ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثنا ابن أبى الشواربِ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا حُصَيْفٌ، قال: قلتُ لسعيدِ بن جُبيرٍ: الزنى أشدُّ أم قذفُ المحصنَةِ؟ فقال: الزني. فقلتُ: أليس يقولُ اللهُ: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ} الآية؟ قال سعيدٌ: إنما كان هذا لعائشةَ خاصةً .
Bize İbn Ebi'ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Husayf anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e: “Zina mı daha ağırdır yoksa iffetli kadına iftira atmak mı?” diye sordum. O da: “Zina” dedi. Ben: “Allah Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ} “Namuslu kadınlara iftira atanlar...” ayetini buyurmuyor mu?” dedim. Saîd dedi ki: “Bu yalnızca Âişe'ye özeldi” .
حدَّثنا أحمدُ بنُ عَبْدةَ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن عمرَ بن أبي سَلَمَةَ، عن أبيه، قال: قالت عائشةُ: رُمِيتُ بما رُمِيت به وأنا غافلةٌ، فبلَغني بعدَ ذلك. قالت: فبينما رسولُ اللهِ ﷺ عندى جالسٌ، إذ أُوحِيَ إليه، [وكان إذا أُوحِى إليه] أخذه كهيئةِ السُّباتِ، وإنَّه أُوحِيَ إليه وهو جالسٌ عندِى، ثم استوَى جالسًا يمسحُ عن وجهِه، وقال: "يا عائشةُ، أَبشِرى". قالت: فقلتُ: بحمدِ اللهِ لا بحمدِك. فقرَأ: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} حتى بلَغ: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} " .
Bize Ahmed b. Abde ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ömer b. Ebî Seleme'den, o babasından anlattı, dedi ki: Âişe şöyle dedi: “Ben habersiz iken bana o iftira atıldı ve bundan daha sonra haberim oldu.” [Âişe] dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim yanımda otururken ona vahiy geldi; [ona vahiy geldiğinde] kendisini bir tür uyku hali kaplardı. Benim yanımda otururken ona vahiy indi, sonra yüzünü sıvazlayarak doğrulup oturdu ve: 'Müjde ey Âişe!' buyurdu.” [Âişe] dedi ki: Ben de: “Senin değil, Allah'ın hamdiyle!” dedim. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar...” ayetinden {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} “İşte onlar, bu kimselerin dediklerinden uzaktırlar” kavline kadar okudu .
وقال آخرون: بل ذلك لأزواجِ رسولِ اللهِ ﷺ خاصَّة دون سائرِ النساءِ غيرِهنَّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Bilakis bu, diğer kadınlar hariç tutularak yalnızca Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerine hastır.”
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيْدٌ، قال: سمعتُ
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; o şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, o da şöyle dedi: [Şöyle] işittim:
الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} الآية: أزواجَ النبيِّ ﷺ خاصةً .
Dahhâk'ın {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: “Yalnızca Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleridir” .
وقال آخرون: نزَلت هذه الآيةُ في شأنِ عائشةَ، وعُنِىَ بها كلُّ مَن كان بالصفةِ التي وَصف اللهُ في هذه الآيةِ. قالوا: فذلك حكمُ كلِّ مَن رمَى محصنةً لم تُقارِفْ سُوءًا.
Başkaları da şöyle demiştir: “Bu ayet Âişe'nin durumu hakkında inmiştir; ancak bununla, Allah'ın bu ayette nitelediği vasfa sahip olan herkes kastedilmiştir.” Onlar: “Bu, hiçbir kötülüğe bulaşmamış iffetli kadına iftira atan herkesin hükmüdür” demişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثني عليٌّ بنُ سَهْلٍ، قال: ثنا زيدٌ، عن جعفرِ بن بُرْقانَ، قال: سألتُ ميمونًا، قلتُ: الذي ذكَر اللَّهُ: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} إلى قولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [النور: ٤، ٥]. فجعَل في هذه توبةً، وقال في الأُخرى: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ} إلى قولِه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}؟ قال ميمونٌ: أمَّا الأُولَى فعسَى أن تكونَ قد قارَفت، وأمَّا هذه، فهي التي لم تقارِفْ شيئًا مِن ذلك.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd, Ca'fer b. Burkân'dan anlattı, dedi ki: Meymûn'a sordum ve dedim ki: “Allah'ın: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} [ayeti ile başlayıp] {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [en-Nûr: 4, 5] kavline kadar zikrettiği kimsede tövbe kıldı; diğerinde ise: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ} [ayetinden başlayıp] {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} kavline kadar [böyle bir tövbe kılmadı, bu nasıl olur]?” Meymûn dedi ki: “Birincisi, belki de kötülüğe bulaşmış olabilir; bu ikincisi ise o kötülüklerden hiçbirine bulaşmamış olandır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا العوّامُ بنُ حوشبٍ، عن [شيخٍ مِن بني أسدٍ]، عن ابن عباسٍ، قال: فسَّر سورةَ "النورِ"، فلما أتَى على هذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} الآية. قال: هذا في شأنِ عائشةَ وأزواجِ النبيِّ ﷺ، وهى مبهمةٌ، وليستْ لهم توبةٌ، ثم قرَأ: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ}. إلى قولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} الآية. قال: فجعلَ لهؤلاءِ توبةً، ولم يجعلْ لمن قذَف أولئك توبةً. قال: فهَمَّ بعضُ القومِ أن يقومَ إليه فيُقَبِّلَ رأسَه مِن حُسْنِ ما فسَّر سورةَ "النور".
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm b. Havşeb, [Benî Esed'den bir şeyh] vasıtasıyla İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle demiştir: [İbn Abbâs] Nûr Sûresi'ni tefsir etti; {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar...” ayetine gelince şöyle dedi: “Bu, Âişe ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri hakkındadır; bu hüküm mutlaktır ve onlar [için iftira atanlara] tövbe yoktur.” Sonra {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} “Namuslu kadınlara iftira atıp sonra dört şahit getiremeyenler...” [ayetini] {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} “Bundan sonra tövbe edip ıslah edenler müstesnadır...” kavline kadar okudu ve şöyle dedi: “Bunlar için tövbe kabulü kıldı; ötekilere (Peygamber eşlerine) iftira atan kimse için ise tövbe kılmadı.” [Ravi] dedi ki: Nûr Sûresi'ni ne kadar güzel tefsir ettiğinden ötürü topluluktan bazıları kalkıp onun başını öpmeye yeltendi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}. قال: هذا في عائشةَ، ومَن صنَع هذا اليومَ في المسلماتِ، فله ما قال اللهُ، ولكنَّ عائشةَ كانت إمامَ ذلك .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar, dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir ve onlar için büyük bir azap vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “Bu, Âişe hakkındadır. Bugün Müslüman kadınlar hakkında bunu yapan kimseye de Allah'ın buyurduğu [ceza] vardır; fakat bu hususun öncüsü Âişe idi” .
وقال آخرون: نزَلت هذه الآيةُ في أزواجِ النبيِّ ﷺ، فكان ذلك كذلك حتى نزَلت الآيةُ التي في أوَّلِ السورةِ، فأوجَب الجَلْدَ وقَبِلَ التوبةَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Bu ayet Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri hakkında indi; sûrenin başındaki ayet inene kadar durum böyle kaldı; ardından celdeyi farz kıldı ve tövbeyi kabul etti.”
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} إلى: {عَذَابٌ عَظِيمٌ}. يعنى أزواجَ النبيِّ ﷺ، رَماهنَّ أهلُ النفاقِ، فأوجَب اللهُ لهم اللعنةَ والغضبَ، وباءُوا بسخطٍ مِن اللهِ. فكان ذلك في أزواجِ النبيِّ ﷺ، ثم نزَل بعد ذلك: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} إلى قوله: {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. فأنزل اللهُ الجلدَ والتوبةَ، فالتوبةُ تُقبلُ، والشهادة تُردُّ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar...” ayetinden {عَذَابٌ عَظِيمٌ} “...büyük bir azap vardır” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: “Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerini kastetmektedir. Nifak ehli onlara iftira atmış, bunun üzerine Allah da onlara lanet ve gazabı vacip kılmış, Allah'tan bir gazaba uğramışlardır. Bu [hüküm] Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri hakkındaydı. Daha sonra ise: {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ} “Namuslu kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenler...” ayetinden {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavline kadar olan ayet indi. Böylece Allah celdeyi ve tövbeyi indirdi; artık tövbe kabul edilir, şahitlik ise reddedilir.”
وأَوْلَى هذه الأقوالِ في ذلك عندِى بالصوابِ قولُ مَن قال: نزَلت هذه الآيةُ في شأنِ عائشةَ، والحكمُ بها عامٌّ في كلِّ من كان بالصفةِ التي وصَفه اللهُ بها فيها.
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş: “Bu ayet Âişe'nin durumu hakkında inmiştir; onunla verilen hüküm ise, onda Allah'ın nitelediği vasfa sahip olan herkes hakkında geneldir” diyenin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى تأويلاتِه بالصوابِ؛ لأنَّ اللَّهَ عمَّ بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} كلَّ محصنةٍ غافلةٍ مؤمنةٍ، رَماها رامٍ بالفاحشةِ، مِن غيرِ أن يخصَّ بذلك بعضًا دونَ بعضٍ، فكلُّ رامٍ محصنةً بالصفةِ التي ذكَر اللهُ جلَّ ثناؤُه في هذه الآيةِ، فملعونٌ في الدنيا والآخرةِ، وله عذابٌ عظيمٌ، إلا أن يتوبَ من ذنبِه ذلك قبلَ وفاتِه، فإنَّ الله دلَّ باستثنائِه بقولِه: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} على أنَّ ذلك حكمُ رامى كلِّ محصنةٍ بأيِّ صفةٍ كانت المحصنةُ المؤمنةُ المرميَّةُ، وعلى أن قولَه: {لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} معناه: لهم ذلك إن هلَكوا ولم يَتوبوا.
Bunun doğruya en yakın tevil olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ} “Namuslu, kötülüklerden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar...” kavliyle, bir iftiracının kendilerine fuhuş isnadında bulunduğu her namuslu, habersiz ve mümin kadını kapsama almış; bazısını diğer bazısından ayırt etmemiştir. Dolayısıyla şanı yüce olan Allah'ın bu ayette zikrettiği vasfa sahip bir namuslu kadına iftira atan herkes, vefatından önce bu günahından tövbe etmedikçe dünyada da ahirette de lanetlenmiştir ve onun için büyük bir azap vardır. Zira Allah Teâlâ: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} “Bundan sonra tövbe edip durumlarını düzeltenler müstesnadır” kavlindeki istisnasıyla, bunun hangi vasıfta olursa olsun iftiraya uğrayan her namuslu mümin kadına iftira edenin hükmü olduğuna ve {لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Dünyada da ahirette de lanetlenmişlerdir ve onlar için büyük bir azap vardır” kavlinin anlamının da; “şayet tövbe etmeden helak olup giderlerse onlar içindir” demek olduğuna delalet etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤)} “O gün onların dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere dair aleyhlerinde şahitlik edecektir” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولهم عذابٌ عظيمٌ يومَ تَشْهَدُ عليهم ألسِنَتُهم.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dilleri aleyhlerine şahitlik ettiği gün onlar için büyük bir azap vardır.
فـ "اليومُ" الذي في قولِه: {يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ} من صلةِ قولِه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}.
{يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ} “onların aleyhinde şahitlik edeceği gün” kavlindeki “gün” (yevm) kelimesi, {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “onlar için büyük bir azap vardır” kavliyle bağlantılıdır.
وعنى بقولِه: {يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ} يومَ القيامةِ، وذلك حين يَجْحَدُ أحدُهم ما اكتسبَ في الدنيا مِن الذنوبِ، عندَ تقريرِ اللَّهِ إياه بها، فيختمُ اللَّهُ على أفواهِهم، وتشهدُ عليهم أيديهم وأرجلُهم بما كانوا يعملون.
{يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ} “dillerinin aleyhlerinde şahitlik edeceği gün” kavliyle kıyamet gününü kastetmiştir. Bu, Allah onlara günahlarını itiraf ettirmek istediğinde onlardan birinin dünyada kazandığı günahları inkâr ettiği andır; bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler, elleri ve ayakları yapmış olduklarına dair aleyhlerinde şahitlik eder.
فإن قال قائلٌ: وكيف تشهدُ عليهم ألسنتُهم حينَ يُخْتَمُ على أفواهِهم؟
Eğer biri: “Ağızları mühürlendiği zaman dilleri onların aleyhinde nasıl şahitlik eder?” diye soracak olursa,
قيل: عُنى بذلك أن ألسنةَ بعضِهم تشهدُ على بعضٍ، لا أنَّ ألسنتَهم تنطِقُ وقد
Şöyle denilir: Bununla bir kısmının dilinin diğer bir kısmı aleyhine şahitlik edeceği kastedilmiştir; yoksa ağızlar mühürlenmişken
خُتِم على الأفواهِ.
dillerinin konuşacağı kastedilmemiştir.
وقد حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنا عمرٌو، عن درَّاجٍ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ قال: "إِذَا كَانَ يَوْمُ القِيامَةِ عُرِّفَ الكافِرُ بِعَمَلِهِ، فَجَحَد وخاصَمَ، فيقالُ له، هؤلاءِ جيرانُك يَشْهَدون عليك. فيقولُ: كذَبوا. فيقولُ: أهْلُكَ وعَشِيرَتُك. فيقولُ كَذَبوا. فيقولُ: أتَحْلِفون؟ فيَحْلِفون، ثُمَّ يُصْمِتُهمُ اللَّهُ، وتَشْهَدُ ألسِنَتُهم، ثُمَّ يُدْخِلُهم النَّارَ" .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Amr, Derrâc'dan , o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti; şöyle buyurdu: “Kıyamet günü olduğunda kâfire ameli bildirilir. O ise inkâr eder ve mücadeleye girişir. Bunun üzerine ona: 'İşte komşuların senin aleyhine şahitlik ediyorlar' denilir. O: 'Yalan söylediler' der. 'Ailen ve akraban' denilir. O: 'Yalan söylediler' der. 'Yemin eder misiniz?' denilir. Yemin ederler. Sonra Allah onları susturur ve dilleri aleyhlerine şahitlik eder. Sonra onları ateşe sokar” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥)} “O gün Allah onlara hak ettikleri cezayı tastamam verecek ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: يومَ تَشْهَدُ عليهم ألسِنَتُهم وأيديهم وأرجلُهم بما كانوا يعملون، و يُوَفِّيهم اللهُ حسابَهم وجزاءَهم الحقَّ على أعمالِهم.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere şahitlik ettiği gün, Allah onlara amellerinin hak olan hesabını ve karşılığını tastamam verecektir.
والدِّينُ في هذا الموضعِ الحسابُ والجزاءُ.
Bu makamda “din” (الدِّينُ), hesap ve karşılık (ceza) demektir.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ}. يقولُ: حسابَهم .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ} “O gün Allah onlara hak olan dinlerini/cezalarını tastamam verecektir” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Onların hesabını” dedi .
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {الْحَقَّ}؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ:
Kıraat âlimleri {الْحَقَّ} “el-Hak” kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. İslâm merkezlerinin kıraat âlimlerinin geneli bunu şöyle okumuştur:
{دِينَهُمُ الْحَقَّ} نصبًا على النعتِ لـ "الدين"، كأَنَّه قال: يُوَفِّيهم اللهُ ثوابَ أعمالِهم حقًّا. ثم أدخل في "الحقَّ" الألفَ واللامَ، فنصَبه بما نصَب به "الدِّينَ".
“ed-Dîn” kelimesinin sıfatı olarak nasb ile {دِينَهُمُ الْحَقَّ} şeklinde okumuşlardır; sanki: “Allah onlara amellerinin karşılığını hak olarak tastamam verecektir” demiş gibidir. Sonra “Hak” kelimesine elif-lam dahil etmiş ve onu “ed-Dîn” kelimesini nasb ettiği âmil ile nasb etmiştir.
وذُكِر عن مجاهدٍ أنه قرأَ ذلك: {يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ} برفعِ "الحقِّ" على أنه مِن نعتِ "اللَّهِ" .
Mücâhid'den ise bunu, “Allah” lafzının sıfatı olarak “el-Hakku” kelimesinin ref'i ile {يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ} şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
حدَّثنا بذلك أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا يزيدُ، عن جريرِ بن حازمٍ، عن حميدٍ، عن مجاهدٍ أنه قرأَها: (الحقُّ) بالرفعِ . قال جريرٌ: وقرأتُها في مصحفِ أُبيِّ بن كعبٍ: (يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ [الحَقُّ دِينَهُمْ] .
Bunu bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Cerîr b. Hâzim'den, o Humeyd'den, o Mücâhid'den nakletti; o bunu ref' ile (الحقُّ) şeklinde okumuştur . Cerîr dedi ki: “Bunu Übey b. Ka'b'ın mushafında (يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ [الحَقُّ دِينَهُمْ] şeklinde okudum .”
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ، وهو نصبُ "الحقِّ" على إتباعِه إعرابَ "الدين"؛ لإجماعِ الحجةِ عليه.
Bu hususta bize göre doğru olan kıraat, hüccet ehlinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle, ilim merkezleri kurrâsının üzerinde bulunduğu kıraattir ki o da “ed-Dîn” kelimesinin irabına tabi kılarak “el-Hakka” kelimesinin nasb ile okunmasıdır.
وقولُه: {وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ}. يقولُ: ويعلمون يومئذٍ أن اللَّهَ هو الحقُّ الذي يُبَيِّنُ لهم حقائقَ ما كان يَعِدُهم في الدنيا مِن العذابِ، ويزولُ حينئذٍ الشكُّ فيه عن أهلِ النفاقِ الذين كانوا فيما كان يَعِدُهم في الدنيا يمترون.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ} “Ve onlar Allah'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir” kavli: “O gün onlar, dünyada kendilerine vaad etmekte olduğu azabın hakikatlerini onlara apaçık bildirenin Hak olan Allah olduğunu bileceklerdir ve dünyada kendilerine vaad edilen şeyler hususunda şüpheye düşen nifak ehlinden o anda şüphe kalkıp gidecektir” demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦)} “Kötü sözler ve davranışlar kötü erkeklere, kötü erkekler kötü sözlere ve davranışlara; temiz sözler ve davranışlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz sözlere ve davranışlara layıktır. İşte bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar. Onlar için bir bağışlanma ve şerefli bir rızık vardır” kavlinin tefsirine dair söz:
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: الخبيثاتُ مِن القولِ للخبيثين مِن الرجال، والخبيثون مِن الرجالِ للخبيثاتِ مِن القولِ، والطيباتُ مِن القولِ للطيبين مِن الناسِ، والطيبون مِن الناسِ للطيباتِ مِن القولِ.
Tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; kötü sözler kötü erkekler içindir, kötü erkekler kötü sözler içindir; güzel sözler insanlardan iyi ve temiz olanlar içindir, insanlardan iyi ve temiz olanlar da güzel sözler içindir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ}. يقولُ: الخبيثاتُ مِن القولِ للخبيثين مِن الرجالِ، والخبيثون مِن الرجالِ للخبيثاتِ مِن القول. وقوله: {وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ}. يقولُ: الطيباتُ مِن القولِ للطيبين مِن الرجالِ، والطيِّبون مِن الرجالِ للطيِّباتِ من القولِ، نزَلت في الذين قالوا في زوجةِ النبيِّ ﷺ ما قالوا مِن البهتانِ. ويقالُ: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ}: الأعمالُ الخبيثةُ تكونُ للخبيثين، والطيِّباتُ مِن الأعمالِ تكونُ للطيِّبين .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ} “Kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler kötü kadınlara...” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] der ki: “Sözlerin kötüleri erkeklerin kötüleri içindir; erkeklerin kötüleri de sözlerin kötüleri içindir. {وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ} “Temiz olanlar da temiz olanlar içindir” kavli de: 'Sözlerin temizleri erkeklerin temizleri içindir; erkeklerin temizleri de sözlerin temizleri içindir' demektir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi hakkında o bühtanı söyleyenler hakkında inmiştir.” Şöyle de denilmektedir: “{الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ} Kötü ameller kötülere aittir, amellerin temizleri ise temiz olanlara aittir” .
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ: [{الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ}. قال] : الخبيثاتُ [من الكلامِ] للخبيثين من الناسِ، والطيباتُ مِن الكلامِ للطيِّبين مِن الناسِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Osmân b. el-Esved'den, o Mücâhid'den [{الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ} “Kötüler kötüler içindir” kavli hakkında; dedi ki] : “[Sözlerden] kötü olanlar insanların kötülerine, sözlerden temiz olanlar insanların temizlerine aittir” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نجيحٍ، [عن مجاهدٍ] في قولِ اللهِ: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. قال: الطيباتُ: القولُ الطيبُ يخرجُ مِن الكافرِ والمؤمنِ، فهو للمؤمنِ، والخبيثاتُ: القولُ الخبيثُ يخرجُ مِن المؤمنِ والكافرِ، فهو للكافرِ، {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ}. وذلك أنه برَّأ كليهما مما ليسَ له بحقٍّ مِن الكلامِ.
... Necîh'ten, [Mücâhid'den] rivayet ettiğine göre Allah'ın: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Kötü sözler kötü erkeklere, kötü erkekler kötü sözlere; temiz sözler temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz sözlere layıktır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Temiz olanlar: Kâfirden de müminden de çıkan temiz sözdür ki o mümine aittir. Kötü olanlar: Müminden de kâfirden de çıkan kötü sözdür ki o da kâfire aittir. {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} “İşte bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar”. Bu da şundan dolayıdır ki O, her ikisini de kendilerine hak olmayan sözlerden temize çıkarmıştır .”
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. يقولُ: الخبيثاتُ والطيباتُ: القولُ السيءُ والحَسَنُ؛ للمؤمنين الحَسَنُ، وللكافرين السيئُ، {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ}. وذلك بأنَّه ما قال الكافرون مِن كلمةٍ طيبةٍ فهى للمؤمنين ، وما قال المؤمنون مِن كلمةٍ خبيثةٍ فهي للكافرين، كلٌّ برئٌ مما ليسَ بحقٍّ مِن الكلامِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Kötü sözler kötü erkeklere, kötü erkekler kötü sözlere; temiz sözler temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz sözlere layıktır” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] der ki: “Kötüler ve temizler; kötü söz ve güzel sözdür. Güzel olan müminlere , kötü olan da kâfirlere aittir. {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} “İşte bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar”. Bu da şundandır ki kâfirlerin söylediği her güzel söz müminlere aittir ; müminlerin söylediği her kötü söz de kâfirlere aittir. Her biri, sözün hak olmayan kısmından uzaktır .”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ}. قال: الخبيثاتُ مِن الكلامِ للخبيثين مِن الناسِ،
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ} “Kötü sözler kötü erkeklere [layıktır]” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Mücâhid] şöyle demiştir: “Sözlerin kötü olanları insanların kötüleri içindir,
والخبيثون مِن الناسِ للخبيثاتِ مِن الكلامِ .
insanların kötüleri de sözlerin kötüleri içindir” .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال أخبَرنا معمرٌ، عن ابن أبي نجيحٍ عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bunun bir benzerini haber verdi .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ} الآية. يقولُ: الخبيثاتُ مِن القولِ للخبيثين من الرجالِ، والخبيثون مِن الرجالِ للخبيثاتِ مِن القولِ، والطيباتُ مِن القولِ للطيبين مِن الرجالِ، والطيبون مِن الرجالِ للطيباتِ مِن القولِ، فهذا في الكلامِ، وهم الذين قالوا لعائشةَ ما قالوا، هم الخبيثون. والطيبون هم المبرَّءُون مما قال الخبيثون.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ} “Kötü olanlar kötü olanlar içindir...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: “Sözlerin kötüleri erkeklerin kötüleri içindir; erkeklerin kötüleri sözlerin kötüleri içindir. Sözlerin temizleri erkeklerin temizleri içindir; erkeklerin temizleri sözlerin temizleri içindir. Bu söz hakkındadır; Âişe'ye söylediklerini söyleyenler kötülerdir. Temiz olanlar ise kötülerin söylediklerinden beri kılınanlardır.”
حدَّثنا أبو زرعةَ، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سلمةُ، يعنى ابنَ نُبَيْطٍ الأشجعيَّ، عن الضحاكِ: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ}. قال: الخبيثاتُ مِن الكلامِ للخبيثين مِن الناسِ، والطيباتُ مِن الكلامِ للطيبين مِن الناسِ .
Bize Ebû Zür'a anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Seleme -yani İbn Nübeyt el-Eşcaî- ed-Dahhâk'tan rivayetle anlattı: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ} “Kötü olanlar kötü olanlar içindir” kavli hakkında dedi ki: “Sözlerin kötüleri insanların kötüleri içindir; sözlerin temizleri insanların temizleri içindir” .
قال: ثنا قبيصةُ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ وعثمانَ بن الأسودٍ، عن مجاهدٍ: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. قال: الخبيثاتُ مِن الكلامِ للخبيثين مِن الناسِ، والخبيثون مِن الناسِ للخبيثاتِ مِن القولِ، والطيباتُ مِن القولِ للطيبين مِن الناسِ، والطيبون مِن الناسِ للطيباتِ مِن القولِ.
[Ebû Ca'fer et-Taberî] dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh ve Osmân b. el-Esved'den, onlar da Mücâhid'den nakletti: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Kötü sözler kötü insanlara, kötü insanlar kötü sözlere; temiz sözler temiz insanlara, temiz insanlar da temiz sözlere layıktır”. [Mücâhid] dedi ki: “Sözlerin kötüleri insanların kötüleri içindir; insanların kötüleri sözlerin kötüleri içindir. Sözlerin temizleri insanların temizleri içindir; insanların temizleri de sözlerin temizleri içindir.”
قال: ثنا سفيانُ، عن خُصيفٍ، عن سعيدِ بن جُبَيْرٍ، قال: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. قال: الخبيثاتُ مِن القولِ للخبيثين مِن الناسِ، والخبيثون مِن الناسِ للخبيثاتِ مِن القولِ، والطيباتُ مِن القولِ للطيبين مِن الناسِ، والطيبون مِن الناسِ للطيباتِ مِن القولِ .
Dedi ki: Bize Süfyân, Husayf'tan, o Saîd b. Cübeyr'den {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Kötü sözler kötü insanlara, kötü insanlar kötü sözlere; temiz sözler temiz insanlara, temiz insanlar da temiz sözlere layıktır” kavli hakkında nakletti; [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: “Sözlerin kötüleri insanların kötüleri içindir; insanların kötüleri sözlerin kötüleri içindir. Sözlerin temizleri insanların temizleri içindir; insanların temizleri de sözlerin temizleri içindir” .
قال: ثنى محمدُ بنُ أبى بكرِ بن مُقَدَّمٍ، قال: أخبَرنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عبدِ الملكِ، يعنى ابنَ أبى سليمانَ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن مجاهدٍ: {وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ}. قال: الخبيثاتُ مِن القولِ للخبيثين مِن الناس .
Dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Bekr b. Mukaddem anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Abdülmelik'ten -yani İbn Ebî Süleymân'dan-, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o Mücâhid'den {وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ} “Kötü erkekler de kötü sözlere layıktır” kavli hakkında haber verdi; [Mücâhid] dedi ki: “Sözlerin kötüleri insanların kötüleri içindir” .
قال: ثنا عباسُ بنُ الوليدِ النَّرْسِيُّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. يقولُ: الخبيثاتُ مِن القولِ والعملِ للخبيثين مِن الناسِ، والخبيثون مِن الناسِ للخبيثاتِ مِن القولِ والعملِ .
Dedi ki: Bize Abbâs b. el-Velîd en-Nersî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Kötü olanlar kötüler içindir, kötüler de kötü olanlar içindir; temiz olanlar temizler içindir, temizler de temiz olanlar içindir” kavli hakkında nakletti; [Katâde] der ki: “Söz ve amelin kötüleri insanların kötüleri içindir; insanların kötüleri de söz ve amelin kötüleri içindir” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن طلحةَ بن عمروٍ، عن عطاءٍ، قال:
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Talha b. Amr'dan, o Atâ'dan nakletti; dedi ki:
{وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. قال: الطيباتُ مِن القولِ للطيبين مِن الناسِ، والطيبون مِن الناسِ للطيباتِ مِن القولِ، والخبيثاتُ مِن القولِ للخبيثين مِن الناسِ، والخبيثون مِن الناسِ للخبيثاتِ مِن القولِ .
{وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Temiz olanlar temizler içindir, temizler de temiz olanlar içindir” [kavli hakkında] dedi ki: “Sözlerin temizleri insanların temizleri içindir; insanların temizleri de sözlerin temizleri içindir. Sözlerin kötüleri insanların kötüleri içindir; insanların kötüleri de sözlerin kötüleri içindir” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: الخبيثاتُ مِن النساءِ للخبيثين مِن الرجال، والخبيثون مِن الرجالِ للخبيثاتِ مِن النساءِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Bilakis bunun manası: Kadınların kötüleri erkeklerin kötüleri içindir; erkeklerin kötüleri de kadınların kötüleri içindir.”
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زَيْدٍ في قولِه: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}. قال: نزَلت في عائشةَ حينَ رماها المنافقُ بالبهتانِ والفِرْيْةِ، فبرَّأها اللهُ مِن ذلك. وكان عبدُ اللهِ بنُ أُبيٍّ هو خبيثٌ، وكان هو أَوْلَى بأن تكونَ له الخبيثةُ ويكونَ لها، وكان رسولُ اللهِ ﷺ طيبًا، وكان أَوْلَى أن تكونَ له الطيبةُ، وكانت عائشةُ الطيبةَ، وكانَ أَوْلَى أن يكونَ لها الطيبُ، {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ}. قال: هاهنا بُرِّئتْ عائشةُ. {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ} “Kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler kötü kadınlara; temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara layıktır” kavli hakkında dedi ki: “Münafık kimse ona iftira ve bühtan attığı vakit Âişe hakkında indi; Allah da onu bundan temize çıkardı. Abdullah b. Übey kötü biriydi; kötü kadının ona, kendisinin de kötü kadına ait olmasına en layık olan oydu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise tertemizdi; temiz kadının ona ait olmasına en layık olan oydu. Âişe de tertemiz kadındı; temiz erkeğin ona ait olmasına en layık olan oydu. {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} “İşte bunlar onların söylediklerinden uzaktırlar”. Dedi ki: İşte burada Âişe temize çıkarılmıştır. {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve şerefli bir rızık vardır” .”
وأَوْلَى هذه الأقوالِ في تأويلِ الآية قولُ مَن قال: عَنَى بالخبيثاتِ: الخبيثاتِ مِن القولِ، وذلك قبيحُه وسيئُه، للخبيثين مِن الرجالِ والنساءِ، والخبيثون مِن الناسِ للخبيثاتِ مِن القولِ هم بها أَوْلَى؛ لأنَّهم أهلُها، والطيباتُ مِن القولِ، وذلك حسنُه
Ayetin tevilinde bu görüşlerin en isabetli olanı, şöyle diyenin görüşüdür: [Allah] kötü olanlar (el-habîsât) ile kötü sözleri -ki bu, sözün çirkin ve fena olanıdır- kastederek bunların kötü erkekler ve kadınlar için olduğunu; kötü insanların da kötü sözlere -zira onlar bunun ehlidir- daha layık olduğunu; iyi ve temiz olan sözlerin -ki bu da sözün güzel
وجميلُه، للطيبين مِن الناسِ، والطيبون مِن الناسِ للطيباتِ مِن القول؛ لأنَّهم أهلها وأحقُّ بها.
ve hoş olanıdır- ve insanların temizleri içindir. İnsanların temizleri de sözlerin temizleri içindir; zira onlar bunun ehlidir ve buna en layıktır.”
وإنما قُلْنا: هذا القولُ أَوْلَى بتأويلِ الآيةِ؛ لأنَّ الآياتِ قبلَ ذلك إنما جاءَت بتوبيخِ اللَّهِ للقائلين في عائشةَ الإفكَ، والرامين المحصناتِ الغافلاتِ المؤمناتِ، وإخبارِهم ما خَصَّهم به على إفكِهم، فكان ختمُ الخبرِ عن أَوْلَى الفريقين بالإفكِ مِن الرامي والمرميِّ به، أشبهَ مِن الخبرِ عن غيرِهم.
Bizim “Bu görüş ayetin teviline daha uygundur” dememizin sebebi şudur: Çünkü bundan önceki ayetler ancak Allah'ın Âişe hakkında iftirayı söyleyenleri ve iffetli, [kötülükten] habersiz mümin kadınlara iftira atanları azarlaması ve iftiraları sebebiyle kendilerine tahsis ettiği [cezayı] onlara bildirmesiyle gelmiştir. Dolayısıyla iftira atan ve iftira atılan olmak üzere iki gruptan iftiraya daha layık olanın haberinin bu şekilde sonlandırılması, başkaları hakkındaki bir haberden daha münasiptir.
وقولُه: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ}. يقولُ: الطَّيبون مِن الناسِ مبرَّءون مِن خبيثاتِ القولِ، إن قالوها فإنَّ اللَّهَ يَصفحُ لهم عنها، ويَغْفِرُها لهم، وإن قِيلت فيهم ضرَّت قائلَها ولم تَضرَّهم، كما لو قال الطَّيِّبَ مِن القول الخبيثُ مِن الناسِ لم يَنْفَعُه الله به؛ لأنَّ الله لا يتقبَّلُه، ولو قِيلت له لضرَّتْه؛ لأنه يَلْحَقُه عارُها في الدنيا وذلُّها في الآخِرة.
O'nun: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ} “İşte bunlar uzaktırlar” kavli şöyle demektir: İnsanların temiz olanları kötü sözlerden uzaktırlar; şayet onu söylerlerse Allah onları bundan dolayı affeder ve bağışlar. Eğer haklarında kötü söz söylenirse bu, söyleyene zarar verir, kendilerine zarar vermez. Tıpkı insanların kötüsü güzel bir söz söylediğinde Allah'ın onu bundan faydalandırmayacağı gibi; çünkü Allah onu kabul etmez. Şayet ona güzel söz söylense bu ona zarar verir; zira dünyada bunun utancı, ahirette de zilleti ona yapışır.
كما حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ}: فَمَن كان طيِّبًا فهو مُبَرَّأٌ مِن كلِّ قولٍ خبيثٍ، يقول: يغفِرُه اللهُ. ومَن كان خبيثًا فهو مُبَرَّأٌ مِن كلِّ قولٍ صالحٍ، فإنه يَرُدُّه الله عليه، لا يَقبلُه منه .
Nitekim bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} “İşte bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar” kavli hakkında haber verdi: “Kim temiz olursa o her kötü sözden beridir; yani Allah onu bağışlar. Kim de kötü olursa o her salih sözden beridir; zira Allah onu onun yüzüne çarpar, kendisinden kabul etmez” .
وقد قِيل: عُنِى بقولِه: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ}: عائشةُ وصفوانُ بنُ المُعَطَّلِ الذي رُمِيت به. فعلى هذا القولِ قيل: {أُولَئِكَ}. فجُمِع، والمرادُ ذانِك، كما قيل: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} [النساء: ١١]. والمرادُ أخوَان.
Şöyle de denilmiştir: {أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ} “İşte bunlar, onların söylediklerinden uzaktırlar” kavliyle Âişe ve kendisiyle iftiraya uğradığı Safvân b. el-Muattal kastedilmiştir. Bu görüşe göre; {أُولَئِكَ} “İşte bunlar” denilerek çoğul getirilmiştir, kastedilen ise o ikisidir. Nitekim: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ} [en-Nisâ: 11] “Eğer kardeşleri varsa” denilmiş, fakat iki kardeş kastedilmiştir.
وقولُه: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ}. يقولُ: لهؤلاءِ الطيِّبين مِن الناسِ مغفرةٌ مِن اللهِ لذنوبِهم، والخبيثِ مِن القولِ إن كان منهم، {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}. يقولُ: ولهم أيضًا مع المغفرةِ عَطيةٌ مِن الله كريمةٌ، وذلك الجنةُ وما أُعِدَّ لهم فيها مِن الكرامةِ.
O'nun: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} “Onlar için bir bağışlanma vardır” kavli şöyle demektir: İnsanların bu temiz olanları için günahlarına ve kendilerinden sadır olmuşsa kötü söze karşı Allah'tan bir bağışlanma vardır. {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “Ve şerefli bir rızık” kavli de şöyle demektir: Bağışlanmanın yanı sıra onlar için Allah'tan şerefli bir ihsan vardır ki bu da cennet ve onlar için orada hazırlanmış olan ikramlardır.
كما حدَّثنا أبو زرْعةَ، قال: ثنا العباسُ بنُ الوليدِ النَّرْسِيُّ، قال: ثنا يَزِيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ: {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}: مغفرةٌ لذنوبِهم، ورزقٌ كريمٌ في الجنةِ .
Nitekim bize Ebû Zür'a anlattı, dedi ki: Bize el-Abbâs b. el-Velîd en-Nersî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve şerefli bir rızık vardır” kavli hakkında anlattı: “Günahları için bir bağışlanma ve cennette şerefli bir rızık [vardır]” .
القولُ في تأويل قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧)} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır; ola ki düşünüp öğüt alırsınız” kavlinin tefsirine dair söz:
اختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: يأيها الذين آمنوا لا تَدخُلوا بيوتًا غيرَ بيوتِكم حتى تستأذِنوا.
Tefsir ehli bu hususta ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: “Bunun tevili: 'Ey iman edenler! İzin isteyinceye kadar kendi evlerinizden başka evlere girmeyin' [şeklindedir].”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ أنه كان يقرَأُ: (لا تَدْخُلُوا بيوتًا غيرَ بيوتِكم حتى تستأذِنوا وتُسَلِّموا على أهلِها). قال: وإنما {تَسْتَأْنِسُوا} وَهُمٌ مِن الكتَّابِ.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: O, (لا تَدْخُلُوا بيوتًا غيرَ بيوتِكم حتى تستأذِنوا وتُسَلِّموا على أهلِها) “(Kendi evlerinizden başka evlere izin isteyinceye ve halkına selam verinceye kadar girmeyin)” şeklinde okurdu. [İbn Abbâs] şöyle dedi: “{تَسْتَأْنِسُوا} ‘İzin isteyip kendinizi fark ettirmedikçe’ [kelimesi] ancak kâtiplerin bir vehmidir (yanılgısıdır).”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا}. وقال: إنما هي خطأٌ مِن الكتَّابِ : (حتى تستأذنوا وتُسلِّموا) .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında anlattı: {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin”. Şöyle dedi: “Bu ancak kâtiplerin bir hatasıdır : (حتى تستأذنوا وتُسلِّموا) [İzin isteyip selam verinceye kadar] .”
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا وَهْبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ بمثلِه، غيرَ أنَّه قال: إنما هي: (حتى تَستَأذنوا). ولكنها سقَطٌ مِن الكاتبِ.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den bunun bir benzerini anlattı; ancak o şöyle demiştir: “O ancak: (حتى تَستَأذنوا) [İzin isteyinceye kadar]'dır, lakin kâtibin bir zellesidir.”
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، قال: ثنا معاذُ بنُ سليمانَ، عن جعفرِ بن إياسٍ، عن سعيدٍ، عن ابن عباسٍ: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا}. قال: أخطأَ الكاتبُ. وكان ابن عباسٍ يقرأُ: (حتى تَسْتأْذِنُوا وَتُسَلِّمُوا). وكان يقرؤُها على قراءةِ أُبيِّ بن كعبٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Süleymân, Ca'fer b. İyâs'tan, o Saîd'den, o İbn Abbâs'tan {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} “İzin alıp halkına selam vermedikçe” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Kâtip hata etmiştir.” İbn Abbâs bunu: (حتى تَسْتأْذِنُوا وَتُسَلِّمُوا) [İzin isteyip selam verinceye kadar] şeklinde okurdu. O bunu Übey b. Ka'b'ın kıraatine göre okumaktaydı .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ أنه كان يقرؤُها: (حتى تَسْتأذنوا وتُسَلِّمُوا). قال سفيانُ: وبلَغنى أنَّ ابن عباسٍ كان يقرؤُها: (حتى تَسْتَأْذِنُوا وَتُسَلَّمُوا). وقال: إنها خَطَأٌ مِن الكاتب.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten anlattı; o bunu: (حتى تَسْتأذنوا وتُسَلِّمُوا) [İzin isteyip selam verinceye kadar] şeklinde okurdu. Süfyân dedi ki: Bana ulaştığına göre İbn Abbâs da bunu: (حتى تَسْتَأْذِنُوا وَتُسَلَّمُوا) [İzin isteyip selam verilinceye kadar] şeklinde okur ve şöyle derdi: “Şüphesiz o, kâtibin bir hatasıdır.”
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا}. قال: الاستِئْناسُ الاستئذانُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “İsti'nâs, izin istemektir (isti'zân)” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى هشيمٌ، قال: أخبَرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ، قال: في مصحفِ ابن مسعودٍ: (حتى تُسَلِّموا علَى أَهْلِها وَتَسْتَأْذِنُوا) . قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا جعفرُ بنُ إياسٍ، عن سعيدٍ، عن ابن عباسٍ أنه كان يقرؤُها: (يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتا غيرَ بُيُوتِكُمْ حتى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِها وَتَسْتَأْذِنُوا). قال: وإنما {تَسْتَأْنِسُوا} وَهُمٌ مِن الكُتَّابِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'den haber verdi; o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un mushafında: (حتى تُسَلِّموا علَى أَهْلِها وَتَسْتَأْذِنُوا) [Halkına selam verip izin isteyinceye kadar] şeklindedir . Dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. İyâs, Saîd'den, o İbn Abbâs'tan haber verdi ki o bunu: (يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتا غيرَ بُيُوتِكُمْ حتى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِها وَتَسْتَأْذِنُوا) [Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere halkına selam verip izin isteyinceye kadar girmeyin] şeklinde okurdu. Dedi ki: “{تَسْتَأْنِسُوا} ise ancak kâtiplerin bir yanılmasıdır.”
قال: ثنا هشيمٌ، قال مُغيرةُ: قال مجاهدٌ: جاء ابن عمرَ مِن حاجةٍ، وقد آذاه الرَّمْضاءُ ، فأتَى فُسطاطَ امرأةٍ مِن قريشٍ، فقال: السلامُ عليكم، أدخلُ؟ فقالت: ادخُل بسلامٍ. فأعاد، فأعادَت، وهو يراوحُ بين قدمَيه، قال: قولِى: ادخُلْ. قالت: ادخُلْ. فدخَل .
Dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, Mugîre dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: “İbn Ömer bir ihtiyacından dönmüştü, kızgın kumlar onu rahatsız etmişti. Kureyş'ten bir kadının çadırına varıp: 'es-Selâmu aleyküm, gireyim mi?' dedi. Kadın: 'Selametle gir' dedi. O tekrar etti, kadın da tekrar etti; bu sırada o ayaklarını sırayla kaldırıp indiriyordu. [İbn Ömer]: 'Gir de' dedi. Kadın: 'Gir' dedi; o da girdi” .
قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا منصورٌ، عن ابن سيرينَ، وأخبَرنا يونسُ بنُ عُبيدٍ، عن عمرِو بن سعيدٍ الثقفيِّ، أن رجلًا استأذَن على النبيِّ ﷺ، فقال: أَلِجُ أو أَنَلِجُ؟ فقال النبيُّ ﷺ لأمَةٍ له يقالُ لها رَوْضَةُ: "قومِي إلى هذا فَكَلِّميه، فإِنَّهُ لا يُحْسِنُ يَسْتَأْذِنُ، فَقُولى له يقولُ: السلامُ عليكم، أدْخُلُ؟ ". فسمِعها الرجلُ
Dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mansûr, İbn Sîrîn'den haber verdi; bize Yûnus b. Ubeyd de Amr b. Saîd es-Sekafî'den haber verdi ki bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin isteyip: "Gireyim mi [yoksa] gireyim mi?" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ravza denen bir cariyesine: «Kalk şu adamın yanına git ve onunla konuş; zira o izin istemeyi beceremiyor. Ona de ki şöyle söylesin: es-Selâmu aleyküm, gireyim mi?» buyurdu. Adam onun sözünü işitti
فقالها، فقال: "ادْخُلْ" .
ve öyle söyledi. Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Gir” buyurdu .
حدَّثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا}. قال: الاستئذانُ، ثم نُسِخ واسْتُثْنِىَ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ} .
Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “İzin almadıkça” kavli hakkında dedi ki: “İzin istemektir; sonra nesh edilmiş ve {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ} “İçinde oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir sakınca yoktur” [ayeti ile] istisna kılınmıştır” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يَحيى بنُ واضِحٍ، قال: ثنا أبو حمزةَ، عن المُغيرةِ، عن إبراهيمَ قولَه: {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ}. قال: حتى تُسلِّموا على أهلِها وتَستَأذِنوا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza, el-Mugîre'den, o İbrâhîm'den {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ} “Kendi evlerinizden başka evlere girmeyin” kavli hakkında anlattı; [İbrâhîm] dedi ki: “Halkına selam verip izin isteyinceye kadar [girmeyin].”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يَحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا}. قال: حتى تَستأذنوا وتُسلِّموا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “İzin almadıkça” kavli hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: “İzin isteyip selam verinceye kadar” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا أشعتُ بنُ سَوَّارٍ، عن كُرْدُوسٍ، عن ابن مسعودٍ، قال: عليكم أن تَستأذِنوا على أمهاتِكم وأَخَوَاتِكم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Eş'as b. Sevvâr, Kürdûs'tan, o İbn Mes'ûd'dan haber verdi; [İbn Mes'ûd] dedi ki: “Annelerinizin ve kız kardeşlerinizin yanına girerken izin istemeniz gerekir” .
قال أشعثُ، عن عديِّ بن ثابتٍ، أنَّ امرأةً مِن الأنصارِ قالت: يا رسولَ اللهِ، إِنَّى أكونُ في منزلِى على الحالِ التي لا أُحِبُّ أن يَرانى أحدٌ عليها؛ والدٌ ولا ولَدٌ، وإنه لا يَزالُ يَدخُلُ عليَّ رجُلٌ مِن أهلى وأنا على تلك الحالِ. قال: فنزَلت: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} الآية .
Eş'as, Adiyy b. Sâbit'ten rivayet etti ki: Ensâr'dan bir kadın şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Doğrusu ben evimde, ne bir babanın ne de bir çocuğun beni üzerinde görmesini istemediğim bir hâlde bulunabiliyorum; buna rağmen ben o hâldeyken ailemden bir adam içeri giriveriyor.” [Adiyy] dedi ki: Bunun üzerine: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin...” ayeti nazil oldu.
وقال آخرون: معنى ذلك: حتى تُؤنِسوا أهلَ البيتِ بالتَّنَحْنُحِ والتَّنَخُّمِ وما أشْبهَه؛ حتى يَعلَموا أنكم تُريدون الدُّخولَ عليهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Bunun manası: Öksürmek, boğaz temizlemek ve benzeri şeylerle ev halkına varlığınızı hissettirmenizdir; ta ki onların yanına girmek istediğinizi bilsinler.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا}. قال: حتى تَتَنَحْنَحوا وتتَنَخَّموا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den {لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin” kavli hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: “Öksürüp boğazınızı temizleyinceye kadar.”
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bunun bir benzerini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا}. قال: حتى تَحَسَّسوا وتُسلِّموا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “İzin almadıkça” kavli hakkında rivayet ettiler; [Mücâhid] dedi ki: “Varlığınızı hissettirip selam verinceye kadar.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا}. قال: تَنَحْنَحُوا وتَنَخَّموا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'in {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “İzin almadıkça” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Öksürün ve boğazınızı temizleyin.”
قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: سمِعتُ عطاءَ بنَ أَبِي رَبَاحٍ يُخبرُ عن ابن عباسٍ، قال: ثلاثُ آياتٍ قد جحَدهنَّ الناسُ؛ قال اللَّهُ: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} [الحجرات: ١٣]. قال: ويقولون: إِنَّ أكرَمَهم عندَ اللهِ أعظمُهم شأنًا . قال: والإِذْنُ كلُّه قد جحَده الناسُ. فقلتُ له: أَستَأْذِنُ على أَخَواتي أيتامٍ في حَجرى معى في بيتٍ واحدٍ؟ قال: نعم. فردَدْتُ على مَن حضَرني، فأبَى. قال: أتُحبُّ أن تَراها عُريانةً؟ قلتُ: لا. قال: فاستأذِنْ. فراجعتُه أيضًا. قال: أتحبُّ أن تُطيعَ اللَّهَ؟ قلتُ: نعم. قال: فاستأذِنْ. فقال لى سعيدُ بنُ جبيرٍ: إنك لَتُرَدِّدُ عليه. قلتُ: أردتُ أن يُرخِّصَ لى .
[Hüseyin] dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh'ı İbn Abbâs'tan naklederken işittim; [İbn Abbâs] şöyle dedi: “İnsanların inkâr ettiği (amel etmeyi terk ettiği) üç ayet vardır: Allah: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} [el-Hucurât: 13] “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok sakınanınızdır” buyurmuştur. [İnsanlar ise]: ‘Allah katında en üstün olanları, mevkisi/itibarı en büyük olanlarıdır’ derler. [İbn Abbâs] dedi ki: İzin isteme [hükmünün] tamamını da insanlar inkâr etti (terk etti).” [İbn Cüreyc] dedi ki: Ben [Atâ'ya]: “Aynı evde benimle birlikte kalan, himayemdeki yetim kız kardeşlerimin yanına girerken de izin isteyeyim mi?” diye sordum. “Evet” dedi. Yanımda bulunanlara [bu hükmü] tekrar ettim, [Atâ yine] kabul etmedi (ruhsat vermedi). [Atâ]: “Onu çıplak görmekten hoşlanır mısın?” dedi. “Hayır” dedim. “O halde izin iste” dedi. Ben sözümü tekrar ettim. [Atâ]: “Allah'a itaat etmek ister misin?” dedi. “Evet” dedim. “O halde izin iste” dedi. Bunun üzerine Saîd b. Cübeyr bana: “Ona karşı sözü çok tekrar ediyorsun” dedi. Ben de: “Bana ruhsat tanımasını istedim” dedim.
قال ابن جُرَيجٍ: وأخبَرنى ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: ما مِن امرأةٍ أَكْرَهُ إليَّ أن أرَى، كأنه يقولُ: عِرْيَتَهَا ، أو عُرْيَانةً، مِن ذاتِ مَحرمٍ. قال: وكان يُشدِّدُ في ذلك .
İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Tâvûs babasından nakletti, dedi ki: “Bana avret yerini yahut çıplak halini görmekten mahrem olan bir kadından daha sevimsiz gelen hiçbir kadın yoktur .” Dedi ki: [Tâvûs] bu konuda çok sıkı davranırdı .
قال ابن جُرَيجٍ: وقال عطاءُ بنُ أبي رَباحٍ: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا} [النور: ٥٩]. فواجبٌ على الناسِ أجمعينَ إذا احتَلموا أن يَستأذِنوا على مَن كان مِن الناسِ. قلتُ لعطاءٍ: أواجبٌ على الرجلِ أن يَستأذنَ على أمِّه ومَنْ وراءها مِن ذاتِ قرابتِه؟ قال: نعم. قلتُ: [بأيٍّ وَجَبت] ؟ قال: قولُه: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا} (٤).
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh şöyle dedi: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا} [Nûr: 59] “Çocuklarınız ergenlik çağına girdiklerinde izin istesinler.” Dolayısıyla bütün insanlara, ergenlik çağına girdiklerinde kim olursa olsun insanların yanına girerken izin istemeleri farzdır. Atâ'ya: “Kişinin annesinin ve onun dışındaki akrabalarının yanına girerken izin istemesi farz mıdır?” dedim. “Evet” dedi. “Bu ne ile vacip oldu?” dedim . Dedi ki: Allah'ın: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا} “Çocuklarınız ergenlik çağına girdiklerinde izin istesinler” (٤) kavli ile.
قال ابن جُرَيجٍ: وأخبرنى ابن زيادٍ، أن صفوانَ مَولًى لبنى زُهْرَةَ، أخبَره عن عطاءِ بن يسارٍ، أنَّ رجلًا قال للنبيِّ ﷺ: أستأذنُ على أمِّى؟ قال: "نعم". قال:
İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Ziyâd, Benî Zühre'nin azatlısı Safvân'ın Atâ b. Yesâr'dan kendisine şöyle haber verdiğini nakletti: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Annemin yanına girerken izin isteyeyim mi?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet» buyurdu. [Adam] dedi ki:
إنها ليس لها خادِمٌ غيرِى، أفأَستأذِنُ عليها كلما دخَلْتُ؟ قال: "أتُحِبُّ أنْ تَراها عُرْيانَةً؟ ". قال الرجُلُ: لا. قال: "فاستَأذِنْ عليها" .
“Onun benden başka hizmetçisi yoktur, her girdiğimde ondan izin mi isteyeyim?” dedi. [Resûlullah]: “Onu çıplak görmeyi ister misin?” buyurdu. Adam: “Hayır” dedi. [Resûlullah]: “O halde onun yanına girerken izin iste” buyurdu .
قال ابن جُرَيجٍ، عن الزهريِّ، قال: سمِعتُ هُزَيْلَ بنَ شُرَحبيلَ الأَوْدِيَّ الأعمى، أنه سَمِع ابنَ مسعودٍ يقولُ: عليكم الإذْنَ على أمهاتِكم .
İbn Cüreyc ez-Zührî'den nakletti, dedi ki: Âmâ olan Hüzeyl b. Şurahbîl el-Evdî'den, onun da İbn Mes'ûd'u şöyle derken işittiğini duydum: “Annelerinizin yanına girerken izin istemeniz gerekir .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: أيَستأذنُ الرجلُ على امرأتِه؟ قال: لا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Atâ'ya: “Kişi hanımının yanına girerken izin ister mi?” dedim. “Hayır” dedi .
حدَّثنا الحسينُ، قال: ثنا محمدُ بنُ خازمٍ ، عن الأعمشِ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن يَحيى بن الجزَّارِ، عن ابن أخى زينبَ - امرأةِ ابن مسعودٍ - عن زينبَ، قالت: كان عبدُ اللَّهِ إذا جاء مِن حاجةٍ فانتهَى إلى البابِ، تَنحْنَحَ وبزَق؛ كراهةَ أَن يَهْجُمَ منا على أمرٍ يكرهُه .
Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Hâzim anlattı , el-A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o İbn Mes'ûd'un hanımı Zeyneb'in yeğeninden, o da Zeyneb'den nakletti; Zeyneb dedi ki: “Abdullah bir ihtiyaçtan gelip kapıya vardığında, bizden hoşlanmayacağı bir duruma ansızın denk gelmekten hoşlanmadığı için öksürür ve tükürürdü .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا}. قال: الاستِئْناسُ التَّنَحنحُ والتَّجَرُّسُ حتى يَعرِفوا أن قد جاءَهم أحدٌ. قال: والتَّجَرُّسُ كلامُه وتَنحنُحُه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin almadıkça girmeyin” kavli hakkında şöyle dedi: “İsti’nâs; kendilerine birinin geldiğini bilmeleri için öksürmek ve ses çıkarmaktır.” Dedi ki: “Tecerrüs, onun konuşması ve öksürmesidir.”
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِى أن يقالَ: إِنَّ الاستئْناسَ الاستفعالُ مِن
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz isti'nâs, ...'den istif'âl [veznindedir]: