennetedir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني يحيَى بنُ اليَمانِ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن أبيِّ بن كعبٍ، قال: المشكاةُ صدرُ المؤمن، {فِيهَا مِصْبَاحٌ}. قال: القرآنُ.

Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. el-Yemân, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan anlattı; dedi ki: Mişkât müminin göğsüdür; {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde bir kandil vardır”. Dedi ki: [Kandil] Kur'an'dır.

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، عن أبيِّ بن كعبٍ نحوَ حديثِ عبدِ الأعلى، عن عبيدِ اللهِ.

Dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan Abdüla'lâ'nın Ubeydullah'tan aktardığı hadisin benzerini anlattı.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ}. قال: مثلُ هُداه في قلبِ المؤمنِ، كما يَكادُ الزيتُ الصافى يُضِيءُ قبلَ أَن تَمَسَّه النارُ، فإذا مسَّته النارُ ازداد ضوءًا على ضوئه، كذلك يكونُ قلبُ المؤمنِ، يَعْمَلُ بالهُدى قبلَ أن يَأْتِيَه العلمُ، فإذا جاءه العلمُ ازْداد هُدًى على هُدًى، ونورًا على نورٍ، كما قال إبراهيمُ صلواتُ اللهِ عليه قبلَ أن تَجِيئَه المعرفةُ: {قَالَ هَذَا رَبِّي} [الأنعام: ٧٦]. حينَ رأَى الكوكبَ، مِن غيرِ أن يُخْبِرَه أحدٌ أن له ربًّا، فلما أخبَره اللهُ أنه ربُّه، ازداد هُدًى على

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} “O'nun nurunun misali bir kandil yuvası gibidir”. Dedi ki: [Bu,] müminin kalbindeki hidayetinin misalidir; nitekim saf zeytinyağı, kendisine ateş dokunmadan önce neredeyse ışık verecek gibi olur. Kendisine ateş dokunduğunda ise ışığı üzerine ışık artar. Müminin kalbi de böyledir; kendisine ilim gelmeden önce hidayet üzere amel eder. Kendisine ilim geldiğinde ise hidayet üzerine hidayet, nur üzerine nur artırmış olur. Nitekim İbrâhim -salavâtullâhi aleyh- kendisine marifet (kesin bilgi) gelmeden önce, hiç kimse ona bir Rabbi olduğunu haber vermeksizin yıldızı gördüğü vakit: {قَالَ هَذَا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir, dedi” [el-En'âm: 76]. Allah ona kendisinin Rabbi olduğunu bildirince ise hidayet üzerine

هُدًى .

hidayet artırdı .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ}: وذلك أن اليهودَ قالوا لمحمدٍ ﷺ: كيف يَخْلُصُ نورُ اللهِ مِن دونِ السماءِ؟ فضرَب اللهُ مَثَلَ ذلك لنورِه، فقال: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ}. والمشكاةُ كَوَّةُ البيتِ فيها مصباحٌ، {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ}. والمصباحُ السِّراجُ يكونُ في الزجاجةِ، وهو مَثَلٌ ضرَبه اللهُ لطاعتِه، فسمَّى طاعتَه نورًا، وسمَّاها أنواعًا شتَّى. قولَه: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: هي شجرةٌ لا يَفِيءُ عليها ظلُّ شرقٍ، ولا ظلُّ غربٍ، ضاحيةٌ، ذلك أصفى الزيتِ ، {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu şundan dolayıdır: Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Allah'ın nuru semanın ötesinden nasıl ulaşır?" dediler. Bunun üzerine Allah kendi nuru için bu misali verdi ve: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir” buyurdu. Mişkât, evin içinde kandil bulunan duvar oyuğudur; {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} “Kandil bir cam içindedir. Cam ise sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır”. Misbâh ise camın içindeki kandildir; bu, Allah'ın kendi itaati için verdiği bir misaldir; O, itaatini nur olarak isimlendirmiş ve onu çeşitli türler olarak adlandırmıştır. O'nun: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “Ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur” kavli hakkında dedi ki: O, üzerine ne doğu gölgesinin ne de batı gölgesinin düşmediği, sürekli güneşte olan bir ağaçtır; bu en saf zeytinyağıdır ; {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “neredeyse kendisine ateş değmese bile yağı ışık verir” .

قال معمرٌ: وقال الحسنُ: ليست مِن شجرِ الدنيا، ليست شرقيةً ولا غربيةً .

Ma'mer dedi ki: el-Hasan da şöyle demiştir: "O dünya ağaçlarından değildir; ne doğuya aittir ne de batıya ."

وقال آخرون: هو مَثَلٌ للمؤمنِ، غيرَ أن المصباحَ وما فيه مثلٌ لفؤادِه، والمشكاةَ مثلٌ لجوفِه.

Başkaları da şöyle demiştir: O, mümin için bir misaldir; şu kadar var ki kandil ve içindekiler onun kalbi için bir misal, kandil yuvası (mişkât) ise onun içi/göğsü için bir misaldir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, [İbn Cüreyc] dedi ki:

قال مجاهدٌ وابنُ عباسٍ جميعًا: المصباحُ وما فيه مثلُ فؤادِ المؤمن وجوفِه؛ المصباحُ مثلُ الفؤادِ، والكَوَّةُ مثلُ الجوفِ.

Mücâhid ve İbn Abbâs birlikte şöyle dediler: Kandil ve içindekiler müminin kalbi ve içi gibidir; kandil kalp gibidir, duvar oyuğu da iç [boşluğu] gibidir.

قال ابن جريجٍ: {كَمِشْكَاةٍ}: كوةٍ غيرِ نافذةٍ.

İbn Cüreyc dedi ki: {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandil yuvası gibi”, arkası delik olmayan duvar oyuğudur.

قال ابن جريجٍ: وقال ابن عباسٍ قولَه: {نُورٌ عَلَى نُورٍ}. يعنى: إيمانُ المؤمنِ وعملُه.

İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur” kavli hakkında şöyle demiştir: Yani müminin imanı ve amelidir.

وقال آخرون: بل ذلك مثلٌ للقرآنِ في قلبِ المؤمنِ.

Başkaları da şöyle demiştir: Aksine bu, müminin kalbindeki Kur'an için bir misaldir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ}. قال: ككَوَّةٍ، {فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, bir kandil yuvası gibidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Duvar oyuğu gibidir; {فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} “İçinde bir kandil vardır. Kandil bir cam içindedir. Cam ise sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır” .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِ اللهِ: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ}: نورِ القرآنِ الذي أنْزَل على رسولِه وعبادِه، فهذا مثلُ القرآنِ، {كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ}. فقرَأ حتى بلَغ: {مُبَارَكَةٍ} فهذا مثلُ القرآنِ، يُسْتَضاءُ به في نورِه ويَعْلَمونه ويَأْخُذون به، وهو كما هو، لا يَنْقُصُ، فهذا مثلٌ ضرَبه اللهُ لنورِه. وفى قولِه: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ}. قال: الضوءُ إشراقُ ذلك الزيتِ، والمشكاةُ التي فيها الفَتيلةُ التي في المصباحِ، والقناديلُ تلك المصابيحُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali” kavli hakkında şöyle dedi: Resûlüne ve kullarına indirdiği Kur'an'ın nurudur; işte bu, Kur'an'ın misalidir; {كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ} “İçinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir. O kandil de bir sırça içindedir”. Ardından {مُبَارَكَةٍ} “mübarek [bir ağaçtan]” kısmına kadar okudu [ve dedi ki]: İşte bu Kur'an'ın misalidir; onun nuruyla aydınlanılır, onu bilirler ve onunla amel ederler; o ise olduğu gibi kalır, hiçbir şey eksilmez. İşte bu, Allah'ın Kendi nuru için verdiği bir misaldir. {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ} “Neredeyse onun yağı ışık verir” kavli hakkında ise şöyle dedi: Işık, o yağın parıltısıdır. Mişkât, kandildeki fitilin içinde bulunduğu kısımdır; kandiller (kanâdîl) ise o lambalardır (mesâbîh).

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن سعيدِ بن عياضٍ في قولِه: {كَمِشْكَاةٍ}. قال: الكَوَّةُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshak'tan, o da Saîd b. İyâd'dan O'nun: {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandil yuvası gibi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Duvar oyuğudur .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن عطيةَ في قولِه: {كَمِشْكَاةٍ}. قال: قال ابن عمرَ: المشكاةُ الكَوَّةُ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Kurre, Atıyye'den O'nun: {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandil yuvası gibi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: İbn Ömer dedi ki: Mişkât, duvar oyuğudur .

وقال آخرون: المشكاةُ القنديلُ.

Başkaları da şöyle demiştir: Mişkât, kandildir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {كَمِشْكَاةٍ}. قال: القنديلُ، ثم العمودُ الذي فيه القنديلُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandil yuvası gibi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Kandildir, ardından da kandilin içinde bulunduğu sütundur .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَمِشْكَاةٍ}: الصُّفْرُ الذي في جوفِ القِنْديلِ .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {كَمِشْكَاةٍ} “bir kandil yuvası gibi”, kandilin içindeki pirinç/bakır kısımdır .

حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن دادَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ، قال: المشكاةُ القنديلُ.

Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâd'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: Mişkât, kandildir.

وقال آخرون: المشكاةُ الحديد الذي يُعَلَّقُ به القِنْديلُ.

Başkaları da şöyle demiştir: Mişkât, kandilin asıldığı demirdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن مجاهدٍ، قال: المشكاةُ الحدائدُ التي يُعَلَّقُ بها القنديلُ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Mişkât, kandilin kendisiyle asıldığı demirlerdir .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: ذلك مثلٌ ضرَبه اللهُ للقرآنِ في قلبِ أهلِ الإيمانِ به، فقال: مثلُ نورِ اللهِ الذي أثار به لعباده سبيلَ الرشادِ، الذي أنْزَله إليهم فآمَنوا به وصدَّقوا بما فيه، في قلوبِ المؤمنين - مثلُ مشكاةٍ؛ وهى عمودُ القِنْديلِ الذي فيه الفَتِيلةُ، وذلك هو نظيرُ الكَوَّةِ التي تكونُ في الحِيطانِ التي لا مَنفذَ لها، وإنما جُعِل ذلك العمودُ مشكاةً؛ لأنه غيرُ نافذٍ وهو أجوفُ مفتوحُ الأعلى، فهو كالكَوَّةِ التي في الحائطِ التي لا تُنْفِذُ، ثم قال: {فِيهَا مِصْبَاحٌ}. وهو السِّراجُ، وجَعَل السِّراجَ، وهو المصباحُ، مثلًا لما في قلبِ المؤمنِ مِن القرآنِ والآياتِ المبيِّنَاتِ. ثم قال: {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ}. يعنى أن السراجَ الذي في المشكاةِ في القِنْديلِ، وهو الزجاجةُ، وذلك مثلٌ للقرآنِ. يقولُ: القرآنُ الذي في قلبِ المؤمنِ الذي أنار اللهُ به قلبَه في صدرِه. ثم مثَّل الصدرَ في خُلوصِه مِن الكفرِ باللهِ والشكِّ فيه، واستنارتِه بنورِ القرآنِ، واستضاءتِه بآياتِ ربِّه المبيِّناتِ، ومواعظِه فيها - بالكوكب الدُّرِّيِّ، فقال: الزُّجَاجَةُ. وذلك صدرُ المؤمنِ الذي فيه قلبُه {كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ}.

Bu hususta doğruluğa en yakın görüş, şöyle diyenin görüşüdür: Bu, Allah'ın Kendisine iman edenlerin kalbindeki Kur'an için verdiği bir misaldir; nitekim şöyle buyurmuştur: Allah'ın kulları için doğru yolu aydınlattığı, onlara indirdiği ve onların da iman edip içindekileri tasdik ettiği nurunun müminlerin kalplerindeki misali, bir mişkât gibidir; o da içinde fitilin bulunduğu kandil borusudur/sütunudur. Bu ise duvarlarda bulunan ve arkası delik olmayan oyuğun benzeridir. Bu boru/sütun yalnızca arkası delik olmadığı, içi boş ve üstü açık olduğu için mişkât kılınmıştır; dolayısıyla duvardaki arkası delik olmayan oyuk gibidir. Sonra: {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “İçinde bir kandil vardır” buyurmuştur. Bu da kandildir/çıradır. O, kandili -yani misbâhı- müminin kalbinde bulunan Kur'an ve apaçık ayetler için bir misal kılmıştır. Sonra: {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ} “Kandil bir cam içindedir” buyurmuştur; yani mişkâttaki kandil, camın -ki o kandil fanusudur- içindedir; bu da Kur'an için bir misaldir. Şunu demektedir: Allah'ın onunla kalbini aydınlattığı müminin kalbindeki Kur'an, onun göğsündedir. Sonra Allah'ı inkârdan ve O'ndan şüphe etmekten arınmış olması, Kur'an'ın nuruyla aydınlanması ve Rabbinin apaçık ayetleri ile ondaki öğütlerle ışıldaması bakımından göğsü, parlayan bir yıldıza benzeterek şöyle buyurmuştur: {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} “Cam ise sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır”; bu [cam], müminin içinde kalbinin bulunduğu göğsüdür.

واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {دُرِّيٌّ}؛ فقرَأتْه عامةُ قرأةِ الحجازِ:

Kurrâ, O'nun {دُرِّيٌّ} “inci gibi parlayan” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz kurrâsının geneli bunu [şöyle] okumuştur:

{دُرِّيٌّ} بضمِّ الدالِ وتركِ الهمزِ .

dâl harfinin zammesiyle ve hemzesiz olarak {دُرِّيٌّ} şeklinde okumuştur .

وقرَأه بعضُ قرأةِ البصرةِ والكوفةِ: (دِرِّئٌ) بكسرِ الدالِ وهمزةٍ .

Basra ve Kûfe kurrâsından bazıları ise bunu dâl harfinin kesresiyle ve hemzeyle (دِرِّئٌ) şeklinde okumuştur .

وقرأه بعضُ قرأةِ الكوفةِ: (دُرِّئٌ) بضمِّ الدالِ وهمزةٍ .

Kûfe kurrâsından bazıları da dâl harfinin zammesiyle ve hemzeyle (دُرِّئٌ) şeklinde okumuştur .

وكأن الذين ضمُّوا دالَه وترَكوا همزَه، وجَّهوا معناه إلى ما قاله أهلُ التفسيرِ الذين ذكَرْنا عنهم، من أن الزجاجةَ في صفائِها وحسنِها كالدُّرِّ، وأنها منسوبةٌ إليه لذلك مِن نعتِها وصفتِها.

Dâl harfini zammeli ve hemzesiz okuyanlar, sanki bunun anlamını kendilerinden naklettiğimiz tefsir ehlinin söylediği; camın berraklık ve güzellikte inci gibi olduğu ve niteliği ile vasfından ötürü ona nispet edildiği manasına yöneltmişlerdir.

ووجَّه الذين قرَءوا ذلك بكسرِ دالِه وهمزِه، إلى أنه "فِعيِّلٌ"، من دَرَأَ الكوكبُ . أي: دُفِع ورُجِم به الشيطانُ. من قولِه: {وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ} [النور: ٨]. أي: يَدْفَعُ. والعربُ تُسَمِّى الكواكبَ العظِامَ التي لا تَعْرِفُ أسماءَها الدَّراريَّ، بغيرِ همزٍ.

Bunu dâl harfinin kesresi ve hemzeyle okuyanlar ise bunun "fi''îl" (فِعِّيل) vezninde olduğunu ve yıldızın fırlatılması, yani şeytanın onunla defedilip taşlanması anlamında derae'l-kevkeb (دَرَأَ الكَوْكَبُ) kökünden geldiğini belirtmişlerdir; nitekim: {وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ} [en-Nûr: 8] “Ondan azabı defeder” kavlinde de defetmek anlamındadır. Araplar ise isimlerini bilmedikleri büyük yıldızlara hemzesiz olarak ed-Derârî (الدَّرَارِيّ) derler.

وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ مِن أهلِ البصرةِ يقولُ: هي الدَّرارِيُّ بالهمزِ، مِن: يَدْرَأْنَ.

Arap dili âlimlerinden Basralı bazı kimseler de şöyle derdi: O, yedra'ne (يَدْرَأْنَ) fiilinden gelme hemzeli olarak ed-Derârî'dir (الدَّرَارِيءُ).

وأما الذين قرَءوه بضمِّ دالِه وهمزِه، فإن كانوا أرادوا به: دُرُّوءٌ. مثلَ: سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ. من: درَأْتُ. ثم اسْتَثْقَلوا كثرةَ الضَّمَّاتِ فيه، فصرَفوا بعضَها إلى الكسرةِ،

Bunu dâl harfinin zammesi ve hemzeyle okuyanlara gelince; eğer bununla [kelimenin aslının], der'etü (دَرَأْتُ) kökünden, sübbûh (سُبُّوحٌ) ve kuddûs (قُدُّوسٌ) gibi dürrû' (دُرُّوءٌ) olduğunu kastetmişler, sonra da onda zammelerin çokluğunu ağır bularak bazısını kesreye çevirmişlerse

فقالوا: دُرِّئٌ. كما قيل: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} [مريم: ٨]. وهو فُعُولٌ، مِن: عتَوْتُ عُتُوًّا، ثم حُوِّلت بعضُ ضماتِها إلى الكسرِ، فقيل: عِتِيًّا. فهو مذهبٌ، وإلا فلا أَعْرِفُ لصحةِ قراءتِهم ذلك كذلك وجهًا، وذلك أنه لا يُعْرَفُ في كلامِ العربِ "فُعِّيل". وقد كان بعضُ أهلِ العربية يقولُ: هو لحنٌ .

nitekim: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} [Meryem: 8] “ve ben yaşlılıktan son sınıra ulaştım” kavlinde olduğu gibi dürri' (دُرِّئٌ) demişlerdir; o da 'atevtü 'utuvven (عَتَوْتُ عُتُوًّا) fiilinden fu'ûl (فُعُول) veznindedir, sonra zammelerinin bir kısmı kesreye dönüştürülüp 'itiyyen (عِتِيًّا) denmiştir; bu [mümkün] bir yoldur. Aksi takdirde, onların bu şekilde okuyuşlarının sıhhati için bir vecih bilmiyorum; çünkü Arap kelamında "fu''îl" (فُعِّيل) vezni bilinmemektedir. Nitekim Arap dili âlimlerinden bazıları bunun lahin (dil kuralı hatası) olduğunu söylerdi .

والذي هو أولى القراءاتِ عندى في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرأَ: {دُرِّيٌّ} بضمِّ دالِه وتركِ همزِه، على النسبةِ إلى الدُّرِّ؛ لأن أهلَ التأويلِ بتأويلِ ذلك جاءُوا، وقد ذكَرْنا أقوالَهم في ذلك قبلٌ، ففى ذلك مُكْتَفًى عن الاستشهادِ على صحتِها بغيرِه، فتأويلُ الكلامِ: {الزُّجَاجَةُ}، وهى صدرُ المؤمنِ، {كَأَنَّهَا}: يعنى كأن الزجاجةَ، وذلك مثلٌ لصدرِ المؤمنِ، {كَوْكَبٌ}. يقولُ: في صفائِها وضيائِها وحسنِها. وإنما يَصِفُ صدرَه بالنقاءِ مِن كلِّ ريبٍ وشكٍّ في أسبابِ الإيمانِ باللهِ، وبعدِه مِن دَنَسِ المعاصى، كالكوكبِ الذي يُشْبِهُ الدُّرَّ في الصفاءِ والضياءِ والحسنِ.

Benim nezdimde bu hususta kıraatlerin doğruluğa en layık olanı, inciye nispetle dâl harfinin zammesi ve hemzenin terki ile {دُرِّيٌّ} şeklinde okuyanın kıraatidir; zira tevil ehli bunun teviliyle gelmişlerdir ve onların bu husustaki görüşlerini daha önce zikretmiştik; bunda ise onun sıhhatine başkasıyla delil getirmeye hacet bırakmayacak bir yeterlilik vardır. Kelamın tevili şöyledir: {الزُّجَاجَةُ} “Cam” -ki o müminin göğsüdür-, {كَأَنَّهَا} “sanki o” -yani cam sanki böyledir ki bu müminin göğsü için bir misaldir-, {كَوْكَبٌ} “bir yıldızdır”; berraklığında, aydınlığında ve güzelliğinde demek istemektedir. O, onun göğsünü Allah'a imanın gereklerine dair her türlü şüphe ve tereddütten arınmışlığı ve günahların kirinden uzaklığı bakımından, berraklık, aydınlık ve güzellikte inciye benzeyen yıldıza benzeterek nitelemektedir.

واخْتَلَفوا أيضًا في قراءةِ قولِه: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ}؛ فقرأ ذلك بعضُ المكيِّين والمدنيِّين وبعضُ البصريين: (تَوَقَّدَ مِن شجرةٍ) بالتاءِ، وفتحِها، وتشديدِ القافِ، وفتحِ الدالِ ، وكأنهم وجَّهوا معنى ذلك إلى: توقَّدَ المصباحُ مِن شجرةٍ مباركةٍ.

Onlar O'nun: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ} “Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur” kavlinin kıraatinde de ihtilaf etmişlerdir; Mekkeliler, Medineliler ve bazı Basralılar bunu tâ harfiyle, fetha ile, kâf'ın şeddesiyle ve dâl'ın fethasıyla (تَوَقَّدَ مِن شجرةٍ) şeklinde okumuşlardır ; sanki onlar bunun anlamını: 'Kandil mübarek bir ağaçtan tutuştu/yandı' manasına yöneltmişlerdir.

وقرَأه بعضُ عامةِ قرأةِ المدنيين: {يُوقَدُ} بالياءِ، وتخفيفِ القافِ، ورفعِ الدالِ ، بمعنى: يُوقَدُ المصباحُ، مَوْقِدُه مِن شجرةٍ. ثم لم يُسَمَّ فاعلُه.

Medineli kurrânın ekseriyeti ise bunu yâ ile, kâf'ın şeddesiz hali ve dâl'ın zammesiyle {يُوقَدُ} şeklinde okumuştur ; bu da 'Kandil tutuşturulur, onun tutuşturulduğu kaynak bir ağaçtandır' anlamındadır; sonra faili zikredilmemiştir (meçhul kılınmıştır).

وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (تُوقَدُ) بضمِّ التاءِ، وتخفيفِ القافِ، ورفعِ

Kûfeli kurrânın ekseriyeti ise bunu tâ'nın zammesi, kâf'ın şeddesiz okunması ve ref'i ile (تُوقَدُ) şeklinde [okumuştur]:

الدالِ ، بمعنى: تُوقَدُ الزجاجةُ، مَوْقِدُها من شجرةٍ مباركةٍ. ثم لم يُسَمَّ فاعلُه، فقيل: (تُوقَدُ).

(تُوقَدُ) şeklinde okumuştur ; bu da: 'Cam tutuşturulur , onun tutuşturulduğu kaynak mübarek bir ağaçtandır' anlamındadır. Sonra faili zikredilmeyip (تُوقَدُ) denmiştir.

وقرأه بعض أهلُ مكةَ: (تَوَقَّدُ) بفتحِ التاءِ، وتشديدِ القافِ، وضمِّ الدالِ ، بمعنى: تَتَوَقَّدُ الزجاجةُ مِن شجرةٍ. ثم أُسْقِطَت إحدى التاءين؛ اكتفاءً بالباقيةِ من الذاهبةِ.

Mekke ehlinden bazıları da tâ'nın fethası, kâf'ın şeddesi ve dâl'ın zammesiyle (تَوَقَّدُ) şeklinde okumuştur ; bu da: 'Cam bir ağaçtan tutuşur/yanar' anlamındadır. Ardından kalan ile yetinilerek iki tâ'dan biri düşürülmüştür.

وهذه القراءاتُ متقارباتُ المعانى، وإن اخْتَلَفَت الألفاظُ بها، وذلك أن الزجاجةَ إذا وُصِفَت بالتوقُّدِ، أو بأنها تُوقَدُ، فمعلومٌ معنى ذلك، فإن المرادَ به: تَوَقَّدَ فيها المصباحُ، أو يُوقَدُ فيها المصباحُ. ولكن وجَّهوا الخبرَ إلى أن وصفَها بذلك أقربُ في الكلامِ منها، وفهمِ السامعين معناه والمرادَ منه.

Lafızları farklı olsa da bu kıraatlerin anlamları birbirine yakındır; zira cam tutuşma veya tutuşturulma ile nitelendiğinde bunun anlamı bilinmektedir; çünkü kastedilen: 'Onun içinde kandil tutuştu' veya 'onun içinde kandil tutuşturulur' demektir. Ancak haberi, camı bu şekilde nitelemenin kelamda daha yakın olmasına ve dinleyenlerin bunun anlamını ve maksadını kavramasına hamletmişlerdir.

فإذ كان ذلك كذلك، فبأيِّ القراءاتِ قرأ القارئُ فمصيبٌ ، غيرَ أنَّ أعجبَ القراءاتِ إلى أن أَقْرَأَ بها في ذلك: (تَوَقَّدَ) بفتحِ التاءِ، وتشديدِ القافِ، وفتحِ الدالِ، بمعنى وصفِ المصباحِ بالتوقُّد؛ لأنَّ التوقُّدَ والاتِّقادَ لا شكَّ أنهما من صفتِه دونَ الزجاجةِ، فمعنى الكلامِ إذن: كمشكاةٍ فيها مصباحٌ، المصباحٌ مِن دُهْنِ شجرةٍ مباركةٍ؛ زيتونةٍ لا شرقيةٍ ولا غربيةٍ.

Durum böyle olunca, okuyucu bu kıraatlerden hangisiyle okursa isabet etmiştir ; şu kadar var ki bu hususta kendisiyle okumamı en çok beğendiğim kıraat, kandilin tutuşmakla nitelenmesi anlamında tâ'nın fethası, kâf'ın şeddesi ve dâl'ın fethasıyla (تَوَقَّدَ) okuyuşudur; zira tutuşmak ve alevlenmek şüphesiz camın değil, onun (kandilin) niteliğidir. O halde kelamın anlamı şöyledir: İçinde kandil bulunan bir kandil yuvası gibidir; kandil, mübarek bir ağacın, ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytinin yağından [yanar].

وقد ذكَرْنا بعضَ ما رُوِى عن بعضِهم من الاختلافِ في ذلك فيما قد مضَى، ونَذْكُرُ باقىَ ما حضَرَنا مما لم نَذْكُرْه قبلُ؛ فقال بعضُهم: إنما قيل لهذه الشجرةِ: لا

Daha önce bu hususta onlardan nakledilen bazı ihtilafları zikretmiştik; daha önce zikretmeyip de şu an elimizde bulunan diğer [rivayetleri] de zikrediyoruz. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu ağaç için yalnızca [şöyle] denilmiştir: Ne

شرقيةٍ ولا غربيةٍ. أي: ليست شرقيةَ وحدَها، حتى لا تُصِيبَها الشمسُ إذا غرَبَت، وإنما لها نصيبُها مِن الشمسِ بالغَداةِ ما دامت بالجانبِ الذي يلى الشرقَ، ثم لا يكونُ لها نصيبٌ منها إذا مالت إلى جانبِ الغربِ، ولا هي غربيةٌ وحدَها فتُصِيبَها الشمسُ بالعَشِيِّ إذا مالت إلى جانبِ الغربِ، ولا تُصِيبُها بالغَداةِ، ولكنها شرقيةٌ غربيةٌ، تَطْلُعُ عليها الشمسُ بالغَداةِ، وتَغْرُبُ عليها، فيُصِيبُها حرُّ الشمسِ بالغداةِ والعشيِّ. قالوا: وإذا كانت كذلك كانت أجودَ لزيتِها.

Ne doğuya ne de batıya ait denilmesinin sebebi şudur: Yani battığı zaman güneşin kendisine isabet etmeyeceği şekilde sadece doğuya ait değildir; o takdirde güneş doğu tarafında kaldığı müddetçe sabahtan nasibini alır, batı tarafına meylettiğinde ise ondan bir nasibi kalmaz. Akşam vakti batı tarafına meylettiğinde güneşin kendisine isabet edip sabahleyin isabet etmeyeceği şekilde sadece batıya ait de değildir. Bilakis o hem doğuya hem batıya aittir; sabahleyin güneş onun üzerine doğar ve akşamleyin onun üzerine batar, böylece sabah ve akşam güneşin sıcağı ona isabet eder. Dediler ki: Ağaç böyle olunca yağı en kaliteli yağ olur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: لا يَسْتُرُها من الشمسِ جبلٌ ولا وادٍ إذا طلَعَت وإذا غرَبَت .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den O'nun: {زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacı” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Doğduğu zaman da battığı zaman da onu güneşten hiçbir dağ ve hiçbir vadi perdelemez .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا حَرَمِيُّ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبَرنى عُمارةُ، عن عكرمةَ في قولِ اللهِ: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: الشجرةُ تكونُ في مكانٍ لا يَسْتُرُها من الشمسِ شيءٌ، تَطْلُعُ عليها وتَغْرُبُ عليها.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haremî b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Umâre, İkrime'den Allah'ın: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Ağaç, kendisini güneşten hiçbir şeyin örtmediği bir yerdedir; güneş onun üzerine doğar ve onun üzerine batar.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ وابنُ عباسٍ: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قالا: هي التي بشِقِّ الجبلِ، التي يُصِيبُها شروقُ الشمسِ وغروبُها، إذا طلَعَت أصابَتْها، وإذا غَرَبَت أصابَتْها.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid ve İbn Abbâs: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait” [ayeti hakkında] şöyle dediler: O, dağın yamacında bulunan, güneşin hem doğuşunun hem de batışının isabet ettiği [ağaçtır]; [güneş] doğduğu zaman ona isabet eder, battığı zaman da ona isabet eder.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ليست شرقيةً ولا غربيةً.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Ne doğuya aittir ne de batıya.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني سليمانُ بنُ عبد الجبارِ، قال: ثنى محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَيْنةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: هي شجرةٌ وَسْطَ الشجرِ، ليست مِن الشرقِ ولا مِن الغربِ .

Bana Süleyman b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyneh, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait”. Dedi ki: O, ağaçların ortasında bulunan bir ağaçtır; ne doğudandır ne de batıdan .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: مُتَيَامِنةُ الشامِ، لا شرقيٌّ ولا غربيٌّ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacı” kavli hakkında şöyle dedi: Şam'ın güney tarafındadır; ne doğuludur ne de batılı .

وقال آخرون: ليست هذه الشجرةُ مِن شجرِ الدنيا.

Başkaları da şöyle demiştir: Bu ağaç, dünya ağaçlarından değildir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: واللهِ لو كانت في الأرضِ لكانت شرقيةً أو غربيةً، ولكنما هو مثلٌ ضرَبه اللهُ لنورِه .

Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasen'den Allah'ın: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Vallahi eğer o yeryüzünde olsaydı ya doğuya ya da batıya ait olurdu; fakat o, Allah'ın kendi nuru için verdiği bir misaldir .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عثمانُ - يعنى ابنَ الهيثمِ - قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ: {زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: لو كانت في الأرضِ هذه الزيتونةُ كانت شرقيةً أو غربيةً، ولكن واللهِ ما هي في الأرضِ، وإنما هو مثلٌ

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Osmân -yani İbnü'l-Heysem'i kastediyor- anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasen'den Allah'ın: {زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytin ağacı” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Eğer bu zeytin ağacı yeryüzünde olsaydı ya doğuya ya da batıya ait olurdu; fakat vallahi o yeryüzünde değildir, o ancak bir misaldir

ضرَبه اللهُ لنورِه.

ki Allah onu kendi nuru için vermiştir.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}. قال: هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ، ولو كانت هذه الشجرةُ في الدنيا، لكانت إما شرقيةً وإما غربيةً.

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasen'den O'nun: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya ait” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir; eğer bu ağaç dünyada olsaydı ya doğuya ya da batıya ait olurdu.

[وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ ذلك قولُ من قال: إنها شرقيةٌ غربيةٌ] . وقال: معنى الكلامِ: ليست شرقيةً تَطْلُعُ عليها الشمسُ العشيَّ دونَ الغَداةِ، ولكنَّ الشمسَ تُشْرقُ عليها وتَغْرُبُ، فهي شرقيةٌ غربيةٌ.

[Bu görüşler içinde bu [ayetin] teviline en uygun olanı: "O hem doğulu hem batılıdır"] diyenin sözüdür. [O kimse] şöyle demiştir: Sözün anlamı şudur: O, sadece akşamleyin güneşin doğup sabahleyin doğmadığı sırf doğulu [bir ağaç] değildir; bilakis güneş onun üzerine hem doğar hem batar, dolayısıyla o hem doğuludur hem batılıdır.

وإنما قلْنا: ذلك أولى بمعنى الكلامِ؛ لأن الله إنما وصَف الزيتَ الذي يُوقَدُ على هذا المصباحِ بالصفاءِ والجودةِ، فإذا كان شجرُه شرقيًّا غربيًّا، كان زيتُه لا شكَّ أجودَ وأصْفَى وأَضْوَأَ.

Sözün anlamına bunun en uygun olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah bu kandilde yakılan yağı ancak berraklık ve kalitesiyle nitelemiştir. Ağacı hem doğulu hem batılı olunca, yağı şüphesiz daha kaliteli, daha berrak ve daha aydınlatıcı olur.

وقولُه: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يكادُ زيتُ هذه الزيتونةِ يُضِيءُ من صفائِه وحسنِ ضيائِه، {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ}. يقولُ: فكيف إذا مسَّته النارُ!

O'nun: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ} “Neredeyse onun yağı ışık verecek” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Berraklığından ve ışığının güzelliğinden dolayı bu zeytinin yağı neredeyse ışık saçacaktır, {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “kendisine bir ateş değmese bile”. Şöyle buyurur: Ya bir de ona ateş değerse [nasıl parlar]!

وإنما أُريد بقولِه: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ}. أن هذا القرآنَ مِن عندِ اللهِ، وأنه كلامُه، فجُعِل مَثَلُه ومثلُ كونِه مِن عندِه، مثلَ المصباحِ الذي يُوقَدُ مِن الشجرةِ المباركةِ التي وصفَها جلَّ ثناؤُه في هذه الآيةِ.

O'nun: {يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ} “bereketli bir ağaçtan yakılır” kavliyle kastedilen şudur: Bu Kur'an Allah katındandır ve O'nun kelâmıdır. Dolayısıyla onun ve O'nun katından oluşunun misali, övgüsü yüce olan [Allah]'ın bu ayette nitelediği bereketli ağaçtan yakılan kandil misali gibi kılınmıştır.

وعُنِى بقولِه: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ}. أن حُجَجَ اللهِ تعالى ذكرُه على خلقِه تكادُ من بيانِها ووضوحِها تُضِيءُ لمن فكَّر فيها ونظَر، أو أعْرَض عنها ولَهَا، {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ}. يقولُ: ولو لم يَزِدْها اللهُ بيانا ووضوحًا بإنزالِه هذا القرآنَ

O'nun: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ} “Neredeyse onun yağı ışık verecek” kavliyle kastedilen şudur: Zikri yüce olan Allah'ın yaratıkları üzerindeki delilleri, açıklığından ve vuzuhundan ötürü; onlar üzerinde düşünüp ibretle bakan kimse için de onlardan yüz çevirip gaflete dalan kimse için de neredeyse ışık saçacaktır. {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “Kendisine bir ateş değmese bile” [kavli hakkında] şöyle buyurur: Allah bu Kur'an'ı indirmek suretiyle o [delillere] bir açıklık ve vuzuh katmamış olsaydı bile [durum böyledir].

إليهم، مُنَبِّهًا لهم على توحيدِه، فكيف إذا نبَّههم به، وذكَّرهم بآياتِه، فزادهم به حجةً إلى حُججِه عليهم قبلَ ذلك! فذلك بيانٌ مِن اللهِ ونورٌ على البيانِ والنورِ الذي كان قد وصَفه لهم ونصَبه قبلَ نزولِه.

kendilerini O'nun birliğine karşı uyararak onlara [bu Kur'an'ı indirmemiş olsaydı bile böyledir]. Ya bir de onları bununla uyarıp ayetleriyle kendilerine hatırlatınca ve bundan önceki delillerine ilaveten aleyhlerine yeni bir delil kılınca nasıl olur! İşte bu, Allah'tan bir açıklama ve [Kur'an] inmeden önce onlara nitelendirip diktiği açıklama ve nurun üzerine bir nurdur.

وقولُه: {نُورٌ عَلَى نُورٍ}. يعنى النارَ على هذا الزيتِ الذي يكادُ يُضِيءُ ولو لم تَمْسَسْه النارُ.

O'nun: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur” kavli; kendisine ateş değmese bile neredeyse ışık saçacak olan bu yağın üzerindeki ateşi kastetmektedir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {نُورٌ عَلَى نُورٍ}. قال: النارُ على الزيتِ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur” [kavli hakkında] şöyle dediğini nakletti: Yağın üzerindeki ateştir .