ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ قولَه: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} الآية. قال: مَكَث النبيُّ ﷺ عَشْرَ سنينَ خائفًا، يَدْعُو إِلى اللَّهِ سِرًّا وعلانيةً. قال: ثم أُمِر بالهجرةِ إلى المدينةِ. قال: فمكَث بها هو وأصحابُه خائفين ، يُصْبِحون في السلاحِ ويُمْشون فيه، فقال رجلٌ: ما يأتى علينا يومٌ نأمَنُ فيه ونَضَعُ عَنَّا السلاحَ؟ فقال النبيُّ ﷺ: "لا تَغْبُرُونَ إِلا يَسِيرًا حتى يَجْلِسَ الرجلُ منكم في الملأ العظيمِ مُحْتَبِيًا فيه، ليس فيه حَدِيدةٌ". فأنزَل اللَّهُ هذه الآيةَ: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ} إلى قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ}. قال: يقولُ: مَن كَفَر بهذه النعمةِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. وليس يعنى الكفرَ باللهِ. قال: فأظهَره اللهُ على جزيرةِ العربِ، فآمَنوا، ثم تَجَبَّروا، فَغَيَّرَ اللهُ ما بهم، وكَفَروا بهذه النعمةِ، فأدخَل اللهُ عليهم الخوفَ الذي كان رَفَعه عنهم. قال القاسمُ: قال أبو عليٍّ: بِقَتْلِهِم عثمانَ بنَ عفانَ ﵁ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, er-Rebî'den, Ebu'l-Âliye'nin: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetti...” ayeti hakkındaki şu sözünü anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem on sene korku içinde kaldı; gizli ve açık olarak Allah'a davet etti. Dedi ki: Sonra Medine'ye hicretle emrolundu. Dedi ki: Orada o ve ashâbı korku içinde kaldılar , silahla sabahlayıp silahla akşamlıyorlardı. Bir adam: "Güvende olacağımız ve silahı üzerimizden bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Siz ancak pek az bekleyeceksiniz ; nihayet sizden bir adam büyük bir topluluk içinde üzerinde demir [silah] olmaksızın dizlerini karnına çekip oturacaktır." Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ} “Allah, içinizden iman edenlere vadetti...” kavlinden {وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık bundan sonra kim inkâr ederse...” kavline kadar. Dedi ki: Şöyle buyurur: Kim bu nimete nankörlük ederse, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar fasıkların ta kendileridir”. Allah'ı inkâr etmeyi kastetmemektedir. Dedi ki: Allah onu Arap Yarımadası'na galip kıldı, onlar da iman ettiler; sonra zorbalığa saptılar, Allah da onların durumunu değiştirdi ve onlar bu nimete nankörlük ettiler. Bunun üzerine Allah, üzerlerinden kaldırmış olduğu korkuyu tekrar başlarına getirdi. El-Kâsım dedi ki: Ebû Ali şöyle dedi: [Bu,] Osman b. Affân radıyallâhu anh'ı öldürmeleriyle [oldu] .
واختَلف أهلُ التأويلِ في معنى الكفرِ الذي ذكَره اللهُ في قولِه: {وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ}؛ فقال أبو العاليةِ ما ذكَرنا عنه مِن أنه كفرٌ بالنعمةِ لا كفرٌ باللهِ.
Ehl-i tevil, Allah'ın: {وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık bundan sonra kim inkâr ederse” kavlinde zikrettiği küfrün anlamı hususunda ihtilaf etti. Ebu'l-Âliye kendisinden naklettiğimiz üzere bunun Allah'ı inkâr etmek değil, nimete karşı nankörlük etmek olduğunu söylemiştir.
ورُوِى عن حُذَيفةَ في ذلك ما حدَّثنا به ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ،
Bu konuda Huzeyfe'den de [şu rivayet] nakledilmiştir: Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı,
قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبٍ، عن أبي الشَّعْثاءِ، قال: كنتُ جالسًا مع حُذَيفةَ وعبدِ اللهِ بن مسعودٍ، فقال حُذَيفةُ: ذهَب النِّفاقُ، وإنما كان النفاقُ على عهدِ رسول اللهِ ﷺ، وإنما هو الكفرُ بعدَ الإيمانِ. قال: فضَحِك عبدُ اللهِ، فقال: لِمَ تقولُ ذلك؟ قال: علِمتُ ذلك. قال: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ}. حتى بَلَغ آخِرَها .
dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den, Ebu'ş-Şa'sâ'dan anlattı, dedi ki: Huzeyfe ve Abdullah b. Mes'ûd ile birlikte oturuyordum. Huzeyfe dedi ki: "Nifak gitti; nifak ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeydi, [artık] olan ancak imandan sonra küfürdür." Dedi ki: Bunun üzerine Abdullah güldü ve: "Bunu niçin söylüyorsun?" dedi. [Huzeyfe]: "Bunu bildim [öğrendim]" dedi ve: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere onları yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını vadetti...” ayetini sonuna kadar okudu .
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا ابن أَبي عَدِيٍّ، قال: ثنا شعبةُ، [عن أبي إسحاق] ، عن أبي الشَّعْثاءِ، قال: فَعَدْتُ إلى ابن مسعودٍ وحُذَيفةَ، فقال حذيفةُ: ذهَب النِّفاقُ فلا نفاقَ، وإنما هو الكفرُ بعدَ الإيمانِ. فقال عبدُ اللَّهِ: تعلمُ ما تقولُ؟ قال: فتَلا هذه الآيةَ: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ}. حتى بلغ: {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. قال: فضَحِك عبدُ اللهِ. قال: فلَقِيتُ أبا الشَّعْثاءِ بعدَ ذلك بأيامٍ، فقلتُ: مِن أيِّ شيءٍ ضَحِك عبدُ اللهِ؟ قال: لا أدرى، إن الرجلَ ربما ضَحِك مِن الشيءِ الذي يُعْجِبُه، وربما ضَحِك من الشيءِ الذي لا يُعْجِبُه، فمِنْ أَيِّ شيءٍ ضحِك لا أدرى.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, [Ebû İshâk'tan] , Ebu'ş-Şa'sâ'dan anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd ve Huzeyfe'nin yanına tekrar gittim. Huzeyfe dedi ki: "Nifak gitti, artık nifak yoktur; olan ancak imandan sonra küfürdür." Abdullah: "Ne dediğini biliyor musun?" dedi. [Ebu'ş-Şa'sâ] dedi ki: Bunun üzerine şu ayeti okudu: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerin sözü ancak şudur...” [kavlinden] {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar fasıkların ta kendileridir” kavline kadar. Dedi ki: Bunun üzerine Abdullah güldü. Dedi ki: Bundan birkaç gün sonra Ebu'ş-Şa'sâ ile karşılaştım ve: "Abdullah neye güldü?" dedim. Şöyle dedi: "Bilmiyorum; insan bazen hoşuna giden bir şeye güler, bazen de hoşuna gitmeyen bir şeye güler; neye güldüğünü bilmiyorum."
والذي قاله أبو العاليةِ مِن التأويلِ أشبهُ بتأويلِ الآيةِ، وذلك أن الله وعَد الإنعامَ على هذه الأُمَّةِ بما أخبرَ في هذه الآيةِ أنه مُنْعِمٌ به عليهم، ثم قال عَقِيبَ ذلك: فمَن كفَر هذه النعمةَ بعدَ ذلك، فأولئك هم الفاسقون.
Ebu'l-Âliye'nin söylediği tevil, ayetin teviline daha uygundur; çünkü Allah, bu ümmete kendilerine lütfedeceğini bu ayette haber verdiği şeylerle nimet vermeyi vadetmiş, ardından da: "Bundan sonra kim bu nimete nankörlük ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir" buyurmuştur.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]
مجاهدٍ قولَه: {يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا}. قال: تلك أمةُ محمد ﷺ .
Mücâhid'in: {يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} “Bana ibadet ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir."
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن لَيثٍ، عن مجاهدٍ: {أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا}. قال: لا يَخافون غيرى .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, Mücâhid'in: {أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} “güvene [dönüştürecektir]. Onlar bana ibadet ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Benden başkasından korkmazlar."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (56) İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sakın sanma! Onların barınağı ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir! (57)”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأقيمُوا أيُّها الناسُ الصلاةَ بحُدُودِها، فلا تُضَيِّعوها، وآتوا الزكاةَ التي فَرَضها اللهُ عليكم أهلَها، وأَطِيعوا رسولَ ربِّكم فيما أمَركم ونَهاكم {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}. يقولُ: كى يرحَمَكم ربُّكم، فيُنَجِّيَكم مِن عذابِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey insanlar! Namazı şartlarına riayet ederek dosdoğru kılın, onu zayi etmeyin; Allah'ın size farz kıldığı zekâtı ehline verin; Rabbinizin Resulü'ne size emrettiği ve nehyettiği hususlarda itaat edin; {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki merhamet olunasınız”. Şöyle buyurur: Rabbiniz size merhamet etsin ve sizi azabından kurtarsın diye.
وقولُه: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا تَحْسَبَنَّ يا محمدُ الذين كفروا باللَّهِ مُعْجِزيه في الأرضِ، إذا أرادَ إِهْلاكَهم، {وَمَأْوَاهُمُ} بعدَ هَلَاكِهم {النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} الذي يَصِيرون إليه ذلك المَأْوى.
O'nun: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sakın sanma” kavline gelince: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! Allah'ı inkâr edenlerin, onları helak etmek istediğinde yeryüzünde O'nu aciz bırakabileceklerini sakın sanma! Helak edilişlerinden sonra {وَمَأْوَاهُمُ} “onların barınağı” {النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!”, varacakları o barınak ne kötüdür!
وقد كان بعضُهم يقولُ: (لا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا). بالياءِ. وهو مذهبٌ ضعيفٌ عندَ أهلِ العربيةِ، وذلك أن "تحسب" محتاجٌ إلى منصوبَين، وإذا قُرِئ: (يَحْسَبَنَّ) بالياءِ، لم يَكُنْ واقعًا إِلَّا على منصوبٍ واحدٍ. غيرَ أنى أحسَبُ أن قارِئَه
Onlardan bazısı [bu ayeti] “ye” harfiyle {لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler sakın sanmasın” şeklinde okurdu. Bu, Arap dili âlimleri nezdinde zayıf bir görüştür. Zira "tahsebü/yahsebü" fiili iki mansûb [mef'ûl]e ihtiyaç duyar. “Ye” harfiyle (يَحْسَبَنَّ) şeklinde okunduğunda ise sadece tek bir mansûb üzerine vaki olmuş olur. Ne var ki ben, bunu [bu şekilde] okuyanın
بالياءِ ظَنَّ أَنه قد عَمِل في: {مُعْجِزِينَ}، وأن منصوبَه الثانِيَ: {فِي الْأَرْضِ}.
fiilin {مُعْجِزِينَ} “aciz bırakanlar” kelimesinde amel ettiğini ve ikinci mef'ûlünün de {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” olduğunu zannettiğini düşünüyorum.
وذلك لا معنَى له إن كان ذلك قَصَد .
Şayet bunu kastettiyse, bunun hiçbir anlamı yoktur .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları [köle ve cariyeler] ile içinizden henüz büluğa ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. [Bunlar] sizin için üç mahrem vakittir. Bunların dışında size de onlara da bir günah yoktur. [Onlar] yanınızda çokça dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah size ayetleri böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (58)”
اختَلف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك الرجالُ دونَ النساءِ، ونُهُوا عن أن يُدْخِلوا عليهم في هذه الأوقاتِ الثلاثةِ، هؤلاء الذين سُمُّوا في هذه الآيةِ، إلا بإذنٍ.
Ehl-i tevil, {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” kavliyle kastedilen kimseler hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bununla kadınlar değil erkekler kastedilmiştir ve bu ayette isimleri sayılan bu kimselerin, bu üç vakitte izin almaksızın onların yanına girmeleri yasaklanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبسةَ، عن لَيْثٍ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ قولَه: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: هي على الذكورِ دونَ الإناثِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, Leys'ten, Nâfi'den, İbn Ömer'in: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, kadınlar için değil erkekler içindir."
وقال آخرون: بل عُنِى به الرجالُ والنساءُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla erkekler de kadınlar da kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حَصِينٍ، عن
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o da...
أبي عبدِ الرحمنِ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: هي في الرجالِ والنساءِ، يَسْتأذِنون على كلِّ حالٍ، بالليلِ والنهارِ .
Ebû Abdirrahmân'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, erkekler ve kadınlar hakkındadır; gece ve gündüz her halükârda izin isterler."
وأَوْلى القولَين في ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِى به الذكورُ والإناثُ؛ لأن اللَّهَ عَمَّ بقولِه: {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} جميعَ أملاكِ أيمانِنا، ولم يَخْصُصْ منهم ذكَرًا ولا أُنثى، فذلك على جميعِ مَن عَمَّه ظاهرُ التنزيلِ.
Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en layık olanı: "Bununla erkekler ve kadınlar kastedilmiştir" diyenin sözüdür; çünkü Allah, {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları” kavliyle sağ ellerimizin malik olduğu bütün kimseleri genellemiş, onlardan ne bir erkeği ne de bir kadını tahsis etmiştir. Dolayısıyla bu, tenzilin zahirinin kapsadığı herkes için geçerlidir.
فتأويلُ الكلامِ: يأيُّها الذين صَدَّقوا الله ورسولَه، ليَسْتأْذِنْكم في الدخولِ عليكم عبيدُكم وإماؤُكم، فلا يَدْخُلوا عليكم إلا بإذنٍ منكم لهم.
Kelamın tevili şöyledir: Ey Allah'ı ve Resulü'nü tasdik edenler! Yanınıza girme hususunda köleleriniz ve cariyeleriniz sizden izin istesin; sizden kendilerine bir izin olmadıkça yanınıza girmesinler.
{وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ}. يقولُ: والذين لم يَحْتَلِموا مِن أحرارِكم {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ}. يعني: ثلاثَ مراتٍ، في ثلاثةِ أوقاتٍ مِن ساعاتِ لَيْلِكم ونهارِكم.
{وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ} “ve içinizden henüz büluğa ermemiş olanlar”. Şöyle buyurur: Hürlerinizden henüz ihtilam olmamış [büluğa ermemiş] olanlar, {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} “üç vakitte”. Yani: Gece ve gündüzünüzün vakitlerinden üç vakitte [izin istesinler].
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: عبيدُكم المَمْلوكون {وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ}. قال: لم يَحْتَلِموا مِن أحْرارِكم .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Mülkünüz olan kölelerinizdir." {وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ} “ve içinizden henüz büluğa ermemiş olanlar” kavli hakkında ise: "Hürlerinizden henüz ihtilam olmamış [büluğa ermemiş] olanlardır." dedi .
قال ابن جريجٍ: قال لي عطاءُ بنُ أبي رباحٍ: فذلك على كلِّ صغيرٍ وصغيرةٍ أن
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh bana şöyle dedi: "İşte bu, her küçük erkek ve kız çocuğunun...
يَسْتأذِنَ، كما قال: {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ}. قالوا: هي العَتَمَةُ. قلت: فإذا وَضَعوا ثيابَهم بعدَ العَتَمَةِ، استأذَنوا عليهم حتى يُصْبِحوا؟ قال: نعم. قلتُ لعطاءٍ: هل اسْتِئذانُهم إلا عندَ وَضْعِ الناسِ ثيابهم؟ قال: لا.
{ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ} “üç vakitte: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra” buyurduğu gibi, her küçük erkek ve küçük kız çocuğunun izin istemesi gerekir. Şöyle dediler: O [salâtü'l-işâ], atemedir (yatsı namazıdır). Ben: "Yatsıdan sonra elbiselerini çıkardıklarında sabaha kadar onların yanına izinle mi girerler?" dedim. O: "Evet" dedi. Atâ'ya: "Onların izin istemesi sadece insanların elbiselerini çıkardıkları vakitte midir?" dedim. "Evet [öyledir]" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن صالحِ بن كَيْسانَ ويعقوبَ بن عُتْبَةَ وإسماعيلَ بن محمدٍ، قالوا: لا اسْتِئذانَ على خَدَمِ الرجلِ عليه إلا في العَوْراتِ الثلاثِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Sâlih b. Keysân, Ya'kūb b. Utbe ve İsmâil b. Muhammed'in şöyle dediklerini anlattı: "Kişinin hizmetçilerinin onun yanına girmesinde bu üç mahrem vakit dışında izin isteme zorunluluğu yoktur."
حدَّثني عليُّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. يقولُ: إذا خَلا الرجلُ بأهلِه بعدَ صلاةِ العشاءِ، فلا يدخُلُ عليه خادمٌ ولا صبيٌّ إلا بإذنٍ، حتى يُصَلِّيَ الغَداةَ، فإذا خَلا بأهِله عندَ صلاةِ الظهرِ فمثلُ ذلك .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle buyurur: Kişi yatsı namazından sonra ailesiyle baş başa kaldığında, sabah namazını kılıncaya kadar hiçbir hizmetçi ve çocuk izin almaksızın onun yanına girmesin. Öğle namazı vaktinde ailesiyle baş başa kaldığında da durum aynıdır .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني قُرَّةُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن ابن شهابٍ، عن ثعلبةَ بن أبي مالكٍ القُرَظِيِّ، أنه سأَل عبدَ اللهِ بنَ سُوَيدٍ الحارِثيَّ، وكان مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، عن الإِذْنِ في العَوْرَاتِ الثلاثِ، فقال: إذا وضَعتُ ثيابى مِن الظَّهِيرةِ، لم يَلِجُ عليَّ أحدٌ مِن الخَدَمِ الذِى بَلَغَ الحُلُمَ، ولا أحدٌ ممن لم يبلُغِ الحُلُمَ مِن الأحرارِ، إلا بإذنٍ.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Kurre b. Abdirrahmân, İbn Şihâb'dan, [o da] Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan Abdullah b. Süveyd el-Hârisî'ye üç mahrem vakitte izin isteme [hükmünü] soran Sa'lebe b. Ebî Mâlik el-Kurazî'den anlattı: [Abdullah b. Süveyd] şöyle dedi: "Öğle vaktinde elbiselerimi çıkardığımda, hizmetçilerden ergenlik çağına ermiş olan hiç kimse ve hürlerden ergenliğe ermemiş olan hiç kimse yanıma ancak izinle girebilir."
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: سمعتُ عطاءً يقولُ: قال ابن عباسٍ: ثلاثُ آياتٍ جَحَدَهنَّ الناسُ؛ الإذنُ كلُّه، وقال اللَّهُ: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} [الحجرات: ١٣]. وقال الناسُ: أكرمُكم أعظمُكم بيتًا. ونسيتُ الثالثةَ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ'nın şöyle dediğini duydum: İbn Abbâs dedi ki: İnsanların göz ardı ettiği üç ayet vardır: [Birincisi] izin istemenin tamamı. [İkincisi,] Allah: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} [Hucurât: 13] “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, en çok takva sahibi olanınızdır” buyurduğu halde insanlar: "En üstününüz, soyu/evi en büyük olanınızdır" dediler. Üçüncüyü ise unuttum .
حدَّثنا ابن أبى الشواربِ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: كان الحسنُ يقولُ: إذا أباتَ الرجلُ خادمَه معه، فهو إذنُه، وإن لم يُبته معه، استأذنَ في هذه الساعاتِ .
Bize İbn Ebi'ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, Hasan'ın bu: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Hasan şöyle diyordu: "Kişi hizmetçisini kendisiyle birlikte geceletirse bu onun iznidir; şayet onu kendisiyle birlikte geceletmezse [hizmetçi] bu vakitlerde izin ister."
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنى موسى [بنُ أبى عائشةَ] ، عن الشعبيِّ في قولِه: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قال: لم تُنْسَخْ. قلتُ: إن الناسَ لا يَعْمَلون به. قال: اللَّهُ المُسْتَعانُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana Mûsâ [b. Ebî Âişe] , Şa'bî'den onun: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Hükmü neshedilmemiştir." Ben: "İnsanlar bununla amel etmiyorlar" dedim. O da: "Allah'tan yardım istenir (Allâhu'l-müsteân)" dedi.
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن موسى بن أبى عائشةَ، عن الشعبيِّ، وسألتُه عن هذه الآيةِ: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ}. قلتُ: منسوخةٌ هي؟ قال: لا واللهِ ما نُسِخت. قلتُ: إن الناسَ لا يَعْمَلون بها. قال: اللَّهُ المُسْتعانُ.
Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mûsâ b. Ebî Âişe'den anlattı; [Mûsâ] Şa'bî'ye bu: {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler” ayetini sorduğunu [belirterek şöyle dedi]: [Ona:] "Bu [ayet] neshedilmiş midir?" dedim. O: "Hayır, Allah'a yemin olsun ki neshedilmemiştir" dedi. Ben: "İnsanlar onunla amel etmiyorlar" dedim. O da: "Allah'tan yardım istenir!" dedi.
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا أبو عَوَانةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: إن ناسًا يقولون: نُسِخت. ولكنها مما يَتَهاونُ الناسُ به .
Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini anlattı: "Bazı insanlar 'Neshedildi' diyorlar. Oysa o, insanların gevşeklik gösterdiği [hükümler]dendir."
قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ في هذه الآيةِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: لا يُعْمَلُ بها اليومَ .
Dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, Saîd b. Cübeyr'in bu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik oldukları sizden izin istesinler...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bugün onunla amel edilmemektedir."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنا حنظلةُ، أنه سمِع القاسمَ بنَ محمدٍ يُسْأَلُ عن الإِذْنِ، فقال: يَسْتأْذِنُ عندَ كلَّ عورةٍ، ثم هو طَوَّافٌ. يعنى الرجلَ على أمِّه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Hanzale, Kāsım b. Muhammed'in izin isteme hakkında sorulduğunda şöyle dediğini duyduğunu anlattı: "Her mahrem vakitte izin ister, sonra serbestçe dolaşandır (tavvâf)." Bununla kişinin annesinin yanına girmesini kastetmiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمرَ، قال: أخبَرنا عبدُ العزيزِ بنُ أبي رَوَّادٍ، قال: أخبَرني رجلٌ مِن أهلِ الطائفِ، عن غَيْلَانَ بن شُرَحْبِيلَ، عن عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "لا يَغْلِبَنَّكم الأعرابُ على اسْمِ صَلاتِكم، قال اللهُ: {وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ}، وإنما العَتَمَةُ عَتَمَةُ الإِبلِ" .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebî Revvâd haber verdi, dedi ki: Bana Tâif ehlinden bir adam, Gaylân b. Şürahbîl'den, Abdurrahman b. Avf'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: "Bedevîler namazınızın ismi konusunda size galip gelmesin; zira Allah: {وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} “...ve yatsı namazından sonra; sizin için üç mahrem vakittir” buyurmuştur. Ateme (karanlık vakti) ise ancak develerin sağılma vaktidir."
وقولُه: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ}. اختَلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ
Allah Teâlâ'nın: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} “[Bunlar] sizin için üç mahrem vakittir” kavline gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şöyle ki; ... genel[i] şöyle okumuştur:
قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ}. برفع "الثلاث" . بمعنى الخبرِ عن هذه الأوقاتِ التي ذكِرت، كأنه عندَهم قيل: هذه الأوقاتُ الثلاثةُ التي أمَرناكم بأن لا يدخُلَ عليكم فيها مَن ذَكَرنا إلا بإذنٍ، ثلاثُ عَوْراتٍ لكم؛ لأنكم تَضَعُون فيها ثيابَكم، وتَخْلُون بأهْلِيكم.
Medine ve Basra kurrâsının geneli, zikredilen bu vakitlerin haberi (yüklemi) anlamında olmak üzere "üç" (selâsü) kelimesini merfû (ötreli) olarak: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} “[Bunlar] sizin için üç mahrem vakittir” şeklinde okumuşlardır . Sanki onlara göre şöyle denilmiştir: Kendilerinden bahsettiğimiz kimselerin izinsiz olarak yanınıza girmemesini emrettiğimiz bu üç vakit, sizin için üç mahrem vakittir; çünkü siz bu vakitlerde elbiselerinizi çıkarır ve ailenizle baş başa kalırsınız.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (ثَلاثَ عَوْرَاتٍ). بنصبِ "الثلاثِ" على الردِّ على "الثلاثِ" الأولى . وكأن معنى الكلامِ عندَهم: لِيَسْتأْذِنْكم الذين مَلَكَت أيمانُكم، والذين لم يَبْلُغوا الحُلُمَ منكم ثلاثَ مراتٍ ثلاثَ عَوْراتٍ لكم.
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, önceki "üç" (selâse) lafzına bedel/atıf olmak üzere "üç" kelimesini mansûb (üstünlü) kılarak: (ثَلاثَ عَوْرَاتٍ) şeklinde okumuşlardır . Onlara göre kelamın anlamı sanki şöyledir: Sağ ellerinizin malik oldukları ile sizden büluğa ermemiş olanlar, sizin için üç mahrem vakitte üç defa sizden izin istesinler.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان مُتَقارِبتا المعنى، وقد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمُصِيبٌ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar anlamca birbirine yakın iki kıraattir. Kurrâdan âlimler bu iki kıraatin her biriyle okumuşlardır. Dolayısıyla okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} معشرَ أربابِ البيوتِ والمساكنِ {وَلَا عَلَيْهِمْ} يعني: ولا على الذين مَلَكَت أيمانُكم مِن الرجالِ والنساءِ والذين لم يَبْلُغوا الحُلُمَ مِن أولادِكم الصغارِ - حرَجٌ ولا إثمٌ {بَعْدَهُنَّ}، يعني: بعدَ العوراتِ الثلاثِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} “Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır; [onlar] yanınızda dönüp dolaşan kimselerdir” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey ev ve mesken sahipleri topluluğu! {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} “Size yoktur”, {وَلَا عَلَيْهِمْ} “onlara da yoktur” yani sağ ellerinizin malik olduğu erkek ve kadın köleler ile küçük çocuklarınızdan henüz büluğa ermemiş olanlara da hiçbir güçlük ve günah yoktur; {بَعْدَهُنَّ} “bunların dışında” yani bu üç mahrem vaktin dışında.
والهاءُ والنونُ في قولِه: {بَعْدَهُنَّ}. عائدتان على "الثلاثِ" مِن قولِه: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ}. وإنما يعنى بذلك أنه لا حَرَج ولا جُناحَ على الناسِ أن يدخُلَ عليهم مَمالِيكُهم البالِغون، وصِبْيانُهم الصغارُ، بغيرِ إذنٍ بعدَ هذه الأوقاتِ الثلاثِ اللاتى ذَكَرَهنَّ في قولِه: {مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ}.
Allah Teâlâ'nın: {بَعْدَهُنَّ} “Bunların dışında” kavlindeki hâ ve nûn [harflerinden oluşan zamir], O'nun: {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} “sizin için üç mahrem vakittir” kavlindeki "üç" [vakit] kelimesine dönmektedir. Bununla sadece; Cenâb-ı Hakk'ın {مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ} “Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra” kavlinde zikrettiği bu üç vaktin dışında, yetişkin kölelerinin ve küçük çocuklarının kendilerinden izin almaksızın yanlarına girmesinde insanlar için herhangi bir günah ve sakınca olmadığı kastedilmektedir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşe benzer bir açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: ثم رَخَّص لهم في الدخولِ فيما بينَ ذلك بغيرِ إذنٍ، يعني: فيما بينَ صلاةِ الغداةِ إلى الظهرِ، وبعدَ الظهرِ إلى صلاةِ العشاءِ، أنه رَخَّص لخادمِ الرجلِ والصبيِّ أن يدخُلَ عليه منزلَه بغيرِ إذنٍ. قال: وهو قولُه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ}. فأمَّا مَن بَلَغَ الحُلُمَ، فإنه لا يدخُلُ على الرجلِ وأهلِه إلا بإذْنٍ على كلِّ حال .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: "Sonra bu vakitler arasında izinsiz girmelerine ruhsat verdi; yani sabah namazı ile öğle arası ve öğleden sonra yatsı namazına kadar olan vakitte kişinin hizmetçisinin ve çocuğun onun evine izinsiz girmesine ruhsat verdi." Dedi ki: Bu, O'nun: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} “Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır” kavlidir. Büluğa eren kimseye gelince; o, her hâlükârda ancak izinle kişinin ve ailesinin yanına girer .
وقولُه: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ}. رُفِع "الطَّوافون" بمُضْمَرٍ، وذلك "هم"، يقولُ لهؤلاء المماليكِ والصَّبْيانِ الصغارِ: هم طَوَّافون عليكم أيُّها الناسُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} “[onlar] yanınızda dönüp dolaşan kimselerdir” kavlinde "tavvâfûn" lafzı gizli bir zamir ile merfû kılınmıştır ki o da "onlar" (hüm) zamiridir. Bu köleler ve küçük çocuklar hakkında: "Ey insanlar, onlar sizin yanınızda dönüp dolaşan kimselerdir" buyurmaktadır.
ويعنى بالطَّوَّافين أنهم يدخُلون ويخرُجون على مَوالِيهم وأقْرِبائِهم في منازلِهم غُدْوَةً وعَشِيَّةً بغيرِ إذنٍ، يَطُوفون عليهم.
"Tavvâfîn" (dönüp dolaşanlar) ile kastedilen; onların sabah akşam efendilerinin ve akrabalarının evlerine izinsiz girip çıkmaları, onların etrafında dönüp dolaşmalarıdır.
{بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ} في غيرِ الأوقاتِ الثلاثِ التي أمَرهم ألا يُدخلوا على سَاداتِهم وأقْرِبائِهم فيها إلا بإذنٍ، {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: كما بَيَّنْتُ لكم أيُّها الناسُ أحكامَ الاسْتئذانِ في هذه الآيةِ، كذلك يُبَيِّنُ اللهُ لكم جميعَ أعْلامِه وأدلتِه وشرائعِ دِينِه، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. يقولُ: واللهُ ذو علم بما يُصْلِحُ عبادَه، حكيمٌ في تَدْبيرِه إياهم، وغيرِ ذلك مِن أمورِه.
Efendilerinin ve akrabalarının yanına ancak izinle girmelerini emrettiği üç vaktin dışında: {بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ} “birbirinizin yanına...” [girip çıkarsınız]. {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ} “Allah ayetleri size işte böyle açıklar”. Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey insanlar, bu ayette size izin isteme hükümlerini açıkladığım gibi, Allah bütün alametlerini, delillerini ve dininin şeriatlerini de size işte böyle açıklar. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”. Yani Allah, kullarını neyin ıslah edeceğini çok iyi bilendir, onları yönetmesinde ve diğer bütün işlerinde hikmet sahibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Çocuklarınız büluğ çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istedikleri gibi izin istesinler. Allah ayetlerini size işte böyle açıklar. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” (Nûr, 59) kavlinin tefsirine dair görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا بلَغ الصغارُ مِن أولادِكم وأقْربائِكم. ويعنى بقولِه: {مِنْكُمُ}: مِن أَحْرارِكم - {الْحُلُمَ}. يعنى الاحْتلامَ، واحْتَلَموا، {فَلْيَسْتَأْذِنُوا}. يقولُ: فلا يدخُلوا عليكم في وقتٍ مِن الأوقاتِ إلا بإذنٍ، لا في أوقاتِ العَوراتِ الثلاثِ ولا في غيرِها.
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Çocuklarınızdan ve akrabalarınızdan küçük olanlar; -{مِنْكُمُ} “sizden” kavliyle hür olanlarınızı kastetmektedir- {الْحُلُمَ} “büluğa” yani ihtilam olma çağına erdiklerinde ve ihtilam olduklarında, {فَلْيَسْتَأْذِنُوا} “izin istesinler”. Yani hiçbir vakitte; ne üç mahrem vakitte ne de diğer vakitlerde izin almaksızın yanınıza girmesinler.
وقوله: {كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقولُ: كما اسْتَأْذَنَ الكبارُ مِن ولَدِ الرجلِ وأقربائِه الأحرارِ. وخَصَّ اللهُ تعالى ذكرُه في هذه الآيةِ الأطفالَ بالذَّكْرِ وتَعْريفِ حكمِهم عبادَه في الاستئذانِ، دونَ ذِكْرِ ما مَلَكَت أيمانُنا، وقد تقدَّمَت الآيةُ التي قبلَها بتَعْريفِهم حكمَ الأطفالِ الأحرارِ والمماليكِ؛ لأن حُكْمَ ما مَلَكَت أيمانُنا مِن ذلك حكمٌ واحدٌ، سواءٌ فيه حكمُ كبارِهم وصغارِهم، في أن الإذنَ عليهم في الساعاتِ الثلاثِ التي ذكَرها اللهُ في الآيةِ التي قبلُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin izin istedikleri gibi” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Kişinin hür olan büyük çocuklarının ve hür akrabalarının izin istediği gibi. Zikri Yüce olan Allah bu ayette, sağ ellerimizin malik olduklarını zikretmeksizin sadece çocukları zikretmiş ve izin isteme konusundaki hükümlerini kullarına bildirmiştir; oysa bir önceki ayet hem hür çocukların hem de kölelerin hükmünü bildirmekteydi. Zira sağ ellerimizin malik olduklarının bu konudaki hükmü tektir; gerek büyükleri gerek küçükleri, Allah'ın önceki ayette zikrettiği üç vakitte izin isteme yükümlülüğünde eşittir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşe benzer bir açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: أمَّا مَن بَلَغَ الحُلُمَ، فإنه لا يدخُلُ على الرجلِ وأهلِه، يعنى مِن الصبيانِ الأحرارِ، إلا بإذنٍ على كلِّ حالٍ، وهو قولُه: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: "Büluğa eren kimseye -yani hür çocuklara- gelince; o, her hâlükârda ancak izinle kişinin ve ailesinin yanına girer. Bu da O'nun: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Çocuklarınız büluğ çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istedikleri gibi izin istesinler” kavlidir."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki:
قال عطاءٌ: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا}. قال: واجبٌ على الناسِ أجمعين أن يَسْتأذِنوا إذا احْتَلَموا على مَن كان مِن الناسِ .
Atâ: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا} “Çocuklarınız büluğ çağına erdiklerinde, izin istesinler” ayeti hakkında dedi ki: "İhtilam olduklarında (büluğa erdiklerinde) kim olursa olsun insanların yanına girerken izin istemeleri bütün insanlara vaciptir."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن ابن شهابٍ، عن ابن المسيَّبِ، قال: يَسْتأْذِنُ الرجلُ على أمِّه. قال: إنما أُنزلت: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} في ذلك .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, İbnü'l-Müseyyeb'in şöyle dediğini haber verdi: "Kişi annesinin yanına girerken izin ister." Dedi ki: "{وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} “Çocuklarınız büluğ çağına erdiklerinde...” ayeti ancak bu hususta indirilmiştir."
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ}. يقولُ: هكذا يُبَيِّنُ اللهُ لكم .
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ} “Allah ayetlerini size işte böyle açıklar”. Şöyle buyurmaktadır: Allah size
أحكامَه وشرائعَ دينِه، كما بَيَّنَ لكم أمرَ هؤلاء الأطفالِ في الاستئذانِ بعدَ البلوغِ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. يقولُ: واللَّهُ عليمٌ بما يُصْلِحُ خلقَه وغيرِ ذلك مِن الأشياءِ، حكيمٌ في تَدْبيرِه خلقَه.
Bu çocukların büluğa erdikten sonra izin isteme durumlarını açıkladığı gibi, hükümlerini ve dininin şeriatlerini de işte böyle açıklar. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah yarattıklarını neyin ıslah edeceğini ve diğer her şeyi hakkıyla bilendir, yarattıklarını yönetmesinde hikmet sahibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu ayetinin tevili hakkındaki söz: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)} “Evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınların, ziynetlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise onlar için daha hayırlıdır. Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّواتى قد قَعَدْنَ عن الولدِ مِن الكِبَرِ مِن النساءِ، فلا يَحِضْنَ ولا يَلِدْنَ - واحِدتُهنَّ قاعدٌ - {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا}. يقولُ: اللاتي قد يَئِسْنَ مِن البُعُولةِ، فلا يَطْمَعْنَ في الأزواجِ، {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. يقولُ: فليس عليهنَّ حَرَجٌ ولا إثمٌ {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Kadınlardan yaşlılıktan dolayı çocuktan kesilmiş, artık hayız görmeyen ve doğurmayan kadınlar -tekilleri kâiddir (قاعد)- {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا} “evlenme ümidi kalmamış”. Şöyle buyurmaktadır: Artık evlenmekten ümidini kesmiş, koca arzulamayan [kadınlar], {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “dış elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “Elbiselerini çıkarmalarında” onlara hiçbir güçlük ve günah yoktur.
يعني: جَلَابِيبَهنَّ، وهى القِناعُ الذي يكونُ فوقَ الخِمارِ، والرداءُ الذي يكونُ فوقَ الثيابِ، لا حرَجَ عليهنَّ أن يَضَعْنَ ذلك عندَ المحارمِ مِن الرجالِ، وغيرِ المحارمِ مِن الغُرباءِ ، غيرَ مُتَبرِّجاتٍ بزينةٍ.
Yani cilbablarını -ki bu, başörtüsünün üzerine örtülen örtü (kınâ') ve elbiselerin üzerine giyilen üstlüktür (ridâ)- ziynetlerini açıp saçmaksızın, erkek mahremlerinin ve yabancı namahrem erkeklerin yanında çıkarmalarında onlar için bir günah yoktur.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşe benzer bir açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا}: وهى المرأةُ، لا جُناحَ عليها أن تجلسَ في بيتِها بدِرْعٍ وخِمارٍ، وتَضَعَ عنها الجلبابَ، ما لم تَتَبرَّجْ لِما يكرَهُ اللَّهُ، وهو قولُه: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ}. ثم قال: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا} “Evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınlar...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu [durumdaki] kadının, Allah'ın hoşlanmadığı bir şekilde açılıp saçılmadığı sürece evinde entari (dir') ve başörtüsüyle (hımâr) oturmasında ve cilbabını çıkarmasında bir günah yoktur. Bu da O'nun: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “Ziynetlerini açıp saçmaksızın elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavlidir." Sonra şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “İffetli davranmaları ise onlar için daha hayırlıdır” .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرَنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}: يعنى الجلبابَ، وهو القِناعُ، وهذا للكبيرةِ التي قد قَعَدَت عن الولدِ، فلا يَضُرُّها أَلا تَجَلْبَبَ فوقَ الخِمارِ. وأما كلُّ امرأةٍ مسلمةٍ حُرَّةٍ، فعليها إذا بَلَغَت المَحِيضَ أَن تُدْنِيَ الجِلْبابَ على الخِمارِ، وقال اللهُ في سورةِ "الأحزاب": {يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ} [الأحزاب: ٥٩]. وكان بالمدينةِ رجالٌ مِن المنافِقين إذا مَرَّتْ بهم امرأةٌ سيئةُ الهيئةِ والزَّيِّ، حَسِبَ المنافقون أنها مريبةٌ ، وأنها مِن بُغْيِتهم، فكانوا يُؤْذُون المؤمناتِ بالرَّفَثِ، ولا يَعْلَمون الحُرَّةَ مِن الأَمَةِ، فأنزَل اللهُ في ذلك: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}. يقولُ: إِذا كان زِيُّهِنَّ حَسَنًا لم يَطْمَعْ فيهن المُنافقون.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın: {يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “Elbiselerini çıkarmalarında...” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Bundan kasıt cilbâbdır; o da başı ve yüzü örten örtüdür (kınâ'). Bu [hüküm], artık çocuktan kesilmiş yaşlı kadın içindir; dolayısıyla başörtüsünün (hımâr) üzerine cilbâb giymemesi ona zarar vermez. Hür olan her Müslüman kadına gelince; o, hayız görme [çağına] ulaştığında cilbâbını başörtüsünün üzerine salmalıdır. Nitekim Allah Ahzâb sûresinde şöyle buyurmuştur: {يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ} [el-Ahzâb: 59] “(Dışarı çıkarken) üstlerine cilbâblarını (dış giysilerini) salsınlar. Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için daha uygundur.” Medine'de münafıklardan birtakım adamlar vardı; kılık ve kıyafeti özensiz bir kadın yanlarından geçtiğinde münafıklar onun şüpheli/kötü niyetli ve aradıkları cinsten biri olduğunu sanır, mümin kadınlara laf atarak eziyet ederler ve hür kadını câriyeden ayırt edemezlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, (dışarı çıkarken) üstlerine cilbâblarını (dış giysilerini) salsınlar. Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için daha uygundur.” ayetini indirdi." [Dahhâk] der ki: "Kılık kıyafetleri düzgün olduğunda münafıklar onlara tamah etmez/göz dikmezlerdi."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ في قولِه: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ}: التي قَعَدَت مِن الولدِ وكَبِرَت. قال ابن جُرَيجٍ: قال مجاهدٌ: {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا}. قال: لا يُرِدْنَه، {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. قال: جَلابِيبَهنَّ .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ} “Yaşlı kadınlar...” kavli hakkında: "Çocuktan kesilen ve yaşlanan kadınlardır" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا} “Evlenme ümidi kalmamış olanlar” kavli hakkında: "Evlenmek istemeyen kadınlardır", {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavli hakkında da: "Cilbablarını [çıkarmalarında]" dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ}. قال: وَضْعُ الخِمارِ. قال: للتى لا تَرْجُو نِكاحًا، التي قد بَلَغَت ألا يكون لها في الرجالِ حاجةٌ، ولا للرجالِ فيها حاجةٌ، فإذا بَلَغْنَ ذلك وَضَعْن الخِمارَ، غيرَ مُتَبَرِّجاتٍ بزينةٍ، ثم قال: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} كان أبي يقولُ هذا كلَّه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “Artık evlenme ümidi beslemeyen yaşlı kadınların, ziynet yerlerini açıp saçmaksızın elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: "Hımârı (başörtüsünü) çıkarmaktır." Dedi ki: "Evlenme ümidi kalmamış olan, erkeklere karşı bir ihtiyacı/arzusu bulunmayan ve erkeklerin de kendisine rağbet etmediği yaşa ulaşmış kadındır. Bu kadınlar bu hale geldiklerinde ziynet yerlerini açıp saçmaksızın hımârı (başörtüsünü) çıkarabilirler." Sonra [İbn Zeyd]: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “Yine de iffetli davranmaları kendileri için daha hayırlıdır” [ayetini okudu ve]: "Babam bunların tamamını söylerdi" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى وعبدُ الرحمن، قالا: ثنا سفيانُ، عن علقمةَ بن مَرْثَدٍ، عن زرٍّ ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ في قولِه: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. قال: الجِلْبابَ أو الرداءَ. شكَّ سفيانُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Alkame b. Mersed'den, Zirr'den , Ebû Vâil'den, Abdullah'ın: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Cilbabı veya ridâyı." -Süfyân tereddüt etmiştir- .
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مالكِ بن الحارثِ، عن عبدِ الرحمنِ بن يزيدَ، عن عبدِ اللَّهِ: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. قال: الرِّداءُ.
Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten, Mâlik b. el-Hâris'ten, Abdurrahman b. Yezîd'den, Abdullah'ın: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Ridâdır (üstlüktür)."
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جَدِّه، عن الأعمش، عن مالكِ بن الحارثِ، عن عبدِ الرحمنِ بن يزيدَ، قال: قال عبدُ اللهِ في هذه الآيةِ: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. قال: هي المِلْحَفَةُ.
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, dedesinden, A'meş'ten, Mâlik b. el-Hâris'ten, Abdurrahman b. Yezîd'in şöyle dediğini anlattı: Abdullah bu: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” ayeti hakkında şöyle dedi: "O, milhafadır (dış örtüdür)."
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، قال: سمِعتُ أبا وائلٍ، قال: سمِعتُ عبدَ اللهِ يقولُ في هذه الآيةِ: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. قال: الجِلْبابَ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Hakem'den anlattı, dedi ki: Ebû Vâil'i duydum, dedi ki: Abdullah'ın bu: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” ayeti hakkında: "Cilbabdır" dediğini duydum .
قال: حدَّثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن شعبةَ، قال: أخبَرني الحَكَمُ، عن أبي
[İbnü'l-Müsennâ] dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den anlattı, dedi ki: Bana Hakem, Ebû
وائلٍ، عن عبدِ اللهِ مثلَه.
Vâil'den, Abdullah'tan aynısını haber verdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن الثوريِّ، عن الأعمشِ، عن مالكِ بن الحارثِ، عن عبدِ الرحمنِ بن يزيدَ، عن ابن مسعودٍ في قولِه: {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ}. قال: هو الرداءُ .
Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Sevrî'den, A'meş'ten, Mâlik b. el-Hâris'ten, Abdurrahman b. Yezîd'den, İbn Mes'ûd'un: {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “Ziynetlerini açıp saçmaksızın elbiselerini çıkarmalarında...” kavli hakkında: "O, ridâdır (üstlüktür)" dediğini haber verdi .
قال الحسنُ: قال عبدُ الرزاقِ: قال الثوريُّ: وأخبرَني أبو حَصِينٍ وسالمٌ الأفطسُ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: هو الرداءُ .
Hasen dedi ki: Abdürrezzâk dedi ki: Sevrî dedi ki: Bana Ebû Hasîn ve Sâlim el-Aftas, Saîd b. Cübeyr'in: "O, ridâdır (üstlüktür)" dediğini haber verdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن الشعبيِّ: {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ}. قال: تَضَعُ الجلبابَ المرأةُ التي قد عَجَزَت ولم تَزَوَّجُ. قال الشعبيُّ: فإن أبيَّ بنَ كعبٍ يقرأُ: (أن يَضَعْنَ مِنْ ثِيابِهنَّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, Şa'bî'nin: {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “Ziynetlerini açıp saçmaksızın elbiselerini çıkarmalarında...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Yaşlanıp evlenmeyen kadın cilbabını çıkarır." Şa'bî dedi ki: Zira Übey b. Ka'b: (أن يَضَعْنَ مِنْ ثِيابِهنَّ) [elbiselerinden çıkarmalarında] şeklinde okumaktadır .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: قلتُ لابنِ أبي نجيحٍ قولَه: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ}. قال: الجلبابُ. قال يعقوبُ: قال أبو يونسَ: قلتُ له: عن مجاهدٍ؟ قال: نعم، في الدارِ والحجرة.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: İbn Ebî Necîh'e: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “Ziynetlerini açıp saçmaksızın elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavlini sordum; "Cilbabdır" dedi. Ya'kūb dedi ki: Ebû Yûnus dedi ki: Ona "Mücâhid'den mi [naklediyorsun]?" dedim; "Evet, evde ve odada" dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ قولَه: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ}. قال: جَلابِيبَهُنَّ .
Mücâhid'in: {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Cilbablarıdır (dış örtüleridir)” .
وقولُه: {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ}. يقولُ: ليس عليهنَّ جناحٌ في وَضْعِ أَرْدِيتِهِنَّ إذا لم يُرِدْنَ بوضعِ ذلك عنهن أن يُبْدِينَ ما عليهنَّ مِن الزينةِ للرجالِ.
Onun: {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “Ziynetlerini açıp saçmaksızın...” kavli; kendilerine ait ziynetleri erkeklere göstermeyi amaçlamadıkları takdirde, üstlüklerini çıkarmalarında onlar için bir günah yoktur, demektir.
والتَّبَرُّجُ هو أن تُظْهِرَ المرأةُ مِن مَحاسنِها ما ينبَغِي لها أن تَسْتُرَه.
Teberrüc ise, kadının örtmesi gereken güzelliklerini açığa vurmasıdır.
وقوله: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ}. يقولُ: [أن يَعْفُفُن] عن وَضْعِ جَلابيبِهنَّ وأَرْدِيتِهنَّ، فيُلْبِسْنَها، خيرٌ لهنَّ مِن أَن يَضَعْنَها.
Onun: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “İffetli davranmaları (örtünmeleri) kendileri için daha hayırlıdır” kavli ise; cilbablarını ve üstlüklerini çıkarmayıp onları giyerek iffetli davranmaları, bunları çıkarmalarından kendileri için daha hayırlıdır, demektir.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ}. قال: أَن يَلْبِسْنَ جَلَابِيبَهن .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “İffetli davranmaları (örtünmeleri) kendileri için daha hayırlıdır” kavli hakkında: “Cilbablarını giymeleridir” dediğini [nakletti] .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغِيرةً، عن الشعبيِّ: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ}. قال: تَرْكُ ذلك. يعنى تركَ وضعِ الثيابِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, Şa'bî'nin: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “İffetli davranmaları (örtünmeleri) kendileri için daha hayırlıdır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bunu terk etmeleridir.” Yani elbiseleri çıkarmayı terk etmeleridir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ}. قال: والاسْتِعفافُ شَلُّ الخمارِ على رأسِها، كان أبي يقولُ هذا كلَّه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} “İffetli davranmaları (örtünmeleri) kendileri için daha hayırlıdır” kavli hakkında şöyle dedi: “İffetli davranmak (isti'fâf), başörtüsünü başına sarmaktır ; babam bütün bunları söylerdi.”
[{وَاللَّهُ سَمِيعٌ} ما تَنْطِقون] بألسنتِكم، {عَلِيمٌ} بما تُضْمِرُه صُدُورُكم، فاتَّقُوه أن تَنْطِقوا بألسنتِكم ما قد نَهاكم عن أن تَنْطِقوا بها، أو تُضْمِروا في صُدُورِكم ما قد كَرِهَه لكم، فتَسْتَوْجِبوا بذلك منه عُقوبَةً .
[{وَاللَّهُ سَمِيعٌ} “Allah işitendir”] dillerinizle konuştuklarınızı; {عَلِيمٌ} “bilendir” göğüslerinizin gizlediği şeyleri. O halde dillerinizle konuşmaktan sizi nehyettiği şeyleri konuşmaktan veya sizin için kerih gördüğü şeyleri göğüslerinizde gizlemekten ve böylece O'ndan bir cezayı hak etmekten dolayı O'ndan sakının .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)} “Köre güçlük yoktur; topala güçlük yoktur; hastaya da güçlük yoktur. Kendi evlerinizden, yahut babalarınızın evlerinden, yahut annelerinizin evlerinden, yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden, yahut kız kardeşlerinizin evlerinden, yahut amcalarınızın evlerinden, yahut halalarınızın evlerinden, yahut dayılarınızın evlerinden, yahut teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına malik olduğunuz (idaresini üstlendiğiniz) yerlerden yahut arkadaşınızın evinden yemenizde size de bir günah yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir vebal yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek güzel bir sağlık dileği olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.”
قال أبو جعفرٍ: اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ هذه الآيةِ وفي المعنى الذي أُنزلت فيه؛ فقال بعضُهم: أُنزلت هذه الآيةُ تَرْخِيصًا للمسلمين في الأكْلِ مع العُمْيانِ والعُرْجانِ والمَرْضَى وأهلِ الزَّمانةِ مِن طعامِهم، مِن أجلِ أنهم كانوا قد امتَنَعوا مِن أن يأكُلُوا معهم مِن طعامِهم؛ خشيةَ أن يكونوا قد أَتَوا بأكْلِهم معهم مِن طعامِهم ما نَهاهم اللَّهُ عنه بقولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} [النساء: ٢٩].
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Tevil ehli, bu ayetin tevili ve hangi anlamda indirildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bu ayet, Müslümanlara; âmâlar, topallar, hastalar ve müzmin rahatsızlığı bulunanlarla birlikte onların yemeğinden yemeleri hususunda bir ruhsat olarak indirilmiştir. Zira onlar, onlarla birlikte yemeklerinden yemek suretiyle Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ} [النساء: ٢٩] “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” [en-Nisâ: 29] buyruğuyla kendilerini nehyettiği şeyi işlemiş olmaktan korkarak onlarla birlikte yemeklerinden yemekten çekinmişlerdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنى عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا}: وذلك لَمَّا أنزَل اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ}. فقال المسلمون: إن اللَّهَ قد نَهانا أن نأكُلَ أموالَنا بينَنا بالباطلِ، والطعامُ هو من أفضلِ الأموالِ، فلا يَحِلُّ لأحدٍ مِنَّا أن يأكُلَ عندَ أحدٍ. فَكَفَّ الناسُ عن ذلك، [فأنزَل اللَّهُ] بعدَ ذلك: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ} إلى قولِه: {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ} .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bana Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا} “Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde size bir günah yoktur” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” ayetini indirdiğinde vaki oldu. Bunun üzerine Müslümanlar: “Allah mallarımızı aramızda batıl yollarla yememizi bize yasakladı, yemek ise malların en üstünlerindendir ; dolayısıyla hiçbirimize bir başkasının yanında yemek yemek helal değildir” dediler. İnsanlar bundan el çekti. [Bunun üzerine Allah] bundan sonra: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ} “Köre güçlük yoktur...” ayetinden: {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ} “veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden...” kavline kadar olan kısmı indirdi .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ} الآية: كان أهلُ المدينةِ قبلَ أن يُبْعَثَ النبيُّ ﷺ لا يُخالِطُهم في طعامِهم أعمى ولا مريضٌ، فقال بعضُهم: إنما كان بهم التَّقَذُّرُ والتَّقَزُّزُ. وقال بعضُهم: قالوا: المريضُ لا يَسْتَوْفِي الطعامَ كما يَسْتَوْفِي الصحيحُ، والأعرجُ المُنْحَبِسُ لا يستطيعُ المُزاحمةَ على الطعامِ، والأعمى لا يُبْصِرُ طَيِّبَ الطعامِ. فأنزَل اللَّهُ: ليس عليكم حرَجٌ في مُؤاكَلةِ المريضِ والأعمى
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı, O'nun: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ} “Köre bir güçlük yoktur” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce Medine halkının yemeğine ne bir kör ne de bir hasta katılırdı. Onlardan bazıları şöyle dedi: "Bu durum yalnızca [onlara karşı] tiksinme ve iğrenmeden kaynaklanmaktaydı." Bazıları ise şöyle dedi: Şöyle demişlerdir: "Hasta, sağlıklı kimsenin tam yediği gibi yemekten nasibini tam alamaz; [hareketi] kısıtlı olan topal yemekte diğerleriyle yarışamaz; kör ise yemeğin güzelini göremez." Bunun üzerine Allah: "Hasta ve körle birlikte yemek yemekte size bir güçlük yoktur" [ayetini] indirdi.
والأعرجِ .
[ve topalla birlikte yemek yemekte size bir güçlük yoktur] .