حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن علقمةَ بن وقَّاصٍ الليثيِّ، و عن سعيدِ بن المسيبِ، وعن عروةَ بن الزبيرِ، و عن عبيدِ اللَّهِ بن عبدَ اللَّهُ بن عتبةَ بن مسعودٍ. قال الزهريُّ: كلٌّ قد حدَّثَنى بعضَ هذا الحديثِ، وبعضُ القومِ كان أوعَى له من بعضٍ. قال: وقد جمَعتُ لك كلَّ الذي قد حدَّثني .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zührî'den, o Alkame b. Vakkâs el-Leysî'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den, Urve b. ez-Zübeyr'den ve Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan rivayet etti. Zührî dedi ki: Bunların her biri bana bu hadisin bir kısmını anlattı; bu topluluğun bazıları hadisi diğerlerinden daha iyi bellemişti. [İbn İshâk] dedi ki: [Zührî şöyle dedi:] Bana rivayet ettiklerinin tamamını senin için bir araya getirdim .
وحدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: وثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk da anlattı, dedi ki: Bize anlattı:
يحيى بنُ عبادِ بن عبدِ اللَّهِ بن الزبيرِ، عن أبيه، عن عائشةَ، قال: وثنى عبدُ اللَّهِ [بنُ أبى بكرِ] بن محمدُ بنُ عمرٍو بن حزمٍ الأنصاريُّ، عن عَمْرةَ بنتِ عبدِ الرحمنِ، عن عائشةَ، قالت - وكلٌّ قد اجتمَع في حديثِه قصةُ [خبر عائشةَ] عن نفسِها، حينَ قال أهلُ الإفكِ فيها ما قالوا، فكلُّه قد دخَل في حديثِها عن هؤلاء جميعًا، ويحدِّثُ بعضُهم ما لم يحدِّثْ بعضٌ، وكلٌّ كان عنها ثقةً، وكلٌّ قد حدَّث عنها ما سمِع - قالت عائشةُ ﵂: كان رسولُ اللَّهِ ﷺ إذا أراد سفرًا أقرَع بينَ نسائِه، فأَيَّتُهن خرَج سهمُها خرَج بها معه، فلما كانت غزوةُ بني المصطَلِقِ أقرَع بينَ نسائِه كما كان يصنعُ، فخرَج سهمى عليهنَ، فخرَج بى رسولُ اللَّهِ ﷺ معه. قالت: وكان النساءُ إذ ذاك إنما يأكُلْن العُلَقَ، لم يُهيِّجْهن اللحمُ فيثْقُلْن. قالت: وكنت إذا رُحِّل بعيرى جلَسْتُ في هَوْدَجى، ثم يأتى القومُ الذين يُرحِّلون بي بعيرى ويحمِلونى، فيأخُذون بأسفلِ الهودجِ، فيرفَعونه فيضَعونه على ظهرِ البعيرِ، فينطلِقون به. قالت: فلما فرَغ رسولُ اللَّهِ ﷺ من سفرِه ذلك وجَّه قافلًا، حتى اللَّهِ إذا كان قريبًا [من المدينةِ] نزَل منزلًا، فبات بعضَ الليلِ، ثم أذَّن في الناسِ بالرحيلِ، فلما ارتحَل الناسُ، خرَجتُ لبعضِ حاجتي، وفي عنقى عِقدٌ لي من جَزْعِ
Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr, babasından, o da Âişe'den nakletti. [İbn İshâk] dedi ki: Bana Abdullah [b. Ebî Bekr] b. Muhammed b. Amr b. Hazm el-Ensârî de Amre bint Abdirrahmân'dan, o da Âişe'den nakletti; -ifk ehlinin onun hakkında dediklerini dedikleri zamana dair [Âişe'nin haberinin] bizzat kendisinden nakledilen kıssası, her birinin rivayetinde toplanmıştır; dolayısıyla bunların tamamı Âişe'nin bu ravilerin hepsinden gelen rivayetine dahil olmuştur; bazısı diğerinin rivayet etmediğini rivayet etmekte olup hepsi de ondan nakilde güvenilirdir ve her biri ondan işittiğini rivayet etmiştir- Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sefere çıkmak istediği zaman hanımları arasında kur'a çekerdi; hangisinin oku çıkarsa onunla birlikte yola çıkardı. Benî Mustalîk Gazvesi olduğunda da her zamanki gibi hanımları arasında kur'a çekti ve diğerlerine karşı benim okum çıktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni kendisiyle birlikte [sefere] çıkardı. Âişe dedi ki: O dönemde kadınlar ancak hayatta kalacak kadar az yerlerdi (ulek); et onları semirtmemişti ki ağırlaşsınlar. Dedi ki: Devemin semeri bağlandığında ben hevdecimin içine otururdum; sonra devemi hazırlayıp beni taşıyan adamlar gelir, hevdecin altından tutup kaldırarak devemin sırtına koyarlar ve onunla yola koyulurlardı. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu seferini tamamlayınca geri dönüşe geçti; nihayet [Medine'ye] yaklaştığında bir yerde konakladı ve gecenin bir kısmını orada geçirdi. Sonra insanlara hareket emri verdi. İnsanlar yola koyulunca ben bir ihtiyacım için dışarı çıktım; boynumda Zafâr
ظَفارِ، فلما فرغتُ انسلَّ من عنقى ولا أدرِى، فلما رجَعتُ إلى الرحْلِ، ذهَبتُ ألتمِسُه في عنقي فلم أجِدْه، وقد أخَذ الناسُ في الرحيلِ. قالت: فرجَعتُ [عَوْدِى إلى بَدْئِى] إلى المكانِ الذي ذهَبتُ إليه، فالتمَستُه حتى وجَدتُه، وجاء القومُ خلافى الذين كانوا يرحِّلون بي البعيرَ. ثم ذكَر نحوَ حديثِ ابن عبدِ الأعلى، عن ابن ثورٍ .
bir gerdanlığım vardı. İhtiyacımı giderip bitirdiğimde farkında olmadan boynumdan kayıp düşmüş. Konak yerine geri döndüğümde boynumu yokladım fakat onu bulamadım; insanlar ise çoktan yola koyulmuştu. Âişe dedi ki: Bunun üzerine [hemen geri dönüp] gittiğim yere gittim ve arayıp sonunda onu buldum. Bu esnada devemi hazırlayıp yola çıkaran adamlar benden sonra gelmişler. [Ravi] daha sonra İbn Abdilâlâ'nın İbn Sevr'den naklettiği hadisin benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ ﵂، قالت: لمَّا ذُكِر من شأنى الذي ذُكِر، وما علِمتُ به، قام رسولُ اللَّهِ ﷺ فِيَّ خطيبًا وما علِمتُ، فتشهَّد، فحمِد اللَّهَ وأثنَى عليه بما هو أهلُه، ثم قال: "أما بعدُ، أشيروا عليَّ في أناسٍ أبَنُوا أهلي، وايمُ اللَّهِ ما علِمتُ على أهلي سوءًا قطُّ، وأبَنُوهم بمن واللَّهِ ما علِمتُ عليه سوءًا قطُّ، ولا دخَل بيتى قطُّ إلا وأنا حاضرٌ، ولا غبتُ في سفرٍ إلا غاب معى". فقام سعدُ بنُ مُعاذٍ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، نرَى أن نضرِبَ أعناقَهم. فقام رجلٌ من الخزرجِ، وكانت أمُّ حسانَ بن ثابتٍ من رهطِ ذلك الرجلِ، فقال: كذَبتَ، أما واللَّهِ لو كانوا من الأوسِ ما أحبَبتَ أن تُضرَبَ أعناقُهم. حتى كاد أن يكونَ بينَ الأوسِ والخزرجِ في المسجدِ شرٌّ، وما علِمتُ به، فلما كان مساءُ ذلك اليومِ خرَجتُ لبعضِ حاجتى ومعى أمُّ مِسْطَحِ، فعثَرَتْ،
İbn Vekî‘ bize rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan nakletti; Âişe şöyle dedi: Benim hakkımda konuşulanlar söylendiği ve henüz bundan haberim olmadığı sırada, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim durumum hakkında bir hutbe irat etmek üzere ayağa kalktı; bundan da haberim yoktu. Kelime-i şehadet getirdi, Allah'a layık olduğu şekilde hamd ve sena etti, sonra şöyle buyurdu: «Ammâ ba'd! Aileme iftira atan kimseler hakkında bana görüş bildirin. Allah'a yemin olsun ki ailem hakkında hiçbir kötülük bilmiş değilim. Ailemi, kendisi hakkında vallahi hiçbir kötülük bilmediğim bir kimseyle itham ettiler. O kimse, ben evde hazır bulunmadıkça asla evime girmiş değildir; ben bir sefere çıkıp [onlardan] ayrıldığımda da mutlaka benimle birlikte sefere çıkmıştır.» Bunun üzerine Sa‘d b. Muâz ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Onların boyunlarını vurmamız gerektiği görüşündeyiz” dedi. Hazrec'den bir adam ayağa kalktı -ki Hassân b. Sâbit'in annesi bu adamın kabilesindendi- ve şöyle dedi: “Yalan söyledin! Allah'a yemin olsun ki onlar Evs kabilesinden olsaydı boyunlarının vurulmasını istemezdin.” Hatta mescitte Evs ile Hazrec arasında neredeyse bir fitne çıkacaktı; fakat benim bundan da haberim yoktu. O günün akşamı olunca bir ihtiyacımı gidermek için dışarı çıktım, yanımda Ümmü Mıstah da vardı. [Yürürken] ayağı takıldı,
فقالت: تَعِس مِسْطحٌ! فقلت: علامَ تَسُبِّين ابنَكِ؟ فسكَتَت، ثم عثَرتِ الثانيةَ، فقالت: تَعِس مِسْطَحٌ! فقلت: علام تَسُبِّين ابنَكِ؟ فسكَتتِ الثانيةَ، ثم عثَرتِ الثالثةَ، فقالت: تَعِس مِسْطَحٌ! فانتَهرْتُها، وقلت: علامَ تسبِّين ابنَكِ؟ فقالت: واللَّهِ ما أسبُّه إلا فيكِ. قلت: في أيِّ شأنى. فبقَرَت لىَ الحديثَ ، فقلت: وقد كان هذا؟ قالت: نعم واللَّهِ. قالت: فرجَعتُ إلى بيتى، فكأن الذي خرَجتُ له [لم أخرُجْ له] ، لا أجِدُ منه قليلًا ولا كثيرًا، ووُعِكْتُ، فقلتُ: يا رسولُ اللَّهِ، أرسِلْني إلى بيتِ أبى. فأرسَل معىَ الغلامَ، فدخَلتُ الدارَ، فإذا أنا بأمِّى أمِّ رومانَ، قالت: ما جاء بك يا بُنيةُ؟ فأخبَرتُها، فقالت: خَفِّضى عليك الشأنَ، فإنه واللَّهِ ما كانت امرأةٌ جميلةٌ عندَ رجلٍ يحبُّها ولها ضرائرُ، إلا حسَدْنها وقُلْن فيها. قلتُ: وقد علِم بها أبي؟ قالت: نعم. قلتُ: ورسولُ اللَّهِ؟ قالت: نعم. فاستعبَرْتُ وبكَيتُ، فسمِع أبو بكرٍ صوتِي وهو فوقَ البيتِ يقرَأُ، فنزَل فقال لأمِّي: ما شأنُها؟ قالت: بلَغها الذي ذُكِر من أمرِها. ففاضت عيناه، فقال: أقسَمتُ عليكِ إلا رجَعتِ إلى بيتِك. فرجَعتُ.
ve: “Mıstah kahrolsun!” dedi. Ben de: “Oğluna ne diye sövüyorsun?” dedim; sustu. Sonra ikinci kez tökezledi ve: “Mıstah kahrolsun!” dedi. Ben de: “Oğluna ne diye sövüyorsun?” dedim; ikinci kez yine sustu. Sonra üçüncü kez tökezledi ve: “Mıstah kahrolsun!” dedi. Bunun üzerine onu azarladım ve: “Oğluna ne diye sövüyorsun?” dedim. O da: “Allah'a yemin olsun ki ona ancak senin yüzünden sövüyorum” dedi. “Benim hangi meselemden ötürü?” dedim. Bunun üzerine meseleyi bana bütün ayrıntısıyla açıp anlattı . “Gerçekten bu oldu mu?” dedim. “Evet, Allah'a yemin olsun ki oldu” dedi. Âişe dedi ki: Bunun üzerine evime döndüm; artık dışarı çıkma ihtiyacım [sanki hiç çıkmamışım gibi] kalmamıştı, ne az ne çok bir ihtiyaç hissediyordum ve sıtmaya yakalandım. Resûlullah'a: “Ey Allah'ın Resûlü, beni babamın evine gönder” dedim. Yanıma hizmetçiyi katarak beni gönderdi. Eve girdiğimde annem Ümmü Rûmân'la karşılaştım. “Seni ne getirdi kızcağızım?” dedi. Durumu ona haber verdim; o da: “Bu işi büyütme; zira Allah'a yemin olsun ki bir erkeğin yanında sevdiği güzel bir kadın olup da kumaları varsa, mutlaka onu kıskanırlar ve hakkında dedikodu çıkarırlar” dedi. “Babamın da bundan haberi var mı?” dedim. “Evet” dedi. “Peki Resûlullah'ın?” dedim. “Evet” dedi. Bunun üzerine gözyaşlarımı tutamayıp ağladım. Ebû Bekir evin damında Kur'an okurken sesimi işitti; aşağı inip anneme: “Bunun nesi var?” diye sordu. Annem: “Hakkında konuşulanlar kulağına gelmiş” dedi. Bunun üzerine onun da gözleri yaşla doldu ve: “Evine dönmen hususunda sana yemin verdiriyorum” dedi. Ben de geri döndüm.
وأصبَح أبواىَ عندى، فلم يزالا عندى حتى دخَل رسولُ اللَّهِ ﷺ عليَّ بعدَ العصرِ، وقد اكتنفَنى أبواىَ؛ عن يميني، وعن شمالي، فتشهَّد رسولُ اللَّهِ ﷺ فحمِد اللَّهَ، وأثَنى عليه بما هو أهلُه، ثم قال: "أما بعدُ، يا عائشةُ، إن كنتِ قارَفتِ
Sabah olunca anne babam yanıma geldiler. İkindi vaktinden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girinceye kadar yanımdan ayrılmadılar. O sırada anne babam sağımda ve solumda beni iki yanımdan çevrelemişlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kelime-i şehadet getirdi, Allah'a hamdetti ve O'na layık olduğu şekilde övgüde bulundu, sonra şöyle buyurdu: «İmdi, ey Âişe! Şayet [bir günaha] bulaştıysan
سوءًا أو ألمَمْتِ، فتوبى إلى اللَّهِ فإن اللَّهَ يقبلُ التوبةَ عن عبادِه". وقد جاءت امرأةٌ مِن الأنصارِ، وهي جالسةٌ، فقلتُ: ألا تستحِى من هذه المرأةِ أن تقولَ شيئًا؟ فقلتُ لأبي: أجِبْه. فقال: أقولُ ماذا؟ قلت لأمِّي: أجيبيه. فقالت: أقولُ ماذا؟ فلما لم يجيباه تشهَّدتُ، فحمِدتُ اللَّهَ، وأثنَيتُ عليه بما هو أهلُه، ثم قلت: أما بعدُ، فواللَّهِ لئن قلتُ لكم: إنى لم أفعَلْ، واللَّهُ يعلمُ إنى لصادقةٌ، ما ذا بنافِعي عندَكم، لقد تُكُلِّم به، وأُشْرِبَتْهُ قلوبُكم، وإن قلت: إني قد فعَلتُ، واللَّهُ يعلمُ أني لم أفعَلْ، لتَقولُنَّ: قد باءت به على نفسِها. وايمُ اللَّهِ مَا أجدُ لي ولكم مثلًا إلا كما قال أبو يوسفَ وما أحفظُ اسمَه: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} [يوسف: ١٨]. وأنزَل اللَّهُ على رسولِه ﷺ ساعتَئذٍ، فرُفِع عنه وإني لأتبينُ السرورَ ما في وجهِه، وهو يمسحُ جبينَه، يقولُ: "أبشِري يا عائشةُ، فقد أنزَل اللَّهُ براءَتَكِ". فكنتُ أشدَّ ما كنتُ غضبًا، فقال لى أبوايَ: قُومى إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ. فقلتُ: واللَّهِ لا أقومُ إليه، ولا أحمَدُه، ولا أحمَدُ كما، لقد سمِعتموه فما أنكَرتُموه، ولا غيَّرتموه، ولكنى أحمَدُ اللَّهُ الذي أنزَل براءتى. ولقد جاء رسولُ اللَّهِ ﷺ بيتي، فسأل الجاريةَ عنى، فقالت: واللَّهِ ما أعلمُ عليها عيبًا، إلا أنها كانت تنامُ حتى تدخلَ الشاةُ فتأكلَ حصيرَها أو عجينَها. فانتهرَها بعضُ أصحابِه، وقال: اصْدُقى رسولَ اللَّهِ ﷺ قال عروةُ: فعتَب على مَن قاله. فقالت: لا، واللَّهِ ما أعلمُ عليها إلا ما يعلمُ الصائغُ على تبرِ الذهبِ الأحمرِ. وبلَغ ذلك الرجلَ الذي قيل له، فقال: سبحانَ اللَّهِ! ما كشَفتُ كَنَفَ أنثى قطُّ. فقُتِل شهيدًا في سبيلِ اللَّهِ. قالت
...kötü bir işe bulaştıysan yahut bir günah işlediysen Allah'a tövbe et; çünkü Allah kullarının tövbesini kabul eder." O sırada Ensâr'dan bir kadın gelmiş, oturuyordu. Dedim ki: "Bu kadından çekinip bir şey söylemeyecek misin?" [Sonra] babama: "Ona cevap ver" dedim. Babam: "Ne diyeyim ki?" dedi. Anneme: "Ona cevap ver" dedim. O da: "Ne diyeyim ki?" dedi. İkisi de ona cevap vermeyince kelime-i şehadet getirdim, Allah'a layık olduğu şekilde hamd ve sena ettim, sonra şöyle dedim: "Ammâ ba'd; Allah'a yemin olsun ki, şayet size: 'Ben [bunu] yapmadım' desem -ki Allah benim kesinlikle doğru söylediğimi biliyor- bunun size bir faydası olmayacaktır; çünkü bu söz bir kere konuşuldu ve kalplerinize iyice işledi. Şayet: 'Ben yaptım' desem -ki Allah yapmadığımı biliyor- bu sefer de mutlaka: 'Kendi aleyhine itirafta bulundu' diyeceksiniz. Allah'a yemin olsun ki, benimle sizin durumunuza, Yûsuf'un babasının -ismini de hatırlayamıyorum- söylediği şu sözden başka bir misal bulamıyorum: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Sizin bu anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır” [Yûsuf: 18]. Tam o anda Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vahy indirdi. Vahiy hali üzerinden kalktığında -ki yüzündeki sevinci açıkça fark ediyordum- alnını silerek şöyle buyuruyordu: "Müjdeler olsun ey Âişe! Allah senin suçsuzluğunu indirdi." Ben ise öfkemin en şiddetli anındaydım. Anne ve babam bana: "Kalk, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına git!" dediler. Ben de: "Allah'a yemin olsun ki onun yanına gitmem; ona da hamdetmem, size de hamdetmem! Siz bu sözü duydunuz ama ne karşı çıktınız ne de değiştirdiniz. Ben ancak suçsuzluğumu indiren Allah'a hamdederim" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evime gelip cariyeye beni sormuştu. Cariye: "Allah'a yemin olsun ki, koyun gelip hasırını veya hamurunu yiyinceye kadar uyuması dışında onun hakkında hiçbir kusur bilmiyorum" demişti. Ashabından biri onu azarlayıp: "Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem doğruyu söyle!" dedi. Urve dedi ki: [Resûlullah] bunu söyleyene sitem etti. Kadın: "Hayır, Allah'a yemin olsun ki, sarrafın saf kırmızı altın külçesi hakkında bildiğinden başkasını onun hakkında bilmiyorum" dedi. Bu durum hakkında dedikodu yapılan adama ulaştığında o: "Sübhânallah! Ben hiçbir kadının örtüsünü açmış değilim" dedi. Sonra da Allah yolunda şehit olarak öldürüldü. Âişe
عائشةُ: فأما زينبُ بنتُ جحشٍ، فعصَمها اللَّهُ بدينِها، فلم تقلْ إلا خيرًا، وأما أختُها حَمنَةُ، فهلَكت في من هلَك، وكان الذين تكلَّموا فيه؛ المنافقُ عبدُ اللَّهِ بنُ أُبيٍّ ابن سلولَ، وكان يستوشِيه ويجمعُه، وهو الذي تولَّى كِبْرَه، ومِسْطحٌ، وحسانُ بنُ ثابتٍ، فحلَف أبو بكرٍ ألّا ينفَعَ مِسْطَحًا بنافعةٍ، فأنزَلَ اللَّهُ: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}. يعنى أبا بكرٍ، {أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ}. يعنى مِسْطحًا، {أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [النور: ٢٢]. قال أبو بكرٍ: بلى واللَّهِ، إنا لنحبُّ أن يغفرَ اللَّهُ لنا. وعاد أبو بكرٍ لمِسْطَحٍ بما كان يصنعُ به .
Âişe: Zeyneb bint Cahş'a gelince; Allah onu dindarlığı sebebiyle korudu ve hayırdan başka bir şey söylemedi. Kız kardeşi Hamne ise helak olanlarla birlikte helak oldu. Bu konuda konuşanlar; münafık Abdullah b. Übey b. Selûl -ki bu lafı o süsleyip yayıyor ve derleyip toparlıyordu; günahın büyüğünü yüklenen de oydu-, Mıstah ve Hassân b. Sâbit idi. Bunun üzerine Ebû Bekir, Mıstah'a hiçbir fayda sağlamayacağına dair yemin etti. Allah da şu ayeti indirdi: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar yemin etmesinler...” -Ebû Bekir'i kastetmektedir- {أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ} “...akrabalara, yoksullara [vermemeye]...” -Mıstah'ı kastetmektedir- {أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [en-Nûr: 22] “...Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah bağışlayandır, merhamet edendir.” Ebû Bekir: “Evet, Allah'a yemin olsun ki Allah'ın bizi bağışlamasını elbette arzu ederiz” dedi ve Mıstah'a daha önce yapmakta olduğu yardıma geri döndü .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا يحيى بنُ عبدَ الرحمنِ بن حاطبٍ، عن علقمةَ بن وقَاصٍ وغيرِه أيضًا، قال: خرَجت عائشةُ تريدُ المَذْهبَ، ومعها أمُّ مسطحٍ، وكان مِسطحُ بن أثاثةَ ممن قال ما قال، وكان رسولُ اللَّهِ ﷺ خطَب الناسَ قبلَ ذلك، فقال: "كيف ترَون في من يؤذيني في أهلي، ويجمعُ في بيتِه مَن يؤذيني؟ ". فقال سعدُ بنُ مُعاذٍ: أي رسولَ اللَّهِ، إن كان منا معشرَ الأوسِ جلَدْنا رأسَه، وإن كان من إخوانِنا من الخزرجِ، أمَرتَنا فأطَعناك. فقال سعدُ بنُ عبادةَ: يا بنَ معاذٍ، واللَّهِ ما بك نُصْرةُ رسولِ اللَّهِ، ولكنها قد كانت ضغائنُ في الجاهليةِ وإحَنٌ لم تُحْلَلْ لنا من صدورِكم بعدُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abdirrahmân b. Hâtıb, Alkame b. Vakkâs ve başkasından da [naklederek] anlattı; dedi ki: Âişe, yanında Ümmü Mıstah olduğu halde kaza-i hâcet yerine (helaya) gitmek üzere çıktı. Mıstah b. Üsâse de o sözleri söyleyenlerdendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan önce insanlara hitap edip şöyle buyurmuştu: «Ailem konusunda bana eziyet eden ve evinde bana eziyet eden kimseleri toplayan kişi hakkında ne düşünürsünüz?» Bunun üzerine Sa‘d b. Muâz: “Ey Allah’ın Resûlü! Eğer o bizden, Evs topluluğundan ise boynunu vururuz; şayet Hazreçli kardeşlerimizden ise sen bize emredersin, biz de sana itaat ederiz” dedi. Sa‘d b. Ubâde ise: “Ey İbn Muâz! Vallahi maksadın Resûlullah’a yardım etmek değildir; bilakis bu, Câhiliye döneminde var olan kinler ve göğüslerinizden bizim için henüz silinmemiş düşmanlıklardır!” dedi.
فقال ابن معاذٍ: اللَّهُ أعلمُ ما أردتُ. فقام أُسَيدُ بنُ حُضَيرٍ، فقال: يابنَ عبادةَ، إن سعدًا ليس شديدًا، ولكنك تجادلُ عن المنافقين، وتدفعُ عنهم. وكثُر اللَّغَطُ في الحيَّينِ في المسجدَ، ورسولُ اللَّهِ ﷺ جالسٌ على المنبرِ، فما زال النبيُّ ﷺ يومئُ بيدِه إلى الناسِ هاهنا وهاهنا، حتى هدَأ الصوتُ.
Bunun üzerine İbn Muâz: “Neyi kastettiğimi Allah daha iyi bilir” dedi. Üseyd b. Hudayr ayağa kalkıp: “Ey İbn Ubâde! Sa'd sert biri değildir; fakat sen münafıkları savunuyor ve onları koruyorsun!” dedi. Mescitte iki kabile arasında gürültü ve münakaşa çoğaldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise minberde oturuyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, sesler dininceye kadar eliyle insanlara şuraya ve buraya doğru işaret etmeye devam etti.
وقالت عائشةُ: كان الذي تولَّى كِبْرَه، والذي يجمعُهم في بيتِه، عبدُ اللَّهِ بنُ أبُيٍّ ابن سلولُ. قالت: فخرَجتُ إلى المَذْهَبِ ومعى أمُّ مسطحٍ، فعثَرَتْ، فقالتْ: تَعِس مِسْطَحٌ! فقلت: غفَر اللَّهُ لك، أتقولين هذا لابنِك، ولصاحبِ رسولِ اللَّهِ ﷺ؟ قالت ذلك مرَتين، وما شعَرتُ بالذي كان، فحُدِّثتُ فذهَب عنى الذي خرَجتُ له، حتى ما أجدُ منه شيئًا، ورجَعت على أبويَّ؛ أبى بكرٍ، وأمِّ رُومانَ، فقلت: أما اتَّقَيْتُما اللَّهَ فيَّ، وما وصَلتما رَحِمى؟! قال النبيُّ ﷺ الذي قال، وتحدَّث الناسُ بالذي تحدَّثوا به، ولم تُعْلِمانِيه، فأُخْبِرَ رسولَ اللَّهِ ﷺ؟! قالت: أي بنيةُ، واللَّهِ لقلَّما أحبَّ رجلٌ امرأتَه قطُّ، إلا قالوا لها نحوَ الذي قالوا لك، أي بنيةُ، ارجِعى إلى بيتِك حتى نأتيَكِ فيه. فرجَعتُ وارتكَبني صالِبٌ من حُمَّى، فجاء أبواىَ فدخلا، وجاء رسولُ اللَّهِ ﷺ حتى جلَس على سريري وِجاهى، فقالا: أي بنيةُ، إن كنتِ صنَعتِ ما قال الناسُ، فاستغفِرى اللَّهَ، وإن لم تكوني صنَعتِه، فأخبِرى رسولَ اللَّهِ ﷺ بعذرِك. قلت: ما أجدُ لى ولكم إلا كأبي يوسفَ: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} [يوسف: ١٨]. قالت: فالتمَست اسمَ يعقوبَ، فما قدَرتُ - أو: فلم أقدِرْ عليه - فشخَص بصرُ رسولُ اللَّهِ ﷺ إلى السقفِ، وكان إذا نُزِّل عليه وَجَد قالَ اللَّهِ: {إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا} [المزمل: ٥]. فوالذى هو أكرَمَه، وأنزَل عليه الكتابَ، ما زال يضحكُ - حتى إنى لأنظرُ إلى نواجذِه - سرورًا، ثم مسَح عن وجهِه، فقال: "يا عائشةُ، أبشرى، فقد أنزَل اللَّهُ عُذْرَكِ". قلت: بحمدِ اللَّهِ لا بحمدِك، ولا بحمدِ أصحابِك. قال اللَّهُ: {إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ}. حتى بلَغ: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}. وكان أبو بكرٍ حلَف ألّا [ينفعَ مسطحًا] بنافعةٍ، وكان بينَهما رَحِمٌ، فلما أُنزِلت: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ}. حتى بلَغ: {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [النور: ٢٢]. قال أبو بكرٍ: بلى، أي ربِّ. فعاد إلى الذي كان المسطحٍ. {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ} [النور: ٢٣]. حتى بلَغ: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} [النور: ٢٦]. قالت عائشةُ: واللَّهِ ما كنتُ أرجو أن ينزِلَ فيَّ كتابٌ، ولا أطمعُ به، ولكن [قد كنت] أرجُو أن يرَى رسولُ اللَّهِ ﷺ رؤيا تُذْهِبُ ما في نفسِه. قالت: وسأَل الجاريةَ الحبَشيةَ، فقالت: واللَّهِ لعائشةُ أطيبُ من طَيِّبِ الذهبِ، وما بها عيبٌ، إلا أنها ترقُدُ حتى تدخُلَ الشاةُ فتأكلَ عجينَها، ولئن كانت صنَعت ما قال الناسُ، ليخبرَنَّك اللَّهُ. [قالت: فعجِب الناسُ] من فهمِها.
Âişe dedi ki: "Onun (iftiranın) elebaşılığını yapan ve onları evinde toplayan kişi Abdullah b. Übey b. Selûl idi." [Âişe] dedi ki: "Yanımda Ümmü Mıstah olduğu hâlde helaya çıktım. [Ümmü Mıstah] tökezleyip: 'Mıstah kahrolsun / helak olsun!' dedi. Ben de: 'Allah seni bağışlasın! Bunu oğluna ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birine mi söylüyorsun?' dedim. Bunu iki defa söyledi; fakat ben olup bitenlerin farkında değildim. Bana durum anlatılınca, çıkış amacıma dair ihtiyaç hissim tamamen kayboldu; öyle ki ondan hiçbir şey hissetmez oldum. Anne-babam Ebû Bekir ve Ümmü Rûmân'ın yanına döndüm ve: 'Benim hakkımda Allah'tan korkmadınız mı ve akrabalık bağıma riayet etmediniz mi?! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem diyeceğini dedi, insanlar konuşacağını konuştu; siz ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [masumiyetimi] haber vereyim diye bunu bana bildirmediniz!' dedim. [Annem]: 'Kızcağızım! Vallahi bir adam hanımını sevdiğinde, mutlaka [diğer kadınlar] onun hakkında sana söylenenlerin bir benzerini söylerler. Kızcağızım, biz senin yanına gelene kadar evine dön' dedi. Evime döndüm ve beni şiddetli, yakıcı bir humma (ateş) yakaladı. Anne-babam gelip içeri girdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de gelip yatağımın karşısına oturdu. [Anne-babam]: 'Kızcağızım! Eğer insanların dediğini yaptıysan Allah'tan bağışlanma dile; şayet yapmadıysan mazeretini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildir' dediler. Ben de: 'Kendim ve sizin için Yûsuf'un babasından başkasını [örnek] bulamıyorum: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Söylediklerinize karşı ancak Allah'tan yardım istenir” [Yûsuf 18]' dedim." [Âişe] dedi ki: "Ya'kūb'un adını hatırlamak istedim, fakat [hatırlamaya] güç yetiremedim -veya: hatırlamaya gücüm yetmedi-. O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gözleri tavana dikildi. Kendisine vahiy indirildiğinde Allah'ın şu kavlinin tezahürü kendisinde bulunurdu: { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } “Şüphesiz biz sana ağır bir söz vahyedeceğiz” [Müzzemmil 5]. O'nu şerefli kılan ve O'na Kitab'ı indiren [Allah]'a yemin olsun ki, sevinçten azı dişlerini göreceğim derecede gülmeye devam etti. Sonra yüzünü sildi ve: «Ey Âişe, müjde! Şüphesiz Allah senin mazeretini/beraatini indirdi» buyurdu. Ben de: 'Senin yahut ashabının övgüsüyle değil, Allah'ın hamdiyle!' dedim. Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O ağır iftirayı uyduranlar, sizin içinizden bir gruptur...” [âyetini indirdi]; ta ki: { وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar yemin etmesinler...” [kısmına] kadar. Ebû Bekir, Mıstah'a hiçbir menfaat sağlamayacağına dair yemin etmişti; aralarında akrabalık bağı vardı. { وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ } “İçinizden fazilet sahibi olanlar yemin etmesinler...” [âyetinden] { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...ve Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [en-Nûr 22] kısmına kadar olan âyetler inince Ebû Bekir: 'Evet, ey Rabbim!' dedi ve Mıstah'a daha önce vermekte olduğu şeye [nafakaya] tekrar döndü. { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “Namuslu kadınlara iftira atanlar...” [en-Nûr 23] [âyetinden] { أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İşte onlar, onların dediklerinden uzaktırlar; onlar için bir bağışlanma ve bol/değerli bir rızık vardır” [en-Nûr 26] [âyetine kadar okudu/indi]." Âişe dedi ki: "Vallahi hakkımda bir Kitap (âyet) ineceğini ummuyor, buna tamah etmiyordum; lâkin [قد كنت] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in içindeki [şüpheyi] giderecek bir rüya görmesini umuyordum." [Âişe] dedi ki: "[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] Habeşli cariyeye de sordu. Cariye: 'Vallahi Âişe altının en safından daha temizdir! Uyuyakalması ve koyunun gelip hamurunu yemesi dışında kendisinde hiçbir ayıp yoktur. Eğer insanların dediğini yapmış olsaydı, muhakkak ki Allah sana haber verirdi' dedi. [Âişe dedi ki : İnsanlar] onun anlayışına/zekâsına hayran kaldılar ."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ (١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} “Onu işittiğiniz zaman, mümin erkeklerin ve mümin kadınların kendi nefisleri (din kardeşleri) hakkında hayır zannında bulunup: «Bu, apaçık bir iftiradır» demeleri gerekmez miydi?” [en-Nûr, 24/12] kavlinin tevili hakkında [açıklama]:
وهذا عِتابٌ مِن اللَّهِ تعالى ذِكْرُه أهلَ الإيمانِ به فيما وقَع في أنفسِهم من إرجافِ مَن أرجَف في أمرِ عائشةَ، بما أرجَف به، يقولُ لهم تعالَى ذِكرُه: هلَّا أيُّها الناسُ إذْ سمِعتُم ما قال أهلُ الإفكِ في عائشةَ، {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} منكم {وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا}. [يقولُ: ظنَنْتُم بمن قُرِف بذلك منكم خيرًا] ، ولم يظنُّوا به أنَّه أتَى الفاحشةَ.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, Âişe'nin durumu hakkında asılsız haber yayanların yaydığı dedikodulardan ötürü kalplerine şüphe düşen iman ehline bir azarlamasıdır. Zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! İftira ehlinin Âişe hakkında söylediklerini işittiğinizde, aranızdan {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} “...erkek müminlerin...” ve {وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا} “...kadın müminlerin kendileri hakkında hüsnüzanda bulunmaları...” -[yani: içinizden bu töhmete maruz kalan kimse hakkında hüsnüzanda bulunup] onun fuhuş işlediğini zannetmemeleri- gerekmez miydi?
وقال: {بِأَنْفُسِهِمْ}. لأنَّ أهلَ الإسلامِ كلَّهم بمنزلةِ نَفْسِ واحدةٍ؛ لأنَّهم أهلُ ملةٍ واحدةٍ.
[Allah Teâlâ]: {بِأَنْفُسِهِمْ} “...kendileri hakkında...” buyurmuştur; zira İslam ehlinin tamamı tek bir nefis konumundadır; çünkü onlar tek bir dinin ehlidirler.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حُمَيْدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن أبيه، عن بعضِ رجالِ بني النجارِ، أن أبا أيوبَ خالدَ بنَ زيدٍ، قالت له امرأتُه أمُّ أيوبَ: أما تسمعُ ما يقولُ الناسُ في عائشةَ؟ قال: بلى، وذلك الكذبُ، أكنتِ فاعلةً ذلك يا أمَّ أيوبَ؟ قالت: لا واللَّهِ ما كنتُ لأفعلَه. قال: فعائشةُ واللَّهِ خيرٌ منك. قال: فلمَّا نزَل القرآنُ، ذكَر اللَّهُ مَن قال مِن الفاحشةِ ما قال مِن أهلِ الإفكِ: {إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ}: وذلك حَسَّانُ وأصحابُه الذين قالوا ما قالوا، ثم قال: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} الآية. أي: كما قال أبو أيُّوبَ وصاحِبتُه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, [o] babasından, [o da] Benî Neccâr'dan bazı adamlardan rivayet etti ki: Ebû Eyyûb Hâlid b. Zeyd'e hanımı Ümmü Eyyûb: “Âişe hakkında insanların söylediklerini işitmiyor musun?” dedi. Ebû Eyyûb: “Evet, oysa bu bir yalandır. Sen böyle bir şeyi yapar mıydın ey Ümmü Eyyûb?” dedi. Kadın: “Hayır, Allah'a yemin olsun ki ben asla böyle bir şey yapmazdım.” dedi. Ebû Eyyûb: “Vallahi Âişe senden daha hayırlıdır.” dedi. [Râvî] dedi ki: Kur'an nâzil olunca Allah, ifk ehlinden o çirkin sözü söyleyenleri zikrederek: {إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ} “O iftirayı getirenler, içinizden bir gruptur” buyurdu. Bunlar, o sözleri söylemiş olan Hassân ve arkadaşlarıdır. Sonra da: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ} “Onu işittiğiniz zaman mümin erkeklerin...” ayetini [indirdi]. Yani Ebû Eyyûb ile eşinin söylediği gibi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا}: ما هذا الخيرُ؟ ظَنُّ المؤمنِ أن المؤمنَ لم يكُنْ ليفجُرَ بأُمِّه، وأنَّ الأمَّ لم تكُنْ لتفجُرَ بابنِها، إن أرادَ أن يفجُرَ فجَر بغيرِ أمِّه، يقولُ: إنما كانت عائشةُ أُمًّا، والمؤمنون بنونَ لها، محرَّمًا عليها. وقرأ: {لَوْلَا جَاءُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} الآية [النور: ١٣].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا} “Onu işittiğiniz zaman erkek ve kadın müminlerin, kendileri hakkında hüsnüzanda bulunmaları... gerekmez miydi?” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu hayır nedir? Müminin, bir müminin annesiyle zina etmeyeceğini ve bir annenin de oğluyla zina etmeyeceğini düşünmesidir; zira o zina etmek isteseydi annesinden başkasıyla ederdi. [İbn Zeyd] şöyle demektedir: Zira Âişe bir anne idi, müminler de onun oğulları konumundaydı ve ona haramdılar. Ardından: {لَوْلَا جَاءُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} [en-Nûr: 13] “Buna dair dört şahit getirselerdi ya!...” ayetini okudu.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيج، عن مجاهدٍ قولَه: {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا}: [قال لهم: {خَيْرًا}] . لله ألا ترَى أنه يقولُ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [النساء: ٢٩]. يقولُ: بعضُكم بعضًا، {فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} [النور: ٦١]. قال : بعضُكم على بعضٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o Mücâhid'in: {ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا} “Erkek ve kadın müminlerin kendileri hakkında hüsnüzanda bulunmaları...” buyruğu hakkında: [Onlara: {خَيْرًا} “...hüsnüzanda...” buyurdu] dediğini aktardı. Allah için görmez misin ki O: {وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} [en-Nisâ: 29] “Kendinizi öldürmeyin” buyurmaktadır; yani birbirinizi [öldürmeyin] demektir. {فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} [en-Nûr: 61] “Kendinize selam verin” buyruğu için de: Birbirinize [selam verin] demiştir.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا هَوْذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا}: يَعْنى بذلك المؤمنين والمؤمناتِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan rivayet etti; o, {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا} “Onu işittiğiniz zaman erkek ve kadın müminlerin, kendileri hakkında hüsnüzanda bulunmaları... gerekmez miydi?” buyruğu hakkında: Bununla erkek ve kadın müminleri kastetmektedir dedi.
وقولُه: {وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ}. يقولُ: وقال المؤمنون والمؤمناتُ: هذا الذي سمِعنا مِن القولِ الذي رُمِىَ به عائشةُ مِن الفاحشةِ، كذبٌ وإثمٌ، يَبِينُ لمن عقَل وفكَّر فيه، أنه كذبٌ وإثمٌ وبهتانٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} “...ve: 'Bu apaçık bir iftiradır' demeleri gerekmez miydi?” buyruğu şöyle demektir: Erkek ve kadın müminlerin: “Âişe'ye fuhuş isnat edilerek söylendiğini işittiğimiz bu söz, aklı başında olup düşünen herkes için yalan, günah ve bühtan olduğu apaçık ortada olan bir yalandır ve bir günahtır” demeleri [gerekmez miydi?].
كما حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: أخبَرنا عوفٌ، عن الحسنِ:
Nitekim bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan haber verdi:
{وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ}. قالوا: إنَّ هذا لا ينبغى أن يَتكلَّمَ به إلا مَن أقام عليه أربعةً مِن الشهودِ وأُقِيم عليه حدُّ الزِّنى .
{وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} “...ve: 'Bu apaçık bir iftiradır' demeleri gerekmez miydi?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Müminler] şöyle dediler: “Bu sözü, ancak buna dair dört şahit getiren kimse söylemelidir; [aksi takdirde şahit getiremeyene] zina iftirası cezası uygulanır” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْلَا جَاءُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {لَوْلَا جَاءُوا عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٣)} “Ona dair dört şahit getirselerdi ya! Mademki şahitleri getiremediler, öyleyse onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هلَّا جاء هؤلاء العصبةُ الذين جاءُوا بالإفكِ، ورمَوا عائشةَ بالبهتانِ - بأربعةِ شهداءَ يَشْهدون على مقالتِهم فيها، وما رَمَوها به، فإذ لم يأتُوا بالشهداءِ الأربعةِ على حقيقةِ ما رمَوْها به، {فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ}. يقولُ: فالعُصْبةُ الذين رمَوْها بذلك عندَ اللَّهِ هم الكاذبون فيما جاءُوا به مِن الإفكِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: İftirayı getiren ve Âişe'ye bühtanda bulunan o topluluk, onun hakkındaki iddialarına ve ona isnat ettikleri şeye şahitlik edecek dört şahit getirselerdi ya! Mademki ona isnat ettikleri şeyin hakikatine dair dört şahidi getiremediler, {فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ} “...öyleyse onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir.” Yani: Ona bu iftirayı atan o topluluk, getirdikleri iftira hususunda Allah katında yalancıların ta kendileridir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٤)} “Eğer dünyada ve ahirette Allah'ın sizin üzerinizdeki lütuf ve merhameti olmasaydı, içine daldığınız dedikodudan ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} أيُّها الخائضون في أمرِ عائشةَ، المُشِيعُون فيها الكذبَ والإثمَ، بتركِه تعجيلَ عقوبتِكم، {وَرَحْمَتُهُ} إياكم؛ لعفوِه عنكم {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} بقبولِ توبتِكم مما كان منكم في ذلك - لَمَسَّكم فيما خضتُم فيه مِن أمرِها عاجلًا في الدنيا {عَذَابٌ عَظِيمٌ}.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Âişe'nin durumu hakkında dedikoduya dalanlar, onun hakkında yalanı ve günahı yayanlar! {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu” -yani cezanızı çarçabuk vermeyip ertelemesi- {وَرَحْمَتُهُ} “ve merhameti” -yani bu husustaki günahınızdan ötürü tevbenizi kabul etmek suretiyle {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “dünyada ve ahirette” sizi affetmesi- olmasaydı, onun durumu hakkında daldığınız dedikodudan ötürü dünyada peşin olarak {لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “...size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.”
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ}: هذا للذين تكلَّموا فنشروا ذلك الكلامَ، {لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, [o meseleyi] konuşup o sözü yayanlar hakkındadır; {لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “...içine daldığınız şeyden dolayı size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.”
القولُ في تأويل قوله تعالى: {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ (١٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ (١٥)} “O vakit siz onu dillerinizle birbirinize aktarıyor, hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyi ağızlarınızla söylüyor ve bunu önemsiz bir şey sanıyordunuz; oysa o, Allah katında pek büyüktür.”
يقول تعالى ذكره: لمسَّكم فيما أَفَضْتُم فيه من شأنِ عائشةَ عذابٌ عظيمٌ حينَ تلقَّونه بألسنتِكم.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Siz onu dillerinizle birbirinize aktardığınız zaman, Âişe'nin durumu hakkında daldığınız o dedikodudan ötürü size büyük bir azap dokunurdu.
و {إِذْ} مِن صلةِ قولِه: {لَمَسَّكُمْ}.
Ayetin başındaki {إِذْ} “O vakit” edatı, {لَمَسَّكُمْ} “size dokunurdu” fiiline bağlıdır.
ويعنى بقولِه: {تَلَقَّوْنَهُ}: تتلقَّوْن الإفكَ الذي جاءت به العصبةُ مِن أهلِ الإفكِ، فتقبلونه، ويرويه بعضُكم عن بعضٍ.
Allah Teâlâ {تَلَقَّوْنَهُ} “aktarıyorsunuz” buyruğu ile şunu kastetmektedir: İftira ehli olan o topluluğun getirdiği iftirayı alıyor, kabul ediyor ve birbirinizden rivayet edip naklediyorsunuz.
يقالُ: تلقَّيتُ هذا الكلامَ عن فلانٍ. بمعنى: أخذتُه مِنه. وقيل ذلك لأنَّ الرجلَ منهم فيما ذُكِر يَلْقى آخرَ، فيقولُ: أَوَمَا بلغَك كذا وكذا عن عائشةَ؟ ليُشِيعَ عليها بذلك الفاحشةَ.
Arapçada bir söz başkasından alındığında: “Bu sözü falandan aldım/öğrendim” anlamında 'telekkaytü hâze'l-kelâme an fülân' denir. Bu ifadenin kullanılmasının sebebi şudur: Anlatıldığına göre onlardan bir adam diğeriyle karşılaştığında, Âişe hakkında o fuhuş iftirasını yaymak için: “Âişe hakkında şöyle şöyle söylendiğini duymadın mı?” diyordu.
وذُكِر أنها في قراءةِ أُبيٍّ: (إذ تتلقَّوْنَهُ) بتاءين ، وعليها قَرَأَةُ الأمصارِ، غيرَ أنهم قرءُوها: {تَلَقَّوْنَهُ} بتاءٍ واحدةٍ؛ لأنها كذلك في مصاحفِهم.
Ubeyy'in kıraatinde bu kelimenin iki 'te' ile (إذْ تَتَلَقَّوْنَهُ) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Şehirlerin kurrâsı da bu manada okumuşlar, ancak kendi mushaflarında tek 'te' ile yazılı olduğu için {تَلَقَّوْنَهُ} şeklinde tek 'te' ile okumuşlardır.
وقد رُوِى عن عائشةَ في ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكَمِ، قال: ثنا خالدُ بنُ نِزارٍ، عن نافعٍ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، عن عائشةَ زوجِ النبيِّ ﷺ أنها كانت تقرأُ هذه الآيةَ: (إذْ تَلِقُونَهُ). تقولُ: إنما هو وَلْقُ الكذبِ.
Bu hususta Âişe'den şu rivayet edilmiştir: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdi'l-Hakem anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Nizâr, Nâfi'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşi Âişe'den [şöyle] rivayet etti: Kendisi bu ayeti (إذْ تَلِقُونَهُ) şeklinde okur ve şöyle derdi: “Bu ancak yalanı peş peşe sıralayıp sürdürmek (velku'l-kezib)tir.”
وتقولُ: إنما كانوا يَلِقُون الكذبَ. قال ابن أبي مُليكةَ: وهى أعلمُ بما فيها أُنزِلَت. قال نافعٌ: وسمِعتُ بعضَ العربِ يقولُ: اللَّيْقُ الكذبُ.
Âişe: “Onlar ancak yalanı peş peşe sıralayıp sürdürüyorlardı” derdi. İbn Ebî Müleyke dedi ki: O, ayetin ne hakkında indiğini en iyi bilendir. Nâfi' dedi ki: Bazı Arapların: “Leyk (el-leyk), yalan demektir” dediklerini işittim.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضِحٍ، قال: ثنا نافعُ بنُ عمرَ بن عبدِ اللَّهِ ابن [عبدِ الرحمنِ بن مَعْمَرٍ] الجُمَحِيُّ، عن ابن أبي مليكةَ، عن عائشةَ أنها كانت تقرأُ: (إذْ تَلِقُونَهُ بِألْسِنَتِكُمْ). وهى أعلمُ بذلك وفيها أُنزِلَت. قال ابن أبي مُلَيْكَةَ: هو مِن وَلْقِ الكذبِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâzıh anlattı, dedi ki: Bize Nâfi' b. Ömer b. Abdillâh b. [Abdirrahmân b. Ma'mer] el-Cumehî, İbn Ebî Müleyke'den, o Âişe'den rivayet etti ki; Âişe bu ayeti (إِذْ تَلِقُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ) şeklinde okurdu. O, bunu en iyi bilendir ve ayet onun hakkında inmiştir. İbn Ebî Müleyke dedi ki: Bu, yalanı peş peşe sürdürmek (velk) kökündendir .
قال أبو جعفرٍ: وكأنَّ عائشةَ وَجَّهت معنى ذلك بقراءتِها: (تلقُونَهُ) بكسرِ اللامِ وتخفيفِ القافِ إلى: إذ تستمرّون في كذبِكم عليها، وإفكِكم بألسنتِكم. كما يقالُ: وَلَق فلانٌ في السيرِ فهو يَلقُ. إذا استمرَّ فيه، وكما قال الراجزُ :
Ebû Ca'fer dedi ki: Âişe'nin bu kelimeyi lâm'ın kesresi ve kaf'ın şeddesiz okunuşuyla (تَلِقُونَهُ) şeklinde okuması, şu anlama yöneliktir: “O vakit siz onun aleyhinde dillerinizle yalanınızı ve iftiranızı durmaksızın sürdürüyordunuz.” Nitekim bir kimse yürüyüşünde durmaksızın devam ettiğinde Arapçada 'veleka fülânün fi's-seyri fe-hüve yeliku' denir; şairin (recez vezninde) şöyle dediği gibi:
إِنَّ الجُلَيْدَ زَلِقٌ وَزُمَّلِقٌ
Şüphesiz Cüleyd kaypaktır ve pek dönektir
جاءتْ بِهِ عَنْسٌ مِنَ الشَّأْمِ تَلِقْ
Onu Şam'dan hızlıca koşup gelen güçlü bir deve getirdi
مُجَوَّعُ البَطْنِ كِلابِيُّ الخُلُقْ
Karnı açtır ve ahlakı köpek ahlakıdır
وقد رُوِى عن العربِ في الوَلْقِ، الكذبُ، الأَلْقُ والإلقُ؛ بفتحِ الألفِ
Araplardan yalan manasındaki 'el-valk' (الوَلْق) [yerine], elifin fethasıyla 'el-elk' (الأَلْق) ve [kesresiyle] 'el-ilk' (الإِلْق) da rivayet edilmiştir;
وكسرِها، ويقالُ في "فعلتُ" منه: أَلَقْتُ، فأنا أَلِقُ. وقال بعضُهم :
kesresiyle 'el-elk' (الأَلْق) ve 'el-ilk' (الإِلْق) da rivayet edilmiştir. Bunun mazi fiili olarak 'alektü' (أَلَقْتُ), muzarisi olarak da 'ene eliku' (فأنا أَلِقُ) denir. Nitekim bazısı şöyle demiştir :
مَن لِي بالمُزَرَّرِ اليَلامِقِ … صاحِبِ إدْهانٍ وأَلْقِ آلِقِ
Düğmeli kaftanlar giyen o kimse nerede … Yağcılık ve yalan üstüne yalan dizen o kimse!
والقراءةُ التي لا أستجيزُ غيرَها: {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ} على ما ذكرتُ مِن قراءةِ قرآةِ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القَرَأَةِ عليها.
Benim dışındakini caiz görmediğim kıraat, şehirlerin kurrâsının kıraatinden zikrettiğim üzere; kurrânın bağlayıcı icmaı sebebiyle {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ} “O vakit siz onu dilden dile aktarıyordunuz” şeklindeki kıraattir.
وبنحوِ الذي قُلنا مِن التأويلِ في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz tevilin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ}. قال: تَرْوُونه بعضُكم عن بعضٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ} “Hani siz onu dillerinizle alıp aktarıyordunuz” ayeti hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Onu birbirinizden naklediyordunuz” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ}. قال: تَرْوُونه بعضُكم عن بعضٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِذْ تَلَقَّوْنَهُ} “Hani siz onu alıp aktarıyordunuz” ayeti hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Onu birbirinizden naklediyordunuz”.
وقولُه: {وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: وتقولون بأفواهِكم ما ليسَ لكم به علمٌ مِن الأمرِ الذي تَرْوُونه، فتقولون: سمِعْنا أن عائشةَ فعَلتْ كذا وكذا. ولا تعلمون حقيقةَ ذلك ولا صحتَه، {وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا}: وتظنون أن قولَكم ذلك، وروايتَكموه بألسنتِكم، وتلقِّيَكموه بعضُكم من بعضٍ، هيِّنٌ سهلٌ، لا إثمَ عليكم فيه ولا حرجَ، {وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ}. يقولُ: وتلقِّيكم ذلك كذلك، وقولُكموه بأفواهِكم - عندَ اللَّهِ عظيمٌ مِن الأمرِ؛ لأنَّكم كنتُم تؤذون به رسولَ اللهِ ﷺ وحليلَتَه .
{وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyi ağızlarınızla söylüyordunuz” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Naklettiğiniz mesele hakkında hiçbir bilginiz olmadığı halde ağızlarınızla: “Âişe'nin şöyle şöyle yaptığını duyduk” diyordunuz; oysa bunun ne hakikatini ne de doğruluğunu biliyordunuz. {وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا} “Ve siz onu önemsiz bir şey sanıyordunuz”; bunu söylemenizin, dillerinizle nakletmenizin ve birbirinizden alıp aktarmanızın basit, kolay, kendisinde üzerinize hiçbir günah ve sorumluluk bulunmayan bir şey olduğunu zannediyordunuz. {وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ} “Halbuki o, Allah katında büyük bir günahtır”; buyuruyor ki: Sizin onu bu şekilde birbirinizden alıp aktarmanız ve ağızlarınızla söylemeniz, Allah katında büyük bir meseledir; çünkü siz bununla Allah'ın Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem ve zevcesini incitiyordunuz .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ (١٦)} “Onu işittiğiniz zaman: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz, hâşâ Seni tenzih ederiz, bu apaçık ve büyük bir iftiradır' deseydiniz ya!”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: فلولا أيها الخائضون في الإفكِ الذي جاءت به عصبةٌ منكم، إذ سمِعْتموه ممن جاءَ به، قلتُم: ما يحلُّ لنا أن نتكلَّمَ بهذا، وما ينبغي لنا أن نتفوَّهَ به، {سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ}: تنزيهًا لك يا ربِّ، وبراءةً إليك مما جاء به هؤلاء، {هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ}: يقولُ: هذا القولُ بهتانٌ عظيمٌ.
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey içinizden bir grubun getirdiği iftiraya dalanlar! Onu getiren kimseden işittiğiniz vakit: “Bunu konuşmamız bize helal olmaz ve bunu telaffuz etmek bize yakışmaz” deseydiniz ya! {سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ} “Hâşâ Seni tenzih ederiz, bu büyük bir iftiradır”; yani: Ey Rabbimiz, Seni tenzih ederiz ve bunların ortaya attığı şeyden Sana sığınırız! {هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ} “Bu büyük bir iftiradır”; yani: Bu söz pek büyük bir iftiradır, [deseydiniz ya].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالَى: {يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧) وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruklarının tevili hakkındaki söz: {يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧) وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٨)} “Eğer gerçekten iman etmiş kimselerseniz, Allah bir daha asla böylesi bir şeye dönmemeniz için size öğüt veriyor. Allah ayetleri size açıklıyor; Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”.
يقولُ تعالَى ذِكرُه: يذكِّرُكم اللهُ وينهاكُم بآيِ كتابِه لئلا تعودُوا لمثلِ فعلِكم الذي فعلتُموه في أمرِ عائشةَ مِن تلقِّيكم الإفكَ الذي رُوِى عليها بألسنتِكم، وقولِكم بأفواهِكم ما ليسَ لكم به علمٌ فيها، أبدًا، {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: إن كنتُم
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Kitabı'nın ayetleriyle; Âişe meselesinde onun aleyhine aktarılan iftirayı dillerinizle karşılayıp kendisi hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyleri ağızlarınızla söylemek suretiyle yaptığınız fiilin bir benzerine bir daha asla dönmemeniz için size öğüt vermekte ve sizi bundan nehyetmektedir. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin kimselerseniz”. [Yani Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Eğer siz
تتعظون بعظاتِ اللَّهِ، وتأتمرون لأمرِه، وتنتهون عما نهاكُم عنه.
Allah'ın öğütleriyle ibret alıyor, O'nun emrine uyuyor ve sizi nehyettiği şeylerden sakınıyorsanız [böyle yapın].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. قال: والذي هو خيرٌ لنا مِن هذا، أنَّ الله أعلَمنا هذا لكيلا نقَعَ فيه، لولا أنَّ الله أعلمناه لهلكْنا كما هلَك القومُ، أنْ يقولَ الرجلُ: أنا سمِعتُه ولم أخترِقْه ولم أتقوَّلْه، فكان خيرًا حينَ أعلمناه اللهُ؛ لئلا ندخُلَ في مثلِه أبدًا، وهو عندَ اللهِ عظيمٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah ayetleri size açıklıyor; Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavli hakkında şöyle dedi: “Bizim için bundan daha hayırlı olanı, Allah'ın buna düşmememiz için bize bunu bildirmesidir. Şayet Allah bize bunu bildirmeseydi, bir adamın: 'Ben bunu [başkalarından] duydum, kendim uydurmadım ve iftira atmadım' diyerek helak olan o topluluk gibi biz de helak olurduk. Allah'ın bunu bize bildirmesi bizim için bir hayır oldu ki bir daha asla böylesi bir şeye girmeyelim; zira bu, Allah katında pek büyüktür” .
وقولُه: {وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ}: ويفصِّلُ اللهُ لكم حُجَجَه عليكم، بأمرِه ونهيِه؛ ليتبيَّنَ المطيعُ له منكم مِن العاصى، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بكم وبأفعالِكم، لا يخفَى عليه شيءٌ، وهو مجازٍ المحسنَ منكم بإحسانِه، والمسيءَ بإساءتِه، {حَكِيمٌ} في تدبيرِه خلقَه، وتكليفِه ما كلَّفَهم مِن الأعمالِ، وفرضِه ما فرَض عليهم مِن الأفعالِ.
Ve O'nun {وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ} “Allah ayetleri size açıklıyor” buyruğu; Allah, içinizden O'na itaat eden ile isyan edenin açığa çıkması için emri ve nehyi ile aleyhinize olan hüccetlerini size açıklamaktadır. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah bilendir”; sizi ve yaptıklarınızı bilendir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz; içinizden iyilik yapanı iyiliğiyle, kötülük yapanı da kötülüğüyle cezalandırıp/mükâfatlandıracaktır. {حَكِيمٌ} “Hüküm ve hikmet sahibidir”; mahlukatını sevk ve idaresinde, onlara yüklediği amellerde ve üzerlerine farz kıldığı fiillerde hikmet sahibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (١٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (١٩)} “İman edenlerin içinde fuhşun/çirkin hayasızlığın yayılmasını isteyenler var ya, dünyada da ahirette de onlar için can yakıcı bir azap vardır. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: إِنَّ الذين يُحبُّون أن يَذيعَ الزِّنى في الذين صدَّقوا باللَّهِ ورسولِه، ويظهرَ ذلك فيهم، {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: لهم عذابٌ وجيعٌ في الدنيا، بالحدِّ الذي جعَله اللهُ حدًّا لرامى المحصَناتِ والمحصَنين إذا رمَوْهم بذلك، وفى
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah’ı ve Resûlü’nü tasdik eden kimselerin arasında zinanın yayılmasını ve onların içinde bunun açığa çıkmasını isteyenler var ya, {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için can yakıcı bir azap vardır”. [Yüce Allah] buyuruyor ki: İffetli kadınlara ve iffetli erkeklere zina iftirasında bulunduklarında Allah’ın iftiracılar için koyduğu had cezası sebebiyle dünyada onlar için can yakıcı bir azap vardır; ve
الآخرةِ عذابُ جهنمَ إن مات مصرًّا على ذلك غيرَ تائبٍ.
ahirette de şayet tövbe etmeksizin bu fiil üzere ısrar ederek ölürse cehennem azabı vardır.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ}. قال: تَظْهَرَ في شأنِ عائشةَ.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ} “Fuhşun yayılmasını isterler” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Âişe'nin durumu hakkında [yalanın] açığa çıkmasını [isterler].”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. قال: الخبيثُ عبدُ اللهِ بنُ أبيٍّ ابن سَلولَ، المنافقُ، الذي أشاعَ على عائشةَ ما أشاعَ عليها من الفريةِ - لهم عذابٌ أليمٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İman edenlerin içinde fuhşun yayılmasını isteyenler var ya, onlar için can yakıcı bir azap vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “Âişe aleyhinde o iftiraları yayan habis münafık Abdullah b. Übey b. Selûl kastedilmektedir; onlar için can yakıcı bir azap vardır” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ}. قال: تَظْهِرَ؛ يُتَحَدَّثُ عن شأنِ عائشةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ} “Fuhşun yayılmasını” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Açığa çıkmasını; yani Âişe'nin durumu hakkında konuşulmasını [isterler]” .
وقولُه: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: واللهُ يعلمُ كذبَ الذين جاءُوا بالإفكِ من صدقِهم، وأنتم أيُّها الناسُ لا تعلمون ذلك؛ لأنكم لا تعلمون الغيبَ، وإنما يعلمُ ذلك علَّامُ الغيوبِ. يقولُ: فلا تَرْوُوا ما لا علمَ لكم به مِن الإفكِ على أهلِ الإيمانِ باللهِ ولا سيما على حلائلِ رسولِ اللهِ ﷺ، فتهلِكوا.
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İftirayı getirenlerin yalanını da doğrusunu da Allah bilir; siz ise ey insanlar, bunu bilemezsiniz; çünkü siz gaybı bilmezsiniz, gaybı ancak gaybları hakkıyla bilen [Allah] bilir. Buyuruyor ki: Allah'a iman eden kimseler hakkında, bilhassa da Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem zevceleri hakkında bilginiz olmayan iftirayı nakletmeyin ki helak olmayasınız.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (٢٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (٢٠)} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı ve şüphesiz Allah çok şefkatli, çok merhametli olmasaydı... (20)” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذِكرُه: ولولا أن الله تفضَّل عليكم أيُّها الناسُ ورحِمكم، وأن الله ذو رأفةٍ و رحمةٍ بخلقِه، لهلَكتُم فيما أفَضْتُم فيه، وعاجَلَتْكم مِن اللهِ العقوبةُ.
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer Allah'ın size lütfu ve merhameti olmasaydı ve şüphesiz Allah kullarına karşı çok şefkatli ve çok merhametli olmasaydı, içine daldığınız o iftiradan dolayı helak olur ve Allah'tan gelen ceza size hemen ulaşırdı.
وترَك ذكرَ الجوابِ لمعرفةِ السامعِ بالمرادِ مِن الكلامِ بعدَه عليه ، وهو قولُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} الآيَةَ.
Dinleyicinin bundan sonraki sözden muradı anlayacağını bildiği için [şartın] cevabının zikrini terk etmiştir; o da: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Ey iman edenler! Şeytanın adımlarına uymayın” ayetidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ} “Ey iman edenler! Şeytanın adımlarına uymayın. Kim şeytanın adımlarına uyarsa bilsin ki o, fuhşiyatı/çirkin hayasızlığı ve kötülüğü emreder.”.
يقولُ تعالى ذِكرُه للمؤمنين به: يا أيُّها الذين صدَّقوا الله ورسولَه، لا تَسلُكوا سبيلَ الشيطانِ وطُرُقَه، ولا تقتفوا آثارَه، بإشاعتِكم الفاحشةَ في الذين آمنوا، وإذاعتِكموها فيهم، وروايتِكم ذلك عمَّن جاءَ به، فإنَّ الشيطانَ يأمرُ بالفحشاءِ، وهى الزنى، والمنكرِ مِن القولِ.
Zikri Yüce olan [Allah], Kendisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! İman edenlerin içinde fuhşiyatı yaymak, aralarında ifşa etmek ve bunu getiren kimseden nakletmek suretiyle şeytanın yoluna ve usullerine girmeyin, onun izinden gitmeyin! Çünkü şeytan fuhşiyatı -ki o zinadır- ve sözün münker/çirkin olanını emreder.
وقد بيَّنا معنى "الخطواتِ" و "الفحشاء" فيما مضَى بشواهدِ ذلك بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
'el-Hutuvât' (adımlar) ve 'el-fahşâ' (fuhşiyat) kelimelerinin anlamını daha önce şahitleriyle birlikte bu yerde tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢١)} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, içinizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı. Fakat Allah dilediğini temize çıkarır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولولا فضلُ اللهِ عليكم أيُّها الناسُ ورحمتُه لكم، ما تَطَهَّر منكم مِن أحدٍ أبدًا مِن دَنَسِ ذنوبِه وشركِه، ولكنَّ اللَّهَ يطهِّرُ مَن يَشَاءُ مِن خلقِه.
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve size olan rahmeti olmasaydı, içinizden hiç kimse günahlarının ve şirkinin kirinden ebediyen temizlenemezdi; fakat Allah, kullarından dilediğini tertemiz kılar.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا}. يقولُ: ما اهتدَى منكم من الخلائقِ لشيءٍ مِن الخيرِ، ينفعُ به نفسَه، ولم يَتَّقِ شيئًا من الشرِّ يدفعُه عن نفسِه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, içinizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle buyurdu: “Yaratılmışlardan hiçbiriniz kendisiyle nefsine fayda sağlayacağı hiçbir hayra hidayet bulamaz ve kendisinden savuşturacağı hiçbir şerden de sakınamazdı” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا}. قال: ما زكَى: ما أسلَم. قال: وكلُّ شيءٍ في القرآنِ مِن "زكَى" أو "تَزَكَّى" فهو الإسلامُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, içinizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı” kavli hakkında şöyle dedi: “'Mâ zekâ', Müslüman olmadı demektir.” Ve dedi ki: “Kur'an'da geçen her 'zekâ' veya 'tezekkâ' ifadesi İslam anlamına gelir” .
وقولُه: {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. يقولُ: واللهُ سميعٌ لما تقولون بأفواهِكم، وتَلَقَّونه بألسنتِكم، وغيرِ ذلك من كلامِكم، عليمٌ بذلك كلِّه، وبغيرِه مِن أمورِكم، محيطٌ به، مُحْصِيه عليكم، ليُجازيَكم بكلِّ ذلك.
{وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavline gelince; buyuruyor ki: Allah ağızlarınızla söylediklerinizi, dillerinizle alıp aktardıklarınızı ve diğer sözlerinizi hakkıyla işitendir; bütün bunları ve işlerinizden diğer şeyleri hakkıyla bilendir, onu çepeçevre kuşatmıştır, bütün bunlardan ötürü sizi cezalandırmak/mükâfatlandırmak için aleyhinizde tek tek kaydetmektedir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢)} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar; akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermemek üzere yemin etmesinler; affetsinler ve hoş görsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”.
يقولُ تعالى ذِكرُه: ولا يحلفْ باللَّهِ ذَوُو الفضلِ منكم، يعنى ذَوى التفضلِ، {وَالسَّعَةِ}. يقولُ: وذَوُو الجِدَةِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İçinizden fazilet sahipleri -yani lütuf ve ihsan sahipleri- Allah'a yemin etmesin; {وَالسَّعَةِ} “ve imkân [sahibi olanlar]”. Buyuruyor ki: Ve varlık sahipleri [de yemin etmesin].
واختلَفت القرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَلَا يَأْتَلِ}؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {وَلَا يَأْتَلِ} بمعنى "يفتعل"، من الأَلِيَّةِ، وهى القسمُ باللهِ، سوى أبي جعفرٍ وزيدِ بن أسلمَ، فإنه ذُكر عنهما أنهما قرأ ذلك: (ولَا يتَألَّ) بمعنى: "يتفعل"، من الأَلِيَّةِ .
Kurrâ, {وَلَا يَأْتَلِ} “Yemin etmesin” kavlinin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Şehir kurrâsının geneli, Ebû Ca'fer ve Zeyd b. Eslem hariç, bunu Allah'a yemin etmek manasındaki el-eliyye (الأَلِيَّة) kökünden 'ifte'ale' vezninde {وَلَا يَأْتَلِ} şeklinde okumuştur. Bu ikisinden ise aynı kökten 'tefe''ale' vezninde (ولَا يَتَأَلَّ) şeklinde okudukları zikredilmiştir .
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندِى قراءةُ مَن قرَأَ: {وَلَا يَأْتَلِ} بمعنى: "يفتعل"، من الأَلِيَّةِ، وذلك أن ذلك في خطِّ المصحفِ كذلك، والقراءةُ الأُخرى مخالفةٌ خطَّ المصحفِ ، فاتباعُ المصحفِ مع قراءةِ جماعةِ القرأةِ وصحّةِ المقروءِ به، أولَى مِن خلافِ ذلك كلِّه .
Bana göre bu konuda doğru olan kıraat, el-eliyye kökünden 'ifte'ale' vezninde {وَلَا يَأْتَلِ} şeklinde okuyanın kıraatidir. Zira mushafın hattında bu şekildedir; diğer kıraat ise mushafın hattına muhaliftir . Dolayısıyla kurrâ cemaatinin kıraati ve okunan metnin sıhhatiyle birlikte mushafın yazısına uymak, bütün bunlara muhalefet etmekten daha evladır .
وإنما عُنِى بذلك أبو بكرٍ الصدِّيقُ ﵁ في حَلِفِه باللهِ لا يُنفقُ على مِسْطَحٍ، فقال جلَّ ثناؤُه: ولا يَحلفْ مَن كان ذا فضلٍ مِن مالٍ وسَعَةٍ منكم، أيُّها المؤمنون باللهِ، أَلَّا يُعْطُوا ذَوِى قَرابتِهم، فيصِلوا به أرحامَهم، كمِسْطحٍ، وهو ابن خالةِ أبي بكرٍ، {وَالْمَسَاكِينَ}. يقولُ: وذوى خَلَّةِ الحاجةِ. وكان مِسْطحٌ منهم؛ لأنه كان فقيرًا محتاجًا، {وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}، وهم الذين هاجروا مِنْ ديارِهم وأموالِهم في جهادِ أعداءِ اللهِ، وكان مِسْطَحٌ منهم؛ لأنَّه كان ممن هاجَر مِن مكةَ إلى المدينةِ، وشهِد مع رسولِ اللهِ ﷺ بدرًا، {وَلْيَعْفُوا}. يقولُ: وليعفُوا عمَّا كان منهم إليهم من جُرمٍ، وذلك كجرمِ مِسْطحٍ إلى أبي بكرٍ، في إشاعتِه على ابنتِه عائشةَ ما أشاع مِن الإفكِ، {وَلْيَصْفَحُوا}. يقولُ: وليتركوا عقوبتَهم على
Bununla kastedilen, Mıstah'a harcama yapmayacağına dair Allah'a yemin etmesi sebebiyle sadece Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: Ey Allah'a iman edenler! İçinizden fazilet (mal) ve imkân sahibi olanlar, Ebû Bekir'in teyzesinin oğlu Mıstah gibi akrabalarına vermemek ve böylece onlarla akrabalık bağını gözetmemek üzere yemin etmesinler. {وَالْمَسَاكِينَ} “Ve yoksullara [da].” Şöyle buyurmaktadır: İhtiyaç ve darlık sahiplerine [de vermemezlik etmesinler]. Mıstah da onlardandı; çünkü o fakir ve muhtaç biriydi. {وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Ve Allah yolunda hicret edenlere [de vermemezlik etmesinler].” Onlar, Allah'ın düşmanlarıyla cihad uğrunda yurtlarından ve mallarından hicret eden kimselerdir. Mıstah da onlardandı; zira o, Mekke'den Medine'ye hicret eden ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılan kimselerdendi. {وَلْيَعْفُوا} “Affetsinler.” Şöyle buyurmaktadır: Onlardan kendilerine yönelik sadır olan suç ve günahları bağışlasınlar. Mıstah'ın, kızı Âişe hakkında o iftirayı yayarak Ebû Bekir'e karşı işlediği suç gibi. {وَلْيَصْفَحُوا} “Ve hoş görsünler.” Şöyle buyurmaktadır: Onları cezalandırmayı
ذلك، بحرمانِهم ما كانوا يؤتونَهم قبلَ ذلك، ولكن ليعودوا لهم إلى مثلِ الذي كانوا لهم عليه مِن الإفضالِ عليهم، {أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ}. يقولُ: ألا تحبُّون أن يستُرَ اللهُ عليكم ذنوبَكم، بإفضالِكم عليهم، فيتركَ عقوبتَكم عليها، {وَاللَّهُ غَفُورٌ} لذنوبِ مَن أطاعَه، واتبعَ أمرَه، {رَحِيمٌ} بهم أن يعذِّبَهم مع اتباعِهم أمرَه، وطاعتِهم إياه على ما كان لهم مِن زَلَّةٍ وهفوةٍ، قد استغفروه منها، وتابوا إليه مِن فعلِها.
daha önce kendilerine vermekte oldukları şeyden onları mahrum bırakmasınlar; bilakis onlara yaptıkları eski ihsanlarına geri dönsünler. {أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?”; buyuruyor ki: Onlara ihsanda bulunmanız sebebiyle Allah'ın günahlarınızı örtmesini ve sizi bundan dolayı cezalandırmaktan vazgeçmesini arzulamaz mısınız? {وَاللَّهُ غَفُورٌ} “Allah çok bağışlayandır”; Kendisine itaat eden ve emrine uyan kimsenin günahlarını bağışlayandır, {رَحِيمٌ} “Çok merhamet edendir”; emrine uymaları ve Kendisine itaat etmeleriyle birlikte, kendisinden mağfiret diledikleri ve işlediklerine tövbe ettikleri sürçme ve kusurlarından dolayı onları cezalandırmama hususunda onlara çok merhametlidir.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن علْقمةَ بن وَقَّاصِ الليثيِّ، و عن سعيدِ بن المسيَّبِ، و عن عروةَ بن الزبيرِ، وعن عبيدِ اللهِ بن عبدِ اللَّهِ بن عتبةَ، عن عائشةَ. قال: وثنى ابن إسحاقَ، قال: ثنا يحيى بنُ عبادِ بن عبدِ الله بن الزُّبيرِ، عن أبيه، عن عائشةَ. قال: وثنى ابن إسحاقَ، قال: ثني عبدُ اللهِ بنُ أبى بكرِ بن محمدِ بن عمرِو بن حزمٍ الأنصاريُّ، عن عمرةَ بنتِ عبدِ الرحمنِ، عن عائشةَ، قالت: لما نزَل هذا - يَعْنى قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ} في عائشةَ وفى من قال لها ما قال - قال أبو بكرٍ، وكان ينفقُ على مسطحٍ لقرابتِه وحاجتِه: واللهِ لا أنفقُ على مسطحٍ شيئًا أبدًا، ولا أنفعُه بنفعٍ أبدًا. بعدَ الذي قال لعائشةَ ما قال، وأدخَل عليها ما أدخَل. قالت: فأنزَل اللهُ في ذلك: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} الآية. قالت: فقال أبو بكرٍ: واللهِ إنِّي لأحبُّ أن يغفرَ اللهُ لى. فرجَع إلى مِسْطَحٍ نفقتَه التي كان يُنفِقُ عليه، وقال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ez-Zührî'den, o Alkame b. Vakkâs el-Leysî'den, [ve] Saîd b. el-Müseyyeb'den, [ve] Urve b. ez-Zübeyr'den ve Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe'den, o da Âişe'den rivayet etti. Dedi ki: Ve bana İbn İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr babasından, o da Âişe'den anlattı. Dedi ki: Ve bana İbn İshâk rivayet etti, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm el-Ensârî, Amre bint Abdirrahmân'dan, o da Âişe'den [radıyallâhu anhâ] nakletti; o şöyle dedi: {إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ} “O iftirayı getirenler, içinizden bir topluluktur” ayeti -yani Âişe hakkında ve ona söylediğini söyleyen kimseler hakkındaki bu buyruk- inince; akrabalığından ve ihtiyacından ötürü Mıstah'a nafaka vermekte olan Ebû Bekir [radıyallâhu anh]: “Âişe'ye o dediğini dedikten ve onu soktuğu duruma soktuktan sonra, vallahi Mıstah'a ebediyen hiçbir harcama yapmayacağım ve ona asla hiçbir fayda sağlamayacağım!” dedi. [Âişe] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hususta: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar yemin etmesinler...” ayetini indirdi. [Âişe] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Bekir: “Vallahi ben elbette Allah'ın beni bağışlamasını isterim!” dedi ve Mıstah'a daha önce vermekte olduğu nafakasını tekrar vermeye başladı ve şöyle dedi:
واللهِ لا أنزِعُها منه أبدًا
“Vallahi onu ebediyen ondan kesmeyeceğim!”
حدَّثني عليٌّ، قال ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}. يقول: لا تُقْسِموا أَلَّا تنفعوا أحدًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar yemin etmesinler” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] buyurdu ki: “Hiç kimseye fayda sağlamayacağınıza dair yemin etmeyin” .
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن أبيه ابن عباسٍ قوله: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} إلى آخرِ الآية. قال: كان ناسٌ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ قد رَمَوْا عائشةَ بالقبيحِ، وأفشَوا ذلك، وتكلَّمُوا به، فأقسَم ناسٌ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، فيهم أبو بكرٍ، ألا يتصدَّقَ على رجلٍ تكلَّم بشيءٍ مِن هذا ولا يصلَه، فقال: لا يُقْسِمُ أولو الفضلِ منكم والسعةِ أن يصِلوا أرحامَهم، وأن يُعطوهم مِن أموالِهم كالذي كانوا يفعلون قبلَ ذلك، فأمَر اللهُ أن يُغْفَرَ لهم، وأن يُعْفَى عنهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o babası İbn Abbâs'tan ayetin sonuna kadar {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar yemin etmesinler...” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bazı kimseler Âişe'ye çirkin isnatta bulunmuş, bunu yaymış ve hakkında konuşmuşlardı. Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından -aralarında Ebû Bekir'in de bulunduğu- bazı kimseler bundan bir şey konuşan kimseye sadaka vermemeye ve onunla akrabalık bağını gözetmemeye yemin ettiler. Bunun üzerine Allah: İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar daha önce yaptıkları gibi akrabalık bağlarını gözetmeye ve onlara mallarından vermeye dair [bunu yapmamak üzere] yemin etmesinler, buyurdu. Böylece Allah, onların bağışlanmasını ve affedilmesini emretti .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}: لما أنزَل اللهُ تعالى ذِكرُه عذرَ عائشةَ مِن السماءِ، قال أبو بكرٍ وآخرون مِن المسلمين: والله لا نَصِلُ رجلًا منهم تَكَلَّم بشيءٍ من شأنِ عائشةَ، ولا ننفعُه. فأنزل اللهُ: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}. يقولُ: ولا يحلفْ .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar yemin etmesinler” kavli hakkında şöyle derken işittim: Zikri yüce olan Allah, Âişe'nin mazeretini/masumiyetini semadan indirdiği vakit, Ebû Bekir ve Müslümanlardan diğer kimseler: “Vallahi onlardan Âişe'nin durumu hakkında bir şey konuşmuş olan hiçbir adama iyilik yapmayacağız ve ona fayda sağlamayacağız” dediler. Bunun üzerine Allah: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar yemin etmesinler” [ayetini] indirdi; yani: “Yemin etmesin” buyurmaktadır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى}. قال: كان مِسْطَحٌ ذا قرابةٍ، {وَالْمَسَاكِينَ}. قال: كان مسكينًا، {وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}: كان بَدْرِيًّا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar, akrabalara vermekten geri durmasınlar/yemin etmesinler” kavli hakkında şöyle dedi: “Mıstah akraba idi”, {وَالْمَسَاكِينَ} “ve yoksullara” kavli hakkında: “O yoksuldu”, {وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “ve Allah yolunda hicret edenlere” kavli hakkında: “O, Bedir ehlindendi” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ}. قال: أبو بكرٍ حلَف ألَّا ينفَعَ يتيمًا في حَجْرِه، كان أشاعَ ذلك، فلما نزلتْ هذه الآيةُ قال: بلى أنا أحبُّ أن يغفرَ اللهُ لى، فلأكونَنَّ ليتيمى خيرَ ما كنتُ له قطُّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar yemin etmesinler” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Ebû Bekir, kendi himayesinde olan ve bu [iftirayı] yaymış bulunan bir yetime yardım etmeyeceğine dair yemin etti. Bu ayet inince: “Bilakis, ben Allah'ın beni bağışlamasını elbette pek arzu ederim. O halde yetimime kesinlikle şimdiye kadar olduğumdan daha hayırlı olacağım” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٢٣)} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar, dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir ve onlar için büyük bir azap vardır” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذِكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ} بالفاحشةِ {الْمُحْصَنَاتِ}، يَعْنى العفيفاتِ، {الْغَافِلَاتِ} عن الفواحشِ، {الْمُؤْمِنَاتِ} باللهِ ورسولِه وما جاء به مِن عندِ اللهِ، {لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}. يقولُ: أُبْعِدوا من رحمةِ اللَّهِ في الدنيا والآخرةِ {وَلَهُمْ} في الآخرةِ {عَذَابٌ عَظِيمٌ} وذلك عذابُ جهنمَ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ} [namuslu kadınlara] fuhuş isnat edenler; {الْمُحْصَنَاتِ} yani iffetli kadınlara; {الْغَافِلَاتِ} çirkin hayasızlıklardan habersiz olanlara; {الْمُؤْمِنَاتِ} Allah'a, Resûlüne ve O'nun Allah katından getirdiklerine inanan kadınlara [bu isnadı yapanlar], {لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} [onlar] dünyada ve ahirette Allah'ın rahmetinden uzaklaştırılmışlardır, {وَلَهُمْ} ve ahirette onlar için, {عَذَابٌ عَظِيمٌ} büyük bir azap vardır; bu da cehennem azabıdır.
واختلَف أهلُ التأويلِ في المحصناتِ اللاتى هذا حكمُهنَّ؛ فقال بعضُهم: إنما ذلك لعائشة خاصةً، وحكمٌ مِن اللهِ فيها وفى من رماها، دون سائرِ نساءِ أمةِ نبيِّنا ﷺ.
Tevil ehli (müfessirler), haklarındaki hüküm bu olan iffetli kadınlar konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: “Bu [hüküm], Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin diğer kadınları hariç olmak üzere, yalnızca Âişe'ye mahsustur ve Allah'ın sadece onun ile ona iftira atan kimse hakkındaki bir hükmüdür.”