حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: أخبَرنا يونسُ، عن الحسنِ في قولِه: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: صدقًا، ووفاءً، وأداءً، وأمانةً .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, Hasan'dan O'nun: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” kavli hakkında nakletti, [Hasan] dedi ki: Doğruluk, vefa, [borcu] ödeme ve emanettir .
قال: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ وطاوسٍ أنَّهما قالا في قولِه: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قالا: مالًا وأمانةً .
Dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Necîh, Mücâhid ve Tâvûs'tan nakletti; ikisi O'nun: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” kavli hakkında şöyle demişlerdir: Mal ve emanettir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: أداءً و أمانةً .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten nakletti: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Borcu] ödeme ve emanettir .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن المغيرةِ،
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mugîre'den nakletti,
قال: كان إبراهيم يقولُ في هذه الآيةِ: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: صدقًا ووفاءً. أو أحدَهما .
dedi ki: İbrâhîm bu ayet: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” hakkında şöyle derdi: Doğruluk ve vefadır -veya ikisinden biridir- .
حدَّثنا أبو بكرٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ عبدَ الملكِ بنَ أبي سليمانَ، عن عطاءٍ في قوله: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: أداءً ومالًا .
Bize Ebû Bekr anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan işittim, Atâ'dan O'nun: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” kavli hakkında şöyle dedi: [Borcu] ödeme ve maldır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن جُرَيجٍ، قال: قال عمرُو بنُ دينارٍ: أحسَبُه كلَّ ذلك؛ المالَ والصلاحَ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Amr b. Dînâr şöyle dedi: Bunların hepsini; malı ve salahı (düzgünlüğü) kapsadığını zannederim .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدٌ، قال: ثنا سفيانُ : {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. يعني: صدقًا ووفاءً وأمانةً.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı : {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz”; yani doğruluk, vefa ve emanet demektir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: إن علمتَ فيه خيرًا لنفسِك، يؤدِّى إليك ويَصدُقُك ما حدَّثك، فكاتبْه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz” kavli hakkında şöyle dedi: Eğer onda kendin için bir hayır bilirsen -sana [borcunu] ödüyor ve sana söylediği şeylerde doğru söylüyorsa- onunla mükatebe yap.
وقال آخرون: بل معني ذلك: إنْ علِمتم لهم مالًا.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: "Kendilerine ait bir mal bilirseniz" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قوله: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. يقولُ: إِنْ علِمتم لهم مالًا.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] nakletti; {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın” [ayetindeki bu ifade hakkında] şöyle buyurmuştur: Eğer kendilerine ait bir mal olduğunu bilirseniz [demektir].
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال قال ابن عباسٍ: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: مالًا .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz” [ayeti hakkında]: Mal [demektir] dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: مالًا .
Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o Mücâhid'den nakletti: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” [ayeti hakkında]: Mal [demektir] dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: لهم مالًا، فكاتِبوهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki: Onlara ait bir mal [bilirseniz], onlarla mükatebe yapın.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: إن علِمتم لهم مالًا، كائنةً أخلاقُهم ودينُهم ما كان .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın” [ayeti hakkında]: Ahlakları ve dinleri her ne olursa olsun, kendilerine ait bir mal bilirseniz [mükatebe yapın] dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن زَاذانَ، عن عطاءِ بن أبي ربَاحٍ: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr'dan, o Zâzân'dan, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan nakletti: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın”.
قال: مالًا .
"Mal [demektir]" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا أبو بشرٍ، عن مجاهدٍ، قال: إنْ علِمتم عندَهم. مالًا.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Mücâhid'den haber verdi, [Mücâhid] dedi ki: Yanlarında bir mal olduğunu bilirseniz [demektir].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني محمدُ بنُ عمرٍو اليافعيُّ، عن ابن جُرَيجٍ، أن عطاءَ بنَ أبي ربَاحٍ كان يقولُ: ما نراه إلا المالَ. يعنى قولَه: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا}. قال: ثم تلا: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} [البقرة: ١٨٠].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Muhammed b. Amr el-Yâfiî, İbn Cüreyc'den bildirdi: Atâ b. Ebî Rebâh: "Biz onu maldan başkası olarak görmüyoruz" derdi; O'nun: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz” kavlini kastediyordu. Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا} [el-Bakara: 180] “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa... size farz kılındı”.
وأولَى هذه الأقوالِ بالصوابِ في معنى ذلك عندِى قولُ من قال: معناه: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} أي: قوةً على الاحترافِ والاكتسابِ، ووفاءً بما أوْجَبَ على نفسِه وألزمَها، وصدقَ لهجةٍ. وذلك أنَّ هذه المعانىَ هي الأسبابُ التي بمولَى العبدِ الحاجةُ إليها إذا كاتَب عبدَه، مما يكونُ في العبدِ؛ فأَمَّا المالُ وإن كان من الخير، فإنَّه لا يكونُ في العبدِ، وإنَّما يكونُ عندَه أو له، لا فيه، واللهُ إنَّما أوجَبَ علينا مكاتبةَ العبدِ إذا علِمنا فيه خيرًا، لا إذا علِمنا عنده أو لَه، فلذلك لم نقلْ: إنَّ الخيرَ في هذا الموضعِ معنيٌّ به المالُ.
Bunun anlamı hususunda bana göre bu görüşlerden doğruya en yakın olanı, şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı: {فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “Kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükatebe yapın”; yani meslek icra edip kazanmaya güç yetirme, nefsine vacip kılıp yükümlülük altına girdiği şeye vefa gösterme ve sözünde doğru olmadır. Zira bu manalar, kölenin efendisinin kölesiyle mükatebe yaptığı zaman kölede bulunmasına ihtiyaç duyduğu sebeplerdir. Mala gelince; o her ne kadar hayırdan olsa da kölenin "içinde/kendisinde" bulunmaz, ancak onun yanında veya ona ait olur; içinde değil. Allah ise köleyle mükatebeyi ancak kendisinde bir hayır bildiğimiz zaman bize farz kılmıştır; yanında veya ona ait olduğunu bildiğimiz zaman değil. İşte bu sebeple biz, bu yerde hayır ile kastedilenin mal olduğunu söylemedik.
وقولُه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. يقولُ تعالى ذِكْرُه: وأعطُوهم من مالِ اللهِ الذي أعطاكم.
O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından onlara verin” kavli. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın size verdiği malından onlara verin.
ثم اختلَفَ أهلُ التأويلِ في المأمورِ بإعطائِه من مالِ اللهِ الذي أعطاه؛ مَنْ هو؟ وفى المالِ؛ أيُّ الأموالِ هو؟ فقال بعضُهم: الذي أمِرَ بإعطاءِ المكاتَبِ مِن مالِ اللهِ هو مولَى العبدِ المكاتَبِ، ومالُ اللهِ الذي أمِرَ بإعطائِه منه هو مالُ الكِتابةِ، والقدرُ الذي أُمِر أن يعطيَه منه الربُعُ. وقال آخرون: بل ما شاء من ذلك المولَى.
Sonra tevil ehli, Allah'ın kendisine verdiği maldan vermesi emredilen kimsenin kim olduğu ve mal hususunda; bunun hangi mal olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Mükatep köleye Allah'ın malından vermesi emredilen kimse, mükatep kölenin efendisidir. Kendisinden vermesi emredilen Allah'ın malı ise mükatebe bedelidir ve ondan vermesi emredilen miktar da dörtte birdir (çeyrektir). Diğerleri ise: "Aksine efendinin bundan dilediği kadardır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عمرانُ بنُ عيينةَ، قال: ثنا عطاءُ بن السائبِ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَمِيُّ، عن عليٍّ في قولِ اللهِ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: ربعُ المكاتبةِ .
Bana Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o Ali'den Allah'ın: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti, [Ali] dedi ki: Mükatebe bedelinin dörtte biridir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المحاربيُّ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ في قولِ اللهِ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: ربعُ الكتابةِ يحُطُّها عنه.
Bize el-Hasan b. Arefe anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, Atâ b. es-Sâib'den, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o Ali'den Allah'ın: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti, [Ali] dedi ki: Mükatebe bedelinin dörtte biridir, [efendisi] bunu onun borcundan düşer.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن ليثٍ، عن عبد الأعلَى، عن أبي عبدِ الرحمن، عن عليٍّ ﵁ في قولِ اللهِ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: الربعُ من أوَّلِ نجومِه.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o Abdüla'lâ'dan, o Ebû Abdirrahmân'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan Allah'ın: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti, [Ali] dedi ki: Taksitlerinin ilkinden [düşülecek] dörtte biridir.
قال: أخبَرنا ابن عُليَّةَ، قال عطاءُ بنُ السائبِ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ في قولِه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: الربعُ من مكاتبِته.
Dedi ki: Bize İbn Uleyye haber verdi, Atâ b. es-Sâib, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o Ali'den O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti, [Ali] dedi ki: Mükatebe bedelinin dörtte biridir.
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ الأحمَسيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، قال: ثنى عبدُ الملكِ بنُ أبي سليمانَ، عن عبدِ الملكِ بن أعينَ، قال: كاتَبَ أبو عبدِ الرحمنِ غلامًا في أربعةِ آلافِ درهمٍ، ثم وضَعَ له الربعَ، ثم قال: لولا أنِّى رأيتُ عليًّا رضوانُ اللهِ عليه كاتَبَ غلامًا له ثم وضَعَ له الربعَ، ما وضعتُ لك شيئًا.
Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bana Abdülmelik b. Ebî Süleymân, Abdülmelik b. A'yen'den anlattı, dedi ki: Ebû Abdirrahmân bir kölesiyle dört bin dirhem karşılığında mükatebe yaptı, sonra onun için dörtte birini düşürdü; ardından da şöyle dedi: "Eğer Ali -rıdvânullâhi aleyh-'ın bir kölesiyle mükatebe yapıp sonra onun borcundan dörtte birini düşürdüğünü görmeseydim, senin için hiçbir şey düşürmezdim."
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عبدِ الأعلى، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، أنه كاتَبَ غلامًا له على ألفٍ ومائتين، فترَكَ الربعَ وأشهدَنى، فقال لى: كان صديقُك يفعلُ هذا. يعنى عليًّا رضوانُ اللهِ عليه، يقولُ : {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Abdüla'lâ'dan, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den nakletti: O, bir kölesiyle bin iki yüz [dirhem] karşılığında mükatebe yaptı, dörtte birini bıraktı ve beni şahit tuttu. Sonra bana: "Senin dostun böyle yapıyordu" dedi; Ali -rıdvânullâhi aleyh-'ı kastediyordu ve: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayetini] okuyordu.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ الملكِ، قال: ثنى فَضالةُ بنُ أبى أميَّةَ، عن أبيه، قال: كاتَبنى عمرُ بنُ الخطابِ ﵁، فاستقرَضَ لى من حَفْصةً مائتى درهمٍ. قلتُ: ألَا تجعلُها في مكاتبتي؟ قال: إنِّي لا أدرِى أدرِكُ ذاك أم لا؟
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülmelik'ten anlattı, dedi ki: Bana Fedâle b. Ebî Ümeyye babasından anlattı, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu anh- benimle mükatebe yaptı ve Hafsa'dan benim için iki yüz dirhem borç aldı. Ben: "Bunu mükatebe bedelimden düşmez misin?" dedim. [Ömer]: "Ben o vakte ulaşıp ulaşamayacağımı bilmiyorum" dedi.
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، بلَغنى أنه كاتبَه على مائةِ أوقيةٍ: قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ الملكِ، قال: ذكرتُ ذلك لعكرِمةَ، فقال: هو قولُ اللهِ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}.
Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı; bana onun kendisiyle yüz ukıyye karşılığında mükatebe yaptığı ulaştı. Dedi ki: Bize Süfyân, Abdülmelik'ten anlattı, dedi ki: Bunu İkrime'ye anlattım da şöyle dedi: Bu, Allah'ın: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavlidir.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. يقولُ: ضعُوا عنهم من مكاتبِتهم .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti, [İbn Abbâs] der ki: Onların mükatebe bedellerinden düşürün .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. يقولُ: ضَعُوا عنهم مما قاطعتموهم عليه.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayeti hakkında] şöyle der: Kendileriyle anlaştığınız bedelden onlar için düşürün.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ عبدَ الملكِ بنَ أبى سليمانَ، عن عطاءٍ في قوله: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: مما أخرَج اللهُ لكم منهم .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan işittim, Atâ'dan O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında şöyle dedi: Allah'ın onlar vasıtasıyla size çıkardığı [maldan verin/düşün] .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: آتِهِم مما في يدَيْك .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayeti hakkında], "Onlara elinin altındakinden ver" dedi .
حدَّثني الحسينُ بنُ عمرٍو العنقزيُّ، قال: ثنى أبي، عن أسباطَ، عن السديِّ، عن أبيه، قال: كاتبتْنى زينبُ بنتُ قيسِ بن مَخْرمةَ، من بنى المطَّلبِ بن عبدِ منافٍ، على عشرةِ آلافٍ، فتركَتْ لى ألفًا، وكانت زينبُ قد صلَّت مع رسولِ اللهِ ﷺ
Bana el-Hüseyn b. Amr el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bana babam, Esbât'tan, o es-Süddî'den, o da babasından nakletti; o şöyle dedi: Benî Muttalib b. Abdimenâf'tan Zeyneb bint Kays b. Mahrame on bin [dirhem] karşılığında benimle mükâtebe yaptı ve bana bin [dirhemini] bağışladı. Zeyneb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kılmıştı
القبلتين جميعًا .
her iki kıbleye birden [doğru namaz kılmıştı] .
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبَرنا أبو مسعودٍ الجُرَيْرِيُّ، عن أبي نَضْرةَ، عن أبي سعيدٍ مولى أبى أَسِيدٍ، قال: كاتَبنى أبو أَسِيدٍ على ثنتى عشرةَ مائةً، فجئتُه بها، فأخَذ منها ألفًا، وردَّ عليَّ مائتين .
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mes'ûd el-Cüreyrî, Ebû Nadre'den, o Ebû Useyd'in âzatlısı Ebû Saîd'den haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Useyd benimle bin iki yüz [dirhem] karşılığında mükatebe yaptı. Ben de bunu ona getirdim; o da bundan bin [dirhemi] aldı ve iki yüz [dirhemi] bana geri verdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا هارونُ بن المغيرةِ، عن عنبسةَ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: كان ابن عمرَ إذا كاتَب مكاتَبَه، لم يضعْ عنه شيئًا من أوَّلِ نجومه؛ مخافَة أن يعجِزَ فيَرجِعَ إليه صدقتَه، ولكنَّه إذا كان في آخرِ مكاتبِته، وضَع عنه ما أحبَّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hârûn b. el-Muğîre, Anbese'den, o Sâlim el-Eftas'tan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Ömer mükateplisi ile sözleşme yaptığında, âciz kalıp da sadakasının kendisine geri dönmesi korkusuyla onun ilk taksitlerinden hiçbir şey düşmezdi; ancak mükatebesinin sonuna geldiğinde, dilediği miktarı ondan düşerdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني مَخْرَمةُ، عن أبيه، عن نافعٍ، قال: كاتَبَ عبدُ اللهِ بنُ عمرَ غلامًا له يقالُ له: شرفا. على خمسةٍ وثلاثينَ ألفَ درهمٍ، فوضَعَ من آخرِ كتابتِه خمسةَ آلافٍ، ولم يذكُرْ نافعٌ أنَّه أعطاه شيئًا غيرَ الذي وضَعَ له .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mahreme, babasından, o Nâfi'den haber verdi; dedi ki: Abdullah b. Ömer, Şerefâ adı verilen kölesiyle otuz beş bin dirhem karşılığında mükatebe yaptı ve mükatebesinin son [taksitin]den beş bin [dirhem] düşürdü. Nâfi', onun kendisi için düşürdüğü miktardan başka bir şey verdiğini zikretmedi .
قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال مالكٌ: سمِعتُ بعضَ أهلِ العلمِ يقولُ: إِنَّ ذلك أن يُكاتبَ الرجلُ غلامَه، ثم يضَعَ عنه من آخر كتابته شيئًا مسمًّى. قال مالكٌ: وذلك أحسنُ ما سمِعتُ، وعلى ذلك أهلُ العلمِ وعملُ الناسِ عندَنا.
[Yûnus] dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Mâlik şöyle dedi: İlim ehlinden bazılarının şöyle dediğini işittim: "Bu, kişinin kölesiyle mükatebe yapması, sonra da mükatebesinin son [taksitin]den belirlenmiş bir miktarı ondan düşmesidir." Mâlik dedi ki: "Bu, işittiğim [görüşlerin] en güzelidir; ilim ehli[nin benimsediği] ve beldemizde insanların uygulaması da bu şekildedir."
[حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا زيدٌ] ، قال: ثنا سفيانُ: أحبُّ إليَّ أن يعطيَه الربُعَ أو أقلَّ منه شيئًا، وليسَ بواجبٍ، وأن يفعلَ ذلك حسنٌ.
[Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Zeyd anlattı] , dedi ki: Bize Süfyân anlattı: "Ona dörtte birini yahut bundan biraz daha azını vermesi bana daha sevimlidir; bu vacip değildir, ancak bunu yapması güzeldir."
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن عبدِ اللهِ بن حبيبٍ أبى عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ، عن عليٍّ ﵁: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: هو ربُعُ المكاتبةِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Abdullah b. Habîb Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o Ali radıyallâhu anh'tan nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayeti hakkında] şöyle dedi: O, mükatebe bedelinin dörtte biridir.
وقال آخرون: بل ذلك حضٌّ من اللهِ أهلَ الأموالِ على أن يعطوهم سهمَهم الذي جعله اللهُ لهم من الصدقاتِ المفروضةِ لهم في أموالِهم بقولِه: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ} [التوبة: ٦٠]. قال: فالرِّقابُ التي جعَل فيها أحد سُهمانِ الصدقة الثمانيةِ هم المكاتَبون. قال: وإيَّاه عنَى جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. أي: سَهْمِهم من الصدقةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu, Allah'ın: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ} “Sadakalar (zekât gelirleri) ancak yoksullar, düşkünler, zekât toplayan memurlar, kalpleri (İslâm'a) ısındırılacak olanlar ve boyunduruk altındakiler (köleler) içindir...” [Tevbe, 60] kavliyle mallarında kendileri için farz kılınmış sadakalardan Allah'ın onlara ayırdığı payı vermeleri hususunda Allah'ın mal sahiplerine bir teşvikidir. Dedi ki: Sadakanın sekiz payından birinin kendilerine ayrıldığı "er-Rıkâb" (boyunduruk altındakiler), mükateplilerdir. Dedi ki: Şânı yüce olan, {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” sözüyle bunu kastetmiştir; yani onlara sadakadan olan paylarını verin.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثني يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن ابن بُرَيْدَةَ، عن أبيه قولَه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: يَحُبُّ اللهُ عليه، يُعْطُونه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn, İbn Büreyde'den, o da babasından O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti; şöyle dedi: Allah buna teşvik eder, ona verirler.
حدَّثني يعقوب، قال: ثنى ابن عُلَيةَ، قال: أخبَرنا يونسُ، عن الحسنِ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: حثَّ عليه الناسَ؛ مولاه وغيرَه .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bana İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Efendisi olsun başkası olsun, insanları buna teşvik etmiştir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةً، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: يُعطِى مكاتَبَه، وغيرُه، حَثَّ الناسَ عليه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muğîre'den, o Hammâd'dan, o İbrâhîm'den O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında nakletti, şöyle dedi: [Kişi] kendi mükateplisine verir, başkası da [verir]; insanları buna teşvik etmiştir.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ أنه قال في قولِه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال: أمرَ مولاه والناسَ جميعًا أن يُعينوه .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Muğîre'den, o İbrâhîm'den nakletti; o, O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli hakkında şöyle demiştir: Efendisine ve bütün insanlara ona yardım etmelerini emretmiştir .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. [قال: أمَر المسلمين أن يُعْطُوهم مما آتاهمُ اللهُ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Muğîre'den, o İbrâhîm'den nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” [ayeti hakkında], [Müslümanlara, Allah'ın kendilerine verdiklerinden onlara vermelerini emretmiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني ابن زيدٍ، عن أبيه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}] . قال: ذلك في الزكاةِ على الوُلاةِ، يعطونهم من الزكاةِ، يقولُ اللهُ: {وَفِي الرِّقَابِ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Zeyd, babasından nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}] “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin”. Dedi ki: Bu, zekât hususunda yöneticiler üzerinedir; onlara zekâttan verirler. Allah şöyle buyurmaktadır: {وَفِي الرِّقَابِ} “...ve boyunduruk altındakilere...”.
قال: ثني ابن زيدٍ، عن أبيه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ}. قال:
Dedi ki: Bana İbn Zeyd, babasından nakletti: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin”. Dedi ki:
الفَىْءُ والصدقاتُ. وقَرأ قولَ اللهِ: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ}. وقرأ حتى بلَغ: {وَفِي الرِّقَابِ}. فأمرهم اللهُ أن يوفُّوهم منه، فليس ذلك من الكتابةِ. قال: وكان أبي يقولُ: ما لَه وللكتابةِ، هو من مالِ اللَّهِ الذي فَرَض له فيها نصيبًا .
[Bu] fey ve sadakalardır. Ve Allah'ın: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak yoksullar ve düşkünler içindir...” sözünü okudu ve: {وَفِي الرِّقَابِ} “...ve boyunduruk altındakilere...” kısmına kadar okudu. Allah onlara [bu mallardan] haklarını tastamam vermelerini emretmiştir ; dolayısıyla bu, mükatebe [bedelinden indirim yapmak] ile ilgili değildir. Dedi ki: Babam şöyle derdi: "Bunun mükatebe bedeliyle ne ilgisi var? Bu, Allah'ın kendisi için onda pay takdir ettiği Allah'ın malındandır" .
وأولَى القولينِ بالصوابِ في ذلك عندِى القولُ الثاني، وهو قولُ من قال: عنَى به إيتاءَهم سهمَهم من الصدقةِ المفروضةِ.
Bu hususta bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı ikinci görüştür; o da bununla, farz kılınan sadakadan olan paylarının kendilerine verilmesinin kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür.
وإنَّما قُلنا: ذلك أولى القولينِ؛ لأنَّ قولَه: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} أمرٌ من اللهِ تعالى ذِكرُه بإيتاءِ المكاتَبِين من ماله الذي آتَى أهلَ الأموالِ، وأمرُ اللهِ فرضٌ على عبادِه الانتهاءُ إليه، ما لم يخبْرهم أنَّ مراده الندْبُ؛ لِما قد بيَّنا في غيرِ موضعٍ من كتابِنا. فإذ كان ذلك كذلك، ولم يكنْ أخبَرنا في كتابِه ولا على لسانِ رسولِه ﷺ ما أنه نَدْبُ، ففرضٌ واجبٌ. وإذ كان ذلك كذلك، وكانت الحجةُ قد قامت أنْ لا حقَّ لأحدٍ في مالِ أحدٍ غيرِه منَ المسلمين إِلَّا ما أوجَبه اللهُ لأهلِ سُهمانِ الصدقةِ في أموالِ الأغنياءِ منهم، وكانت الكتابةُ التي يقتضيها سيدُ المكاتَبِ من مكاتَبِه مالًا من مالِ سيدِ المكاتَبِ فيها، فيفادُ أنَّ الحقَّ الذي أوجبَ اللهُ له على المؤمنين أن يؤتُوه من أموالِهم، هو ما فَرَض على الأغنياءِ في أموالِهم له من الصدقةِ المفروضةِ؛ إذ كان لا حقَّ في أموالِهم لأحدٍ سواها.
İki görüşten bunun daha evlâ olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından siz de onlara verin” kavli, Allah Teâlâ'dan mal sahiplerine ihsan ettiği Kendi malından mükateplere vermelerine dair bir emirdir. Kitabımızın başka yerlerinde de açıkladığımız üzere, Allah'ın emri, kullarına bunun mendup olduğunu bildirmediği müddetçe yerine getirilmesi gereken bir farzdır. Durum böyle olunca ve O ne Kitabı'nda ne de Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla bunun mendup olduğunu bize bildirmediğine göre, bu vacip bir farzdır. Durum böyle olduğuna ve bir Müslümanın diğer bir Müslümanın malı üzerinde, Allah'ın zenginlerin mallarında sadaka payı sahipleri için vacip kıldığı haktan başka hiçbir hakkı bulunmadığı delille sabit olduğuna göre; mükatebin efendisinin mükateplisinden talep ettiği mükatebe bedeli de efendinin kendi malından bir mal olduğuna göre, anlaşılmaktadır ki Allah'ın müminler üzerine mallarından vermelerini farz kıldığı hak, zenginlerin mallarında onlar için takdir ettiği farz sadakadır; zira zenginlerin mallarında bundan başka kimsenin bir hakkı yoktur.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: زوَّجُوا الصالحين من عبادِكم وإمائِكم، ولا تُكْرِهُوا إماءَكم {عَلَى الْبِغَاءِ} وهو الزنى، {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا}. يقولُ: إن أرَدْنَ تعفُّفًا عن الزنى ، {لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. يقولُ: لتَلتَمِسوا بإكراهِكم إياهن على الزنى {عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. وذلك ما تَعْرِضُ لهم إليه الحاجةُ؛ مِن رِياشِها وزينتِها وأموالِها، {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ}. يقولُ: ومَن يُكْرِهْ فتياتِه على البِغاءِ، فإِن الله مِن بعدِ إكراهِه إياهن على ذلك، لهن غفورٌ رحيمٌ، ووِزْرُ ما كان مِن ذلك عليهم دونَهن.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kölelerinizden ve cariyelerinizden sâlih olanları evlendirin; cariyelerinizi {عَلَى الْبِغَاءِ} yani zinaya zorlamayın; {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} buyurmaktadır ki: Eğer zinadan korunup iffetli kalmak isterlerse . {لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} buyurmaktadır ki: Onları zinaya zorlayarak {عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatının geçici menfaatini” elde etmek için [bunu yapmayın]. Bu da onların muhtaç oldukları; ziynet, süs ve mallardan ibarettir. {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ} buyurmaktadır ki: Kim cariyelerini fuhşa zorlarsa, şüphesiz Allah, onun kendilerini buna zorlamasından sonra onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir; bundan doğacak günah da onlara değil, [onları zorlayanların] üzerinedir.
وذُكِر أن هذه الآيةَ أُنْزِلَت في عبدِ اللهِ بن أَبِيٍّ ابْنِ سَلُولَ حِينَ أَكْرَهُ أَمَتَهُ مُسَيْكَةَ على الزني.
Bu ayetin, Abdullah b. Übey b. Selûl'ün cariyesi Müseyke'yi zinaya zorladığı vakit indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا الحسنُ بنُ الصَّبَاحِ، قال: ثنا حجاجُ بنُ محمدٍ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: أخبَرني أبو الزبيرِ، أنه سمِع جابرَ بنَ عبدِ اللهِ يقولُ: جاءت مُسَيْكةُ لبعضِ الأنصارِ، فقالت: إن سيدى يُكْرِهُنى على الزنى. فنزَلَت في ذلك: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} .
Bize el-Hasen b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Ebü'z-Zübeyr, Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işittiğini haber verdi: Ensardan birine ait olan Müseyke gelip: "Efendim beni zinaya zorluyor" dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın”.
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، قال: كانت جاريةٌ لعبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سَلُولَ، يقالُ لها: مُسَيْكةُ. فآجَرها، أو أكْرَهها - الطبريُّ يشكُّ - فأتَتِ
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den [naklen] anlattı; dedi ki: Abdullah b. Übey b. Selûl'ün Müseyke adında bir cariyesi vardı. Onu [fuhşa] kiraladı veya zorladı -Taberî şüphe etmektedir- bunun üzerine [cariye]...
النبيَّ ﷺ فشكَت ذلك إليه، فأَنْزَل الله: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ}: يعني بهن .
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona şikâyet etti. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayetini indirdi; yani [bağışlama ve merhamet] onlaradır (cariyeler içindir) .
حدَّثنا أبو حَصِينٍ عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بن يونُسَ، قال: ثنا عَبْثَرٌ، قال: ثنا حُصَيْنٌ، عن الشعبيِّ في قولِه: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ}. قال: رجلٌ كانت له جاريةٌ تَفْجُرُ، فلما أَسْلَمَت نزَلَت هذه الآية
Bize Ebû Husayn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, eş-Şa'bî'den O'nun: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” kavli hakkında anlattı, dedi ki: Bir adamın fuhuş yapan bir cariyesi vardı; [cariye] Müslüman olunca bu ayet indi .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: أخبَرنى أبو الزبيرِ، عن جابرٍ، قال: جاءت جاريةٌ لبعضِ الأنصارِ، فقالت: إن سيدى أكْرَهَنى على البِغاءِ. فأنْزَل اللهُ في ذلك: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana Ebü'z-Zübeyr, Câbir'den haber verdi; dedi ki: Ensardan birine ait bir cariye gelip: "Efendim beni fuhşa zorladı" dedi. Bunun üzerine Allah bu konuda: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayetini] indirdi.
قال ابن جريجٍ: وأخبَرني عمرُو بنُ دينارٍ، عن عكرمةَ، قال: كانت أَمَةٌ لعبدِ اللهِ بن أبيٍّ، أمَرَها فزنَت، فجاءَت ببُرْدٍ، فقال لها: ارْجِعي فازْنى. فقالت: واللهِ لا أَفْعَلُ، إن يَكُ هذا خيرًا فقد اسْتَكْثَرْتُ منه، وإن يَكُ شرًّا فقد آن لى أن أَدَعَهُ .
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Amr b. Dînâr, İkrime'den haber verdi; dedi ki: Abdullah b. Übey'in bir cariyesi vardı , ona [fuhuş yapmasını] emretti, o da zina etti ve bir bürde (çizgili kumaş) getirdi. [Abdullah] ona: "Dön ve [yine] zina et" dedi. Cariye: "Allah'a yemin ederim ki bunu yapmayacağım; eğer bu hayırlı bir şey idiyse zaten ondan bolca yaptım, yok eğer şer bir şey idiyse artık onu terk etme vaktim gelmiştir" dedi .
قال ابن جريجٍ: وقال مجاهدٌ نحوَ ذلك، وزاد، قال: البغاءُ الزني، وَاللهُ
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de buna benzer [bir rivayette bulundu] ve ekleyerek dedi ki: Bığâ (البغاء), zinadır. Allah da
{غَفُورٌ رَحِيمٌ}. قال: للمُكْرَهاتِ على الزنى، وفيها نزَلَت هذه الآيةُ.
{غَفُورٌ رَحِيمٌ} "çok bağışlayandır, çok merhamet edendir" dedi ki: Zinaya zorlanan kadınlar içindir; bu ayet de onlar hakkında inmiştir."
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، أن رجلًا مِن قريشٍ أُسر يومَ بدرٍ، وكان عبدُ اللهِ بنُ أَبِيٍّ أَسَرَه، وكان لعبدِ اللهِ جاريةٌ يقال لها: مُعاذةُ. فكان القرشيُّ الأسيرُ يُرِيدُها على نفسها، وكانت مسلمةً، فكانت تَمْتَنِعُ منه لإسلامِها، وكان ابن أبيٍّ يُكْرِهُها على ذلك ويَضْرِبُها؛ رجاءَ أن تَحْمِلَ للقرشيِّ فيَطْلُبَ فِداءَ ولدِه، فقال الله: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا}. قال الزهريُّ: {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: غفورٌ لهنّ ما أُكْرِهْن عليه .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den haber verdi: Kureyş'ten bir adam Bedir günü esir alınmıştı ve onu Abdullah b. Übey esir etmişti. Abdullah'ın Muâze adında bir cariyesi vardı. Bu Kureyşli esir onunla birlikte olmak istiyordu; kadın ise Müslümandı ve İslamiyet'i sebebiyle buna engel oluyordu. İbn Übey ise, Kureyşli'den hamile kalır da onun çocuğunun fidyesini talep eder ümidiyle kadını buna zorluyor ve onu dövüyordu. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} “İffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [ayetini] indirdi. ez-Zührî dedi ki: {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli, zorlandıkları şeyden ötürü onlar için bağışlayandır demektir .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ أنه كان يَقْرَأُ: {فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle okuyordu: {فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra [onlar için] çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا}. يقولُ: ولا تُكْرِهوا إماءَكم على الزنى، فإن فعَلْتُم فإن الله سبحانه لهن غفورٌ رحيمٌ، وإثمُهن على مَن أَكْرَهَهُنَّ .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} “İffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” kavli hakkında nakletti, şöyle dedi: Cariyelerinizi zinaya zorlamayın; şayet yaparsanız, şüphesiz Allah Sübhânehû onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir; onların günahı ise kendilerini zorlayanın üzerinedir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} إلى آخرِ الآيةِ. قال:
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o [da] İbn Abbâs'tan [rivayetle] O'nun: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [kavli] ayetin sonuna kadar [olan kısmı] hakkında [şöyle] dediğini nakletti:
كانوا في الجاهليةِ يُكْرِهون إماءَهم على الزنى؛ يَأْخُذون أجورهن، فقال اللهُ: لا تُكْرِهوهن على الزنى مِن أجلِ المنَالةِ في الدنيا، (ومَن يُكْرِهْهن فإن الله مِن بعدِ إكراهِهن غفورٌ رحيمٌ لهن). يعنى: إذا أُكْرِهْنَ .
Onlar Câhiliye döneminde cariyelerini ücretlerini almak için zinaya zorlarlardı. Bunun üzerine Allah: "Dünyalık elde etmek için onları zinaya zorlamayın; (kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah onların zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir)" buyurdu. Yani zorlandıkları takdirde [bağışlayandır] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ}. قال : إماءَكم، {عَلَى الْبِغَاءِ}: على الزنى. قال: عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابن سَلُولَ أمر أمةً له بالزنى، فجاءَته بدينارٍ أو ببُرْدٍ - شكٍّ أبو عاصمٍ - فأعْطَته، فقال: ارْجِعي فازني [على آخر] . فقالت: واللهِ ما أنا براجعةٍ. واللهُ غفورٌ رحيمٌ للمُكْرَهات على الزنى. ففى هذا أُنْزِلَت هذه الآية.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ} "Cariyelerinizi zorlamayın"; dedi ki : Cariyelerinizi, {عَلَى الْبِغَاءِ}: Zinaya. Dedi ki: Abdullah b. Übey b. Selûl bir cariyesine zina etmesini emretti; cariye de ona bir dinar veya bir bürde getirdi -Ebû Âsım şüphe etti- ve onu kendisine verdi. [İbn Übey]: "Dön ve [bir başkasıyla daha] zina et" dedi . Cariye: "Allah'a yemin olsun ki dönmeyeceğim" dedi. Allah da zinaya zorlanan kadınlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. İşte bu ayet bu hususta indirildi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوه، إلا أنه قال في حديثِه: أمَر أمَةً له بالزنى، فزنَت، فجاءته ببُرْدٍ فأَعْطَتْه . ولم يَشُكَّ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkā', İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı, ancak o rivayetinde şöyle dedi: Cariyesine zina etmesini emretti, o da zina etti ve ona bir bürde getirip verdi . Ve şüphe etmedi.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ}. يقولُ: على الزنى، {فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: غفورٌ لهن؛ للمُكْرَهاتِ على الزنى.
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” kavli hakkında: "Yani zinaya [zorlamayın]", {فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli hakkında ise: "Onlar için; zinaya zorlanan kadınlar için bağışlayandır" dediğini işittim.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ }. قال: غفورٌ رحيمٌ لهن حيَن أُكْرِهْنَ، وقُسِرْن على ذلك .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Her kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” kavli hakkında şöyle dedi: Zorlandıkları ve buna mecbur bırakıldıkları zaman onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: كانوا يَأْمُرون وَلائدَهم يُباغِين، يَفْعَلْن ذلك، فيُصِبْنَ، فيَأْتِينَهم بكسبهن، فكانت لعبدِ اللهِ بن أبيٍّ ابن سَلُولَ جاريةٌ، فكانت تُباغِى، فكرِهَت وحلَفَت ألا تَفْعَلَه، فأكْرَهها أهلُها، فانْطَلَقت فباغَت ببُرْدٍ أخضرَ، فأتتْهم به، فأنْزَل اللهُ ﵎: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Onlar cariyelerine fuhuş yapmalarını emrederlerdi, onlar da bunu yapar, kazanç elde eder ve kazançlarını onlara getirirlerdi. Abdullah b. Übey b. Selûl'ün bir cariyesi vardı, fuhuş yapardı; sonra bundan hoşlanmadı ve bunu yapmayacağına yemin etti. Ancak ailesi (sahipleri) onu zorladı. O da gidip yeşil bir bürde karşılığında fuhuş yaptı ve onu kendilerine getirdi. Bunun üzerine Allah celle celâluhû: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın...” ayetini indirdi .
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik.” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: ولقد أنْزَلْنا إليكم أيها الناسُ دَلالاتٍ وعلاماتٍ، {مُبَيِّنَاتٍ}. يقولُ: مُفَصَّلاتٍ الحقَّ مِن الباطلِ، ومُوَضِّحاتٍ ذلك.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Andolsun ki Biz size deliller ve alametler indirdik; {مُبَيِّنَاتٍ} buyurmaktadır ki: Hakkı bâtıldan ayırt eden ve bunu açıklığa kavuşturan [ayetler].
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ الكوفيين والبصريين: (مُبَيَّنَاتٍ) بفتحِ الياءِ ، بمعنى: مُفَصَّلاتٍ، وأن اللَّهَ فَصَّلَهن وبيَّنهن لعبادِه، فهن مُفَصَّلاتٌ مُبَيَّنَاتٌ.
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine kurrâsının geneli ile bazı Kûfeliler ve Basralılar bunu, yâ harfinin fethasıyla (مُبَيَّنَاتٍ - mübeyyenâtin) okumuşlardır ; bu da "açıklanmış, tafsil edilmiş" anlamında olup Allah'ın onları kulları için tafsil edip açıkladığı, dolayısıyla onların tafsil edilmiş ve açıklanmış [ayetler] olduğu manasındadır.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفة: {مُبَيِّنَاتٍ} بكسرِ الياءِ، بمعنى أن الآياتِ هن تُبَيِّنُ الحقَّ والصوابَ للناسِ وتَهْدِيهم إلى الحقِّ.
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, yâ harfinin kesresiyle {مُبَيِّنَاتٍ} [mübeyyinâtin] şeklinde okumuşlardır; bu da ayetlerin insanlara hakkı ve doğruyu açıkladığı ve onları hakka ilettiği anlamındadır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان معروفتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، مُتَقارِبنا المعنى، وذلك أن الله إذ فصَّلها وبيَّنها، صارت مُبَيِّنَةٌ بنفسِها الحقَّ لمن الْتَمَسَه مِن قِبَلِها، وإذا بيَّنَت ذلك لمن الْتَمَسَه مِن قِبَلِها، فبتبيينِ اللهِ ذلك فيها، فبأيِّ القراءتين قرَأ القارئُ فمصيبٌ في قراءِته الصوابَ.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, her ikisi de meşhur olan ve kurrâdan ilim ehlinin okuduğu, anlamları birbirine yakın iki kıraattir. Şöyle ki: Allah onları tafsil edip açıkladığında, onlar kendilerinden bunu talep eden kimse için bizzat hakkı açıklayan [ayetler] haline gelmiş olur; kendilerinden bunu talep eden kimseye bunu açıkladıklarında ise bu, Allah'ın onlardaki açıklamasıyla gerçekleşmiş olur. Dolayısıyla okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun kıraatinde isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
وقولُه: {وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ}. [يقولُ: ومثلًا من الذين مضَوا قبلَكم] مِن الأممِ، وموعظةً لمن اتَّقَى الله، فخاف عقابَه وخشِى عذابَه.
O'nun: {وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْa مِنْ قَبْلِكُمْ} kavli ise; [buyurmaktadır ki: Sizden önce gelip geçmiş olan] ümmetlerden bir misal ve Allah'tan sakınan, O'nun cezasından korkup azabından çekinen kimseler için bir öğüttür.
القول في تأويلِ قوله تعالى: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası (oyuk) gibidir. Kandil bir cam içindedir. Cam ise sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır; ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, neredeyse kendisine ateş değmese bile ışık verir. Nur üstüne nurdur! Allah dilediği kimseyi nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” kavlinin tefsiri.
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: هادى مَن في السماواتِ والأرضِ، فهم بنورِه إلى الحقِّ يَهْتَدون، وبهداه مِن حَيْرةِ الضَّلالة يَعْتَصِمون.
Allah Teâlâ, {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavliyle: Göklerde ve yerde bulunanları hidayete erdirendir; onlar O'nun nuruyla hakka ererler ve O'nun hidayetiyle sapıklık şaşkınlığından korunurlar, demek istemektedir.
واختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم فيه نحوَ الذي قلنا.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti; onlardan bazısı bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: اللهُ سبحانَه هادى أهلِ السماواتِ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan { اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Sübhân olan Allah, gök ehlinin hidayet edicisidir
[وأهلِ] الأرضِ .
[ve] yer ehlinin [hidayet edicisidir] .
حدَّثني سليمانُ بنُ عمرَ بن خالدٍ الرَّقِّيُّ ، قال: ثنا وهبُ بنُ راشدٍ، عن فَرْقَدٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: إن إلهى يقولُ: نُورى هُداىَ .
Bana Süleyman b. Ömer b. Hâlid er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Râşid, Ferkad'dan, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı; dedi ki: "Şüphesiz İlahım şöyle buyurmaktadır: 'Nurum, hidayetimdir' ."
وقال آخرون: بل معنى ذلك: اللهُ مدبِّرُ السماواتِ والأرضِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı, "Allah, gökleri ve yeri çekip çevirendir (müdebbiridir)."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال مجاهدُ وابنُ عباسٍ في قوله: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: يُدَبِّرُ الأمر فيهما؛ [نجومَهما وشمسَهما وقمرَهما] .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Mücâhid ve İbn Abbâs, O'nun: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavli hakkında şöyle dediler: "İkisinde de işi [yani ikisinin yıldızlarını, güneşini ve ayını] çekip çevirir."
وقال آخرون: بل عُنِى بذلك النورِ الضياءُ. وقالوا: معنى ذلك: ضياءُ السماواتِ والأرضِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu nur ile aydınlık (ziyâ) kastedilmiştir. Ve: "Bunun manası: Göklerin ve yerin aydınlığıdır" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: ثنا أبو جعفرٍ
Bana Abdüla‘lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer anlattı,
الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ، عن أبيٍّ بن كعبٍ في قولِ اللهِ: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: فبدَأ بنورِ نفسِه، فذكَره، ثم ذكَر نورَ المؤمنِ .
er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan Allah'ın: {اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: O önce kendi nurundan başlayıp onu zikretti, sonra da müminin nurunu zikretti .