القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (٤٦) قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٧) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (٤٨) قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٤٩)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri: {فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (٤٦) قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٧) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (٤٨) قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٤٩)} “Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı; bir de ne görsünler, onların uydurdukları şeyleri yutuyor! Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar. 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler, 'Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.' [Firavun]: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür! Yakında bileceksiniz!' dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فألقى موسى عصاه حينَ ألقت السحرةُ حبالهم وعِصيَّهم، {فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ}. يقولُ: فإذا عصا موسى تزدَرِدُ ما يأتُون به من الفِرْيَةِ والسحرِ الذي لا حقيقةَ له، وإنما هو مخايلُ وخُدْعةٌ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Büyücüler iplerini ve asâlarını atınca Mûsâ da asâsını attı; {فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} “bir de ne görsünler, onların uydurdukları şeyleri yutuyor!” Şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'nın asâsı, onların ortaya koydukları asılsız uydurmaları, hiçbir gerçekliği olmayan, sadece birer göz bağı ve aldatmaca olan büyüleri yutuyordu .
{فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ}. يقولُ: فلما تبيَّن السحرةُ أن الذي جاءهم به موسى حقٌّ لا سحرٌ، وأنه مما لا يقدِرُ عليه غيرُ اللهِ الذي فطَر السماواتِ والأرضِ من غيرِ أصلٍ، خرُّوا لوجوههم سُجدًا للهِ، مُذْعنين له بالطاعةِ، مقرِّين لموسى بالذي أتاهم به من عندِ
{فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ} “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Büyücüler, Mûsâ'nın kendilerine getirdiği şeyin sihir değil hak olduğunu ve gökleri ile yeri bir örnek olmaksızın yaratan Allah'tan başkasının buna güç yetiremeyeceğini açıkça anlayınca, O'na itaatle boyun eğerek Allah için yüzüstü secdeye kapandılar; Mûsâ'nın [kendilerine] katından...
اللهِ أنه هو الحقُّ.
getirdiği şeyin hak olduğunu ikrar ederek yüzüstü secdeye kapandılar.
وأن ما كانوا يعملونه من السحرِ باطلٌ، قائلين: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ}.
Ve yaptıkları büyünün batıl olduğunu [anlayıp] şöyle dediler: {آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbine iman ettik.”
الذي دعانا موسى إلى عبادته دونَ فرعونَ وملئه، {رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (٤٨) قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال فرعونُ للذين كانوا سحرتَه، فآمنوا: آمنتم لموسى بأن ما جاء به حقٌّ قبلَ أن أذنَ لكم في الإيمان بهِ؟
Firavun ve ileri gelenleri bırakıp Mûsâ'nın bizi kulluğuna çağırdığı [Rabbine iman ettik]; {رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (٤٨) قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.' [Firavun]: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?' dedi.” Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun, büyücüleri olup da iman eden kimselere: “Ben size ona iman etmeniz için izin vermeden önce Mûsâ'nın getirdiğinin hak olduğuna iman mı ettiniz?” dedi.
{إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ}. يقولُ: إن موسى لرئيسُكم في السحرِ، وهو الذي علَّمكموه، ولذلك آمنتم به، {فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [يقولُ: فلسوف تعلَمون] عندَ عقابي إياكم وبالَ ما فعلْتم، وخطأَ ما صنعْتم من الإيمانِ به.
{إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} “Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür!”; yani Mûsâ büyü konusunda sizin reisinizdir ve onu size o öğretmiştir, bu yüzden ona iman ettiniz, {فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz!” [Şöyle buyurmaktadır: Sizi cezalandırdığımda] yaptığınızın vebalini ve ona iman etmekle işlediğiniz hatayı yakında bileceksiniz!
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩) قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (٥٠)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri: {لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩) قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (٥٠)} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve mutlaka hepinizi asacağım!' [Büyücüler]: 'Zararı yok, şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz' dediler.”
يقولُ: لأقطِّعن أيديَكم وأرجلَكم، مخالفًا في قطعِ ذلك منكم بينَ قطعِ الأيدى والأرجلِ، وذلك أنْ أقطعَ اليدَ اليمنى والرِّجلَ اليسرى، ثم اليدَ اليسرى والرجلَ اليمنى، ونحوَ ذلك من قطعِ اليدِ من جانبٍ، ثم الرجلِ من الجانبِ الآخرِ، وذلك هو القطعُ من خِلافٍ، {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ}. فوكَّد ذلك بـ {أَجْمَعِينَ}؛ إعلامًا منه أنه غيرُ مُسْتَبقٍ منهم أحدًا، {قَالُوا لَا ضَيْرَ}.
[Firavun] şöyle demektedir: Ellerinizi ve ayaklarınızı, el ve ayak kesiminde birbirine çapraz olacak şekilde keseceğim; bu da sağ eli ve sol ayağı, ardından sol eli ve sağ ayağı kesmek ve benzeri şekilde bir taraftan eli, diğer taraftan ayağı kesmektir; işte çaprazlama kesmek budur. {وَلأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “Ve mutlaka hepinizi asacağım!” [Firavun], onlardan hiç kimseyi sağ bırakmayacağını bildirmek üzere bunu {أَجْمَعِينَ} “hepinizi” ifadesiyle tekit etmiştir. {قَالُوا لَا ضَيْرَ} “[Büyücüler]: 'Zararı yok' dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قالت السحرةُ: لا ضيرَ علينا. وهو مصدرٌ من قولِ القائلِ: قد ضار فلانٌ فلانًا فهو يضيرُ ضَيْرًا. ومعناه: لا ضرَّ .
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Büyücüler: “Bize bir zararı yok” dediler. Bu kelime, bir kimsenin “فلانٌ ضار فلانًا فهو يضير ضَيْرًا” (Filan kimse filana zarar verdi/veriyor) sözünden bir mastardır. Anlamı ise: “Zarar yoktur” demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَا ضَيْرَ}. قال: يقولُ: لا يضُرُّنا الذي تقولُ، وإن صنَعتَه بنا وصلَيتَنا، {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ}. يقولُ: إِنَّا إلى ربِّنا راجعون، وهو مجازينا بصبرنا على عقوبتِك إيانا، وثباتِنا على توحيدِه، والبراءةِ من الكفرِ به .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {لَا ضَيْرَ} “Zararı yok” âyeti hakkında şöyle dedi: [Bu söz], “Bize bunu yapsan da bizi ateşe atsan da söylediğin şey bize zarar vermez ” demektir. {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” sözü ise: Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz ve O, senin bize vereceğin cezaya karşı sabretmemiz, O'nun tevhidinde sebat göstermemiz ve O'na küfretmekten beri olmamız sebebiyle bizi mükâfatlandıracaktır , demektir.
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١) وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri: {إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١) وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢)} “'Müminlerin ilki olduğumuz için Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız.' Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar, çünkü siz takip edileceksiniz' diye vahyettik.”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيل السحرة: {إِنَّا نَطْمَعُ}: إِنا نَرْجو أن يصفَحَ لنا ربُّنا عن خطايانا التي سلَفت منا قبلَ إيمانِنا به، فلا يُعاقِبَنا بها .
Yüce Allah büyücülerin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {إِنَّا نَطْمَعُ} “Umarız”; yani Rabbimizin O'na iman etmemizden önce geçmişte işlediğimiz günahlarımızı bağışlamasını ve bunlardan ötürü bizi cezalandırmamasını umarız.
كما حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا}. قال: السحرَ والكفرَ الذي كانوا فيه.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا} “Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız” âyeti hakkında şöyle dedi: İçinde bulundukları büyüyü ve inkârı [bağışlamasını umarız].
{أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: لأن كنا أولَ من آمن بموسى، وصدَّقه بما جاء به من توحيدِ اللهِ، وتكذيبِ فرعونَ في ادِّعائِه الربوبيةَ في دهرِنا هذا وزمانِنا.
{أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerin ilki olduğumuz için”; yani şu çağımızda ve zamanımızda Mûsâ'ya ilk iman eden, onun Allah'ın tevhidine dair getirdiği şeyleri tasdik eden ve Firavun'un ilahlık iddiasını yalanlayan kimseler olduğumuz için.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: كانوا كذلك يومَئِذٍ أولَ من آمَن بآياتِه حينَ رَأوها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ} “[Müminlerin] ilki olduğumuzdan dolayı” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlar o gün, O'nun âyetlerini gördüklerinde [O'na] ilk iman eden kimseler olarak gerçekten öyle idiler.
وقولِه: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي}. يقولُ: وأوحَينا إلى موسى إذ تمادى فرعونُ في غيِّه وأبَى إلا الثباتَ على طغيانِه بعدَما أريناه آياتنا، {أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي}. يقولُ: أن سِرْ ببنى إسرائيلَ ليلًا من أرضِ مصرَ، {إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ}: إن فرعونَ وجندَه مُتَّبِعوك وقومَك من بنى إسرائيلَ؛ ليحُولوا بينكم وبينَ الخروجِ من أرضِهم؛ أرضِ مصرَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي} “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar' diye vahyettik” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Kendisine âyetlerimizi gösterdikten sonra Firavun azgınlığında diretip taşkınlığında ısrar edince Mûsâ'ya: {أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي} “Kullarımı geceleyin yola çıkar”, yani İsrâiloğulları'nı geceleyin Mısır topraklarından yürütüp çıkar, diye vahyettik. {إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ} “Çünkü siz takip edileceksiniz”; şüphesiz Firavun ve ordusu, yurtları olan Mısır topraklarından çıkmanıza engel olmak için seni ve kavmin İsrâiloğulları'nı takip edecektir.
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ (٥٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri: {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ (٥٦)} “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: 'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur. Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Biz ise elbette tedbirli/uyanık bir toplumuz' [dedi].”
يقولُ تعالى ذكرُه: فأرسل فرعون في المدائنِ مَن يَحْشُرُ له جندَه وقومَه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bunun üzerine Firavun şehirlere, ordusunu ve kavmini kendisi için toplayacak kimseler gönderdi.
ويقولُ لهم: {إِنَّ هَؤُلَاءِ}. يعني بـ {هَؤُلَاءِ} بني إسرائيلَ، {لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ}. يعنى بالشرذمةِ الطائفةَ والعصبةَ الباقيةَ، من: عصَب جبيرةً. وشرذمةُ كلِّ شيءٍ: بقيتُه القليلةُ. ومنه قولُ الراجز :
Ve onlara şöyle diyordu: {إِنَّ هَؤُلَاءِ} “Şüphesiz bunlar”; yani {هَؤُلَاءِ} ile İsrâiloğulları'nı kastederek, {لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “az bir topluluktur”. Şirzime (شرذمة) ile, sargı bağı sarmak kökünden gelen, geride kalan bölük ve cemaat kastedilir. Her şeyin şirzimesi, onun az olan kalıntısıdır. Recez şairinin şu sözü de bundandır :
جاءَ الشتاءُ وقميصى أخْلاقْ … شَرَاذِمٌ يَضْحَكُ منه التوَّاقْ
Kış geldi, gömleğim ise eskimiştir / Parça pinçiktir (şerâzim), hevesli olan bile ona güler.
وقيل: {قَلِيلُونَ}؛ لأن كلَّ جماعةٍ منهم كان يَلْزَمُها معنى القلةِ، فلما جمَع
Şöyle de denilmiştir: {قَلِيلُونَ} “az olanlar” [denilmiştir]; çünkü onlardan her bir topluluk için azlık manası zorunlu oluyordu. Dolayısıyla çoğul yaptığında
جمْعَ جماعاتِهم قيل: {قَلِيلُونَ}. كما قال الكُمَيتُ :
çoğulunu cem ettiğinde {قَلِيلُونَ} “az olanlar” denildi. Nitekim Kümeyt şöyle demiştir :
فرَدَّ قَوَاصِيَ الأحياء منهم … فقد رجَعوا كحَيٍّ واحِدينا
Onlardan kabilelerin uzakta kalanlarını geri çevirdi / Böylece tek bir kabile gibi geri döndüler .
وذُكِر أن الجماعةَ التي سمَّاها فرعونُ شرذمةً قليلين، كانوا ستَّمائةِ ألفٍ وسبعين ألفًا.
Firavun'un az bir topluluk diye adlandırdığı grubun altı yüz yetmiş bin kişi olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ الرواية عمَّن قال ذلك
Bunu söyleyenlerden gelen rivayetin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عُبَيدةَ: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ}. قال: كانوا ستَّمائةِ ألفٍ وسبعين ألفًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Ebû Ubeyde'den {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” âyeti hakkında nakletti, dedi ki: Altı yüz yetmiş bin kişiydiler .
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: الشرذمةُ ستّمائةِ ألفٍ وسبعون ألفًا .
Dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan nakletti, dedi ki: [Firavun'un bahsettiği] topluluk altı yüz yetmiş bin kişiydi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةَ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظَيِّ، عن عبدِ اللَّهِ بن شداد بن الهادِ، قال: اجتمع يعقوبُ وولدُه إلى يوسفَ وهم اثنان وسبعون، وخرجوا مع موسى وهم ستّمائِة ألف، فقال فرعونُ: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ}. وخرَج فرعونُ على فرسٍ أدهمَ؛ حِصانٍ، على لونِ فرسِه في عسكرِه ثمانُمائةِ ألفٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o da Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan nakletti, dedi ki: Ya'kūb ve çocukları Yûsuf'un yanında toplandıklarında yetmiş iki kişiydiler; Mûsâ ile birlikte [Mısır'dan] çıktıklarında ise altı yüz bin kişiydiler. Firavun: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” dedi. Firavun, yağız bir aygır üzerinde yola çıktı; ordusunda onun atının renginde [yağız atlı] sekiz yüz bin kişi vardı.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن سعيد الجُرَيريِّ، عن أبي السَّلِيلِ، عن قيسِ بن عبادٍ، قال: وكان من أكثرِ الناسِ - أو أحدثِ الناسِ - عن بني إسرائيلَ، قال: فحدَّثنا أن الشرذمةَ الذين سمَّاهم فرعونُ من بني إسرائيلَ كانوا ستَّمائةِ ألفٍ. قال: وكان مُقدِّمةُ فرعونَ سبعَمائةِ ألفٍ، كلُّ رجلٍ منهم على حصانٍ، على رأسه بيضةٌ، و في يدِه حربةٌ، وهو خلفَهم في الدُّهْمِ، فلما انتهى موسى بينى إسرائيلَ إلى البحرِ قالت بنو إسرائيلَ: يا موسى أينَ ما وعَدتَنا؟ هذا البحرُ بينَ أيدينا، وهذا فرعونُ وجنودُه قد دهَمنا من خلفنا، فقال موسى للبحر: انفلِقْ أبا خالدٍ. قال: لا، لن أَنْفَلِقَ لك يا موسى، أنا أقدَمُ منك خلقًا. قال: فنودىَ: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ} [الشعراء: ٦٣]. فضرَبه، فانفلَق البحرُ، وكانوا اثنَىْ عشرَ سِبْطًا. قال الجُرَيرِيُّ: فأَحْسَبُه قال: إنه كان لكلِّ سبط طريقٌ. قال: فلما انتهى أولُ جنودِ فرعونَ إلى البحرِ، هابتِ الخيلُ اللَّهَبَ . قال: ومُثِّل الحصانٍ منها فرسٌ وَدِيقٌ ، فوجَد ريحَها، فاشتَدَّ، فاتَّبَعه الخيلُ. قال: فلما تنامَّ آخرُ جنودِ فرعونَ في البحرَ وخرَج آخرُ بني إسرائيلَ، أُمِر البحرُ فانصفَق عليهم، فقالت بنو إسرائيلَ: ما مات فرعونُ وما كان ليموتَ أبدًا. فسمِع اللهُ تكذبيِهم نبيَّه ﵇، قال: فرمى به على الساحلِ كأنه ثورٌ أحمرُ يتراءاه بنو إسرائيلَ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd el-Cüreyrî'den, o Ebü's-Selîl'den, o da Kays b. Abbâd'dan nakletti -o, İsrâiloğulları'ndan en çok -yahut en yeni- rivayette bulunan insanlardandı-: Bize anlattığına göre Firavun'un İsrâiloğulları arasından [küçümseyerek] adlandırdığı az topluluk altı yüz bin kişiydi. Dedi ki: Firavun'un öncü kuvveti yedi yüz bin kişiydi; her bir adam bir aygır üzerindeydi, başında miğfer ve elinde mızrak vardı. Firavun ise arkalarında yağız atlıların arasındaydı. Mûsâ İsrâiloğulları ile denize vardığında İsrâiloğulları: “Ey Mûsâ! Bize vaat ettiğin nerede? İşte deniz önümüzde, işte Firavun ve ordusu arkamızdan bize yetişti!” dediler. Mûsâ denize: “Yarıl ey Ebû Hâlid!” dedi. Deniz: “Hayır, senin için yarılmam ey Mûsâ! Ben yaratılışça senden daha kadimim” dedi. Derken: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ} “Asânla denize vur” [eş-Şuarâ: 63] diye nida edildi. Mûsâ denize vurdu, deniz yarıldı; onlar da on iki oymaktı. el-Cüreyrî dedi ki: Sanırım her oymak için bir yol vardı, dedi. Dedi ki: Firavun'un ordusunun öncüleri denize vardığında atlar kabaran tozlardan ürktü. Dedi ki: Firavun'un aygırına kızgınlık döneminde bir kısrak sureti gösterildi; aygır onun kokusunu alınca hızla ileri atıldı, diğer atlar da onu takip etti. Dedi ki: Firavun ordusunun sonuncusu da denize girip İsrâiloğulları'nın sonuncusu da çıktığında denize emredildi ve üzerlerine kapandı. Bunun üzerine İsrâiloğulları: “Firavun ölmedi, o asla ölmez!” dediler. Allah onların peygamberleri aleyhisselâm'ı yalanlamalarını işitti; bunun üzerine deniz Firavun'u, İsrâiloğulları onu görsün diye kırmızı bir boğa gibi kıyıya fırlattı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şu] hususta nakletti:
قوله: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ}: يعنى بنى إسرائيلَ .
{إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” âyeti hakkında: Bununla İsrâiloğulları'nı kastetmektedir , dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ}. قال: هم يومَئِذٍ ستُّمائةِ ألفٍ، ولا يُحصَى عددُ أصحابِ فرعونَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” âyeti hakkında nakletti, dedi ki: Onlar o gün altı yüz bin kişiydiler; Firavun'un adamlarının sayısı ise sayılamayacak kadar çoktu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ}. قال: أَوْحى اللهُ إلى موسى أن اجمَعْ بني إسرائيلَ؛ كلَّ أربعةِ أبياتٍ في بيتٍ، ثم اذبَحوا أولادَ الضأْنِ، فاضرِبوا بدمائها على الأبوابِ، فإني سآمُرُ الملائكةَ أَلَّا تَدْخُلَ بيتًا على بابِه دمٌ، وسآمُرُهم بقتلِ أبكارِ آلِ فرعونَ من أنفسِهم وأموالِهم، ثم اخبِزوا خُبزًا فَطيرًا، فإنه أسرعُ لكم، ثم أَسْرِ بعبادى، حتى تَنْتَهِىَ للبحرِ، فيَأْتِيَك أمرى. ففعَل، فلما أصبحوا قال فرعونَ: هذا عملُ موسى وقومِه، قتَلوا أبكارَنا من أنفسِنا وأموالِنا. فأرسَل في أثرِهم ألفَ ألفٍ، وخمسَمائةِ ألفٍ وخمسَمائِة ملِكٍ مُسَوَّرٍ، معَ كلِّ ملكٍ ألفُ رجلٍ، وخرَج فرعونُ في الكَرِشِ العُظْمَى، وقال: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ}. قال: قطعةٌ. وكانوا ستَّمائةِ ألفٍ، مائتا ألفٍ منهم أبناءُ عشرين سنةً إلى أربعين.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ} “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar; şüphesiz takip edileceksiniz' diye vahyettik” âyeti hakkında nakletti; dedi ki: Allah Mûsâ'ya şöyle vahyetti: “İsrâiloğulları'nı [şöyle] topla: Her dört hâne bir evde [birleşsin]. Sonra koyun yavrularını (kuzuları) kesin ve kanlarını kapıların üzerine sürün. Zira ben meleklere kapısında kan bulunan hiçbir eve girmemelerini emredeceğim; Firavun hânedanının ise hem canlarından hem de mallarından ilk doğanlarını öldürmelerini emredeceğim. Sonra mayasız ekmek pişirin; zira bu sizin için daha çabuk olur. Ardından kullarımı geceleyin yola çıkar, tâ denize varıncaya kadar [git]; nihayet sana emrim gelecektir.” [Mûsâ] bunu yaptı. Sabah olunca Firavun: “Bu, Mûsâ ve kavminin işidir; hem canlarımızdan hem de mallarımızdan ilk doğanlarımızı öldürdüler” dedi. Bunun üzerine peşlerinden bir milyon beş yüz bin [asker] ve her biriyle birlikte bin adam bulunan bilezikli beş yüz hükümdar gönderdi. Firavun da en büyük kalabalık/ordu içinde çıktı ve: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” dedi. [İbn Cüreyc] dedi ki: [Şirzime,] bir fırka/bölük demektir. Onlar altı yüz bin kişiydiler; bunlardan iki yüz bini yirmi ile kırk yaş arasındaki kimselerdi.
قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ، [عن شهرِ] بن حوشبٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كان مع فرعونَ يومئذٍ ألفُ جبارٍ، كلُّهم عليه تاجٌ، وكلُّهم أميرٌ على خيلٍ .
Dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den, [o Şehr] b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: O gün Firavun'un yanında hepsi taçlı ve hepsi süvari birliğinin başında komutan olan bin zorba vardı .
قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: [كان ثلاثون] ملكًا ساقةً خلَف فرعونَ، يحسَبون أنهم معهم، وجبريلُ، أمامَهم، يَرُدُّ أوائلَ الخيلِ على أواخرِها ، فأتبَعهم حتى انتهَى إلى البحرِ.
Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Firavun'un arkasında artçı olarak [otuz] hükümdar vardı; onlar kendileriyle birlikte olduklarını sanıyorlardı. Cibrîl ise önlerindeydi, atların öncülerini artçılarına doğru çevirip sürüyordu . Böylece denize varıncaya kadar onları takip etti.
وقولُه: {وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ}. يقولُ: وإن هؤلاء الشرذمةَ لنا لغائظون. فذُكِر أن غيظَهم إياهم كان قتلَ الملائكةِ من قتَلتْ من أبكارِهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ} “Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Bu az topluluk bizi gerçekten öfkelendirmektedir. Onları öfkelendirmelerinin, meleklerin onların ilk doğanlarından öldürdüklerini öldürmesi sebebiyle olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه {وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ}. يقولُ: بقتلِهم أبكارَنا من أنفسِنا وأموالِنا.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ} “Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler” âyeti hakkında nakletti; [İbn Cüreyc Firavun ve kavminin]: “Canlarımızdan ve mallarımızdan ilk doğanlarımızı öldürmeleri sebebiyle [bizi öfkelendirmektedirler]” dediklerini söyledi.
وقد يَحتمِلُ أن يكونَ معناه: وإنهم لنا لغائظون، بذَهابِهم منهم بالعواريِّ التي كانوا استعاروها منهم من الحُليِّ. ويَحتمِلُ أن يكونَ ذلك بفراقِهم إياهم، وخروجِهم من أرضِهم، بكُرهٍ لهم لذلك
Bunun şu anlama gelmesi de muhtemeldir: Onlardan ödünç aldıkları ziynet eşyalarını alıp gitmeleri sebebiyle bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Firavun ve kavminin bundan hoşlanmamasına rağmen onlardan ayrılmaları ve topraklarından çıkıp gitmeleri sebebiyle olması da muhtemeldir.
وقولُه: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Ve şüphesiz biz uyanık / tedbirli bir topluluğuz” âyetine gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. [Şöyle ki,] geneli...
قرأةِ الكُوفةِ: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} . بمعنى: أَنهم مُعِدُّون مُؤْدُون؛ ذَوُو أَداةٍ وقوَّةٍ وسلاحٍ.
bunu {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} (hâzirûn) şeklinde okumuştur . Bu, onların teçhizatlı, hazırlıklı, güç ve silâh sahibi oldukları anlamındadır.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: (وإنا لجميعٌ حَذِرُون) بغير ألفٍ .
Medine ve Basra kurrâsının geneli ise bunu elifsiz olarak (وإنا لجميعٌ حَذِرُون) (hazirûn) şeklinde okumuştur .
وكان الفراءُ يقولُ : كأَنَّ الحاذرَ الذي يحذَرُك الآن، وكأن الحذِرَ المخلوقُ حَذِرًا، لا تلقاه إلا حَذِرًا.
Ferrâ şöyle derdi : Sanki hâzir (حاذر), şu anda senden sakınan/tedbir alan kimsedir; hazir (حَذِر) ise doğuştan tedbirli/ihtiyatlı yaratılmış olan ve kendisiyle hep tetikte/tedbirli olarak karşılaştığın kimsedir.
ومن الحَذِرِ قولُ ابن أحمرَ :
Hazir (حَذِر) kelimesinin [bu anlamda kullanımına] İbn Ahmer'in şu sözü [örnektir] :
هل أُنْسَأَنْ يومًا إلى غيرِه … إني حواليٌّ وإنى حَذِرْ
[Ecelim] bir günden başka bir güne ertelenir mi hiç? Oysa ben son derece kurnazım ve çok tedbirliyimdir.
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتانِ مستفِيضتانِ في قرأةِ الأمصارِ متقارِبتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ فيه.
Bu konuda doğru olan görüş şudur: Bunlar, beldelerin kurrâsı arasında yaygın (müstefîz) olan ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir. Dolayısıyla okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun doğruyu bulmuş olur.
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، [قال: حدَّثني عبدُ الرحمنِ]، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمعتُ الأسودَ بنَ يزيدَ يقرأُ: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}. قال: مُقْوون مُؤْدُون.
Bize İbn Beşşâr anlattı, [dedi ki: Bana Abdurrahman anlattı], dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan anlattı; o şöyle dedi: Esved b. Yezîd'i {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Biz ise elbette tedbirli/uyanık bir toplumuz” [ayetini] okurken işittim. O: “[Yani] binekli/güçlü ve silahlı/donanımlı kimselerdir” dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عيسى بنُ عبيدٍ، عن أيوبَ، عن أبي العرجاءَ، عن الضحاكِ بن مزاحمٍ أنه كان يقرَأُ: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}. يقولُ: مُؤْدُونَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Ubeyd, Eyyûb'dan, o Ebu'l-Arcâ'dan, o da Dahhâk b. Müzâhim'den nakletti; o {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Biz ise elbette tedbirli/uyanık bir toplumuz” şeklinde okur ve: “Silahlı ve hazırlıklıdırlar” derdi .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}. يقولُ: حذِرْنا. قال: جمَعْنا أمرَنا.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Biz ise elbette tedbirli/uyanık bir toplumuz” âyeti hakkında nakletti; o: “Biz tedbirimizi aldık/sakındık” dedi. [es-Süddî]: “İşimizi sağlama aldık, toparladık” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}. قال: مُؤدُون مُعِدُّون في السلاحِ والكُراعِ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Biz ise elbette tedbirli/uyanık bir toplumuz” âyeti hakkında nakletti; [İbn Cüreyc]: “Silah ve binek yönünden hazırlıklı ve donanımlıdırlar” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، [عن أبي] معشرٍ، عن محمدِ بن قيسٍ، قال: كان معَ فرعونَ ستُّمائةِ ألفِ حِصانٍ أدهمَ، سوى ألوانِ الخيلِ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, [Ebû] Ma'şer'den, o Muhammed b. Kays'tan nakletti, dedi ki: Diğer renkteki atlar hariç, Firavun'un yanında altı yüz bin yağız at vardı.
[حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا سليمانُ بنُ معاذٍ، الضَّبِّيُّ، عن عاصمِ بن بَهْدلة، عن أبي رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ أنه قرَأها: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}. قال: مُؤدُون مُقْوُون] .
[Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Muâz ed-Dabbî, Âsım b. Behdelle'den, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o âyeti {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Biz ise elbette tedbirli/uyanık bir toplumuz” şeklinde okudu ve: “Silahlı, donanımlı ve güçlü kimselerdir” dedi] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)} “Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve şerefli/güzel bir makamdan çıkardık. İşte böylece biz onları İsrâiloğullarına miras bıraktık. Derken [Firavun ve kavmi] güneş doğarken onların peşine düştüler” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: فأخرَجْنا فرعونَ وقومَه من بساتينَ وعيونِ ماءٍ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Biz Firavun'u ve kavmini bahçelerden ve su pınarlarından,
وكنوزِ ذهبٍ وفضةٍ، ومَقامٍ كريمٍ. قيل: إن ذلك المَقام الكريمَ: المَنابرُ.
altın ve gümüş hazinelerinden ve güzel bir makamdan çıkardık. Bu şerefli/güzel makamın (el-makâmü'l-kerîm) minberler olduğu söylenmiştir.
وقولُه: {كَذَلِكَ}. يقولُ: هكذا أخرَجْناهم مِن ذلك كما وصَفْتُ لكم في
Allah Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ} “İşte böyle” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Onları oralardan, sizlere... içinde vasfettiğim şekilde [böylece çıkardık].
هذه الآيةِ والتي قبلَها، {وَأَوْرَثْنَاهَا}. يقولُ: وأورَثْنا تلك الجناتِ التي أخرَجْناهم منها والعيونَ والكنوزَ والمَقامَ الكريمَ عنهم بهَلَاكِهم بني إسرائيلَ.
size vasfettiğim şekilde onları oralardan çıkardık. {وَأَوْرَثْنَاهَا} “Ve onları miras bıraktık” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Firavun ve kavminin helak olmasıyla, onları içerisinden çıkardığımız o bahçeleri, pınarları, hazineleri ve güzel makamı onların ardından İsrâiloğullarına miras bıraktık.
وقولُه: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ}. يقولُ: فأَتْبَع فرعونُ وأصحابُه بني إسرائيلَ {مُشْرِقِينَ}. حينَ أشرقَتِ الشمسُ. وقيل: حينَ أصْبَحوا.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ} “Derken güneş doğarken onların peşine düştüler” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Firavun ve adamları, güneş doğduğu sırada {مُشْرِقِينَ} olarak İsrâiloğullarının peşine düştüler. Sabahladıkları vakit [peşlerine düştükleri] de söylenmiştir.
[وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
[Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك]
Bunu söyleyenlerin zikri:]
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ}. قال: خرَج موسى ليلًا، فكسَف القمرُ، وأَظْلَمَتِ الأرضُ، وقال أصحابُه: إن يوسفَ أَخبرنا أَنَّا سَنُنَجَّى مِن فرعونَ، وأَخَذ علينا العهدَ لنَخْرُجنَّ بعظامِه معنا. فخرَج موسى ليلتَه يسألُ ليلته يسألُ عن قبرِه، فوجَد عجوزًا بيتُها على قبرِه، فأخرجَته له بحَكَمِها، وكان حَكَمُها - أو كلمةٌ تُشْبِهُ هذه - أن قالت: احمِلْني فأخرِجْني معك. فجعَل عظامَ يوسفَ في كِسائِه، ثم حملَ العجوزَ على كسائِه، فجعَله على رقبته، وخيلُ فرعونَ هي مِلءُ أَعِنَّتِها حُضْرًا في أَعْيُنِهم ولا تبرحُ، حُبِست عن موسى وأصحابِه حتى تَوارَوْا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ} “Derken güneş doğarken onların peşine düştüler” [âyeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Mûsâ geceleyin yola çıktı; derken ay tutuldu ve yeryüzü karardı. Arkadaşları: "Yûsuf bize Firavun'dan kurtarılacağımızı haber vermiş ve [buradan çıkacağımız zaman] mutlaka onun kemiklerini de beraberimizde götürmemiz hususunda bizden söz almıştı" dediler. Bunun üzerine Mûsâ o gece [durmadan] onun kabrini soruşturup durdu. Nihayet evi onun kabri üzerinde bulunan yaşlı bir kadın buldu. Kadın kendi şartı karşılığında [kabri] ona çıkarıp gösterdi. Kadının şartı -veya buna benzer bir kelime- şöyle demesiydi: "Beni de [binitine] bindir ve beraberinde [buradan] çıkar." Bunun üzerine [Mûsâ], Yûsuf'un kemiklerini elbisesinin içine koydu, sonra yaşlı kadını da elbisesinin üstüne bindirip boynuna aldı. Firavun'un atları ise gözlerinin önünde dizginlerini doldururcasına dörtnala koşuyor fakat yerlerinden kımıldayamıyorlardı; Mûsâ ve arkadaşları gözden kayboluncaya kadar [onlara yetişmekten] alıkonuldular.
[حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ}. قال: فرعونُ وأصحابُه، وخيلُ فرعونَ في مِلءِ أَعِنَّتِها في رَأْي عُيُونِهم، ولا تبرَحُ، حُبِست عن موسى وأصحابِه حتى تَوارَوْا] .
[Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ} “Derken güneş doğarken onların peşine düştüler” âyeti hakkında nakletti; dedi ki: Firavun ve adamları [peşlerine düştüler]. Firavun'un atları gözlerinin gördüğü yerde dizginlerini koparırcasına [koşuyor] fakat yerinden ayrılamıyordu; Mûsâ ve arkadaşları gözden kayboluncaya kadar Mûsâ ve arkadaşlarından alıkonuldular] .
القول في تأويلِ قوله تعالى: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣)} “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Şüphesiz yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Hayır! Rabbim kesinlikle benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Âsân ile denize vur!' diye vahyettik. Deniz hemen yarıldı; her parçası koca bir dağ gibi oldu” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالَى ذِكرُه: فلمَّا تناظَر الجمعانِ، جمعُ موسى وهم بنو إسرائيلَ، وجمعُ فرعونَ وهم القِبْطُ {قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى} لموسى {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ}. أي: إنا لمُلْحَقون، الآنَ يلحَقُنا فرعونُ وجنودُه فيَقْتُلوننا. وذُكر أنهم قالوا ذلك لموسى تَشاؤُمًا بموسى.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İki topluluk -ki bunlar Mûsâ'nın topluluğu olan İsrâiloğulları ile Firavun'un topluluğu olan Kıbtîlerdir- birbirini görünce {قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى} Mûsâ'nın adamları Mûsâ'ya: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “Şüphesiz yakalandık!” yani: "Şüphesiz bize yetiştiler, şimdi Firavun ve ordusu bize yetişip bizi öldürecekler" dediler. Onların bunu, Mûsâ'yı uğursuz sayarak (teşe'üm ederek) söyledikleri zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: قلتُ لعبدِ الرحمنِ: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ}. قال: تَشاءَموا بموسى وقالوا: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} [الأعراف:١٢٩].
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, babasından nakletti, dedi ki: Abdurrahman'a {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Şüphesiz yakalandık!' dediler” âyetini sordum. Dedi ki: Mûsâ'yı uğursuz saydılar ve [A'râf Sûresi'nde geçtiği üzere]: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyet edildik” [el-A‘râf: 129] dediler.
حدَّثنا موسى، قال [حدَّثنا عمرٌو، قال]: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ}: فنظَرَت بنو إسرائيلَ إلى فرعونَ قد رَمَقَهم، قالوا: إنا لمُدركون.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: [Bize Amr anlattı, dedi ki]: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluk birbirini görünce” [âyeti hakkında şöyle dedi]: İsrâiloğulları, Firavun'un gözlerini kendilerine diktiğini görünce: “Şüphesiz yakalandık!” dediler.
قالوا: يا موسى {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا}، اليوم يدرِكُنا فرعونُ فيَقْتُلُنا، {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ}. البحرُ من بين أيدينا، وفرعونُ من خلفِنا .
Şöyle dediler: “Ey Mûsâ! {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyet edildik”, bugün Firavun bize yetişecek ve bizi öldürecek. {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “Şüphesiz yakalandık!” Deniz önümüzde, Firavun ise arkamızda!” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا انتَهى موسى إلى البحرِ، وهاجَت الريحُ العواصفُ، فنظَر أصحاب موسى خلفَهم إلى الريحِ وإلى البحرِ أمامَهم قالُوا: يا مُوسَى: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ}. قال: {كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Mûsâ denize vardığında şiddetli fırtınalar koptu. Mûsâ'nın adamları arkalarındaki rüzgâra ve önlerindeki denize bakıp: “Ey Mûsâ! {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “Şüphesiz yakalandık!”” dediler. Mûsâ: {كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “Hayır! Rabbim kesinlikle benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” dedi .
واختَلَفَتِ القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ سوى الأعرج: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ}. وقَرأه الأعرجُ: (إنا لمدَّرَكون) . كما يقالُ: نُزِّلَت، وأُنزِلَت.
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. A'rec dışındaki beldelerin kurrâsının geneli bunu {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} (mudrakûn) şeklinde okumuştur. A'rec ise -tıpkı “nüzzilet” ve “ünzilet” denildiği gibi- bunu (إنا لمدَّرَكون) (müddarakûn) şeklinde okumuştur .
والقراءةُ عندَنا التي عليها قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ عليها.
Bize göre doğru olan kıraat, beldelerin kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir; zira kurrâdan hüccet teşkil eden topluluk bunda icmâ etmiştir.
وقولُه: {كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ}. [قال موسى لقومِه: ليس الأمرُ كما ذكرتُم، كلا لن تُدْرَكوا {إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ}. يقولُ] : سَيَهْدين لطريقٍ أنْجُو فيه مِن فرعونَ وقومِه.
Allah Teâlâ'nın: {كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “Hayır! Rabbim kesinlikle benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” buyruğuna gelince; [Mûsâ kavmine: “Durum söylediğiniz gibi değil, hayır asla yakalanmayacaksınız; {إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “Rabbim kesinlikle benimle beraberdir, bana yol gösterecektir”” dedi. Şöyle buyurmaktadır] : Firavun ve kavminden kendisiyle kurtulacağım bir yola bana kılavuzluk edecektir.
كما حدَّثني ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن محمدِ بن
Nitekim bana İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o da] Muhammed b.
كعبٍ القُرَظِيّ، عن عبدِ اللهِ بن شَدَّادِ بن الهادِ، قال: لقد ذُكر لى أنه خرَج فرعونُ في طلبِ موسى على سبعين ألفًا مِن دُهم الخيلِ، سوى ما في جندِه من شِيَةِ الخيلِ، وخرَج موسى حتى إذا قابَله البحرُ ولم يَكُنْ عنه مُنْصَرَفٌ، طلَع فرعونُ في جندِهِ مِن خلفِهم {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ}. أي: للنجاةِ، وقد وَعَدنى ذلك، ولا خُلْفَ لمَوعودِه .
Ka'b el-Kurazî'den, o da Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan nakletti, dedi ki: Bana anlatıldığına göre Firavun, ordusundaki alaca renkli atlar hariç, yetmiş bin yağız atla Mûsâ'yı aramak üzere yola çıktı. Mûsâ da yola çıktı; nihayet deniz önüne çıkıp dönecek başka bir yer de kalmayınca, Firavun ordusuyla arkalarından belirdi. {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Şüphesiz yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Hayır! Rabbim kesinlikle benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi”. Yani: Kurtuluşa [yol gösterecektir], O bana bunu vadetmiştir ve O'nun vaadinden dönmesi söz konusu değildir .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ}. يقولُ: سيَكْفِيني، وقال: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٢٩].
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “[Mûsâ]: 'Hayır! Rabbim kesinlikle benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi” âyeti hakkında nakletti; [es-Süddî şöyle dedi: Mûsâ]: “O bana yetecektir” dedi ve [şu âyeti hatırlattı]: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve yeryüzünde sizi onların yerine geçirir de nasıl davranacağınıza bakar” [el-A‘râf: 129].
وقولُه: {فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ}. ذُكر أن الله كان قد أمرَ البحرَ ألا ينفلِقَ حتى يضرِبَه موسى بعَصاه.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ} “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Âsân ile denize vur!' diye vahyettik. Deniz hemen yarıldı” buyruğuna gelince; Allah'ın, Mûsâ âsâsıyla vuruncaya kadar yarılmaması hususunda denize emir vermiş olduğu zikredilmiştir.
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: فتقدَّم هارونُ، فضرَب البحرَ، فأبَى أن ينفتِحَ، وقال: مَن هذا الجبارُ الذي يضرِبُني؟ حتى أتاه موسى، فكَنَاه أبا خالدٍ، وضرَبه فانفلَق .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Hârûn öne geçti ve denize vurdu, fakat deniz açılmaya yanaşmadı ve: “Bana vuran bu zorba kim?” dedi. Nihayet Mûsâ geldi, ona “Ebû Hâlid” künyesiyle seslenip vurdu ve deniz yarıldı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: أوحَى اللهُ، فيما ذُكر، إلى البحرِ: إذا ضرَبك موسى بعصاه فانفلِقْ له. قال: فباتَ البحرُ يضربُ بعضُه بعضًا فَرَقًا مِن اللهِ، وانتظارَ أمره، وأوحَى اللهُ إلى موسى: أن اضرِبْ بعصاك البحرَ. فضرَبه بها وفيها سلطانُ اللَّهِ الذي أعطاه، فانفلَق
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Zikredildiğine göre Allah denize: “Mûsâ âsâsıyla sana vurduğu zaman onun için yarıl!” diye vahyetti. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine deniz, Allah korkusundan ve O'nun emrini bekleyişinden ötürü gece boyunca birbirine çarpar vaziyette çalkalandı. Allah da Mûsâ'ya: “Âsân ile denize vur!” diye vahyetti. Mûsâ da -kendisinde Allah'ın ona bahşettiği kudret/hüccet bulunan- âsâsıyla denize vurdu ve [deniz] yarıldı.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن سليمانَ التيميِّ، عن أبي السليلِ، قال: لما ضرَب موسى بعصاه البحرَ، قال: إيهًا أبا خالدٍ. فأخَذه أَفْكَلٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebu's-Selîl'den nakletti, dedi ki: Mûsâ âsâsıyla denize vurunca: “Açıl/Yol ver ey Ebû Hâlid!” dedi. Bunun üzerine [denizi] şiddetli bir titreme (efkel) tuttu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، وحجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ وغيره، قالوا: لمَّا انتهى موسى إلى البحرِ، وهاجَتِ الريحُ، والبحرُ يَرْمى بتَيَّارِه، ويموجُ مثلَ الجبالِ، وقد أوحَى اللهُ إلى البحرِ ألا ينفلِقَ حتى يضرِبَه موسى بالعصا، فقال له يُوشَعُ: يا كليمَ اللَّهِ، أَينَ أُمِرْتَ؟ قال: ههنا. قال: فجازَ البحرَ ما يُوارِى حافرَه الماءُ، فذهَب القومُ يصنَعون مثلَ ذلك، فلم يقدرِوا، وقال له الذي يَكْتُمُ إيمانَه: يا كليمَ اللهِ، أَينَ أُمِرْتَ؟ قال: ههنا، فَكَبَح فرسَه بلِجَامِه حتى طارَ الزَّبَدُ مِن شِدْقَيه، ثم قَحَمه البحرُ، فأرسَب في الماءِ، فأوحَى اللهُ إلى موسى: أن اضرِبْ بعصاك البحرَ. فضرَب بعصاه موسى البحرَ فانفلَقَ، فإذا الرجلُ واقفٌ على فرسِه، لم يبتلَّ سَرْجُه ولا لِبْدُه.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den; Haccâc, Ebû Bekir b. Abdillâh ve başkalarından nakletti, dediler ki: Mûsâ denize vardığında fırtına koptu, deniz akıntısıyla kabarıp dağlar gibi dalgalanıyordu. Allah ise denize Mûsâ âsâ ile vurmadıkça yarılmamasını vahyetmişti. Yûşa ona: “Ey Kelîmullâh! Nereye gitmen emredildi?” dedi. Mûsâ: “Buraya” dedi. Yûşa, su [atının] tırnağını bile örtmeyecek şekilde denizi geçti. Diğer insanlar da aynısını yapmaya çalıştılar fakat yapamadılar. İmanını gizleyen kimse de Mûsâ'ya: “Ey Kelîmullâh! Nereye gitmen emredildi?” dedi. Mûsâ: “Buraya” dedi. Bunun üzerine o kimse atının dizginini öyle bir çekti ki atın ağzının iki yanından köpükler saçıldı; sonra atını denize sürdü ve suya gömüldü. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: “Âsân ile denize vur!” diye vahyetti. Mûsâ âsâsıyla denize vurdu ve deniz yarıldı; bir de baktılar ki o adam atının üzerinde duruyor, ne eyeri ne de eyer örtüsü ıslanmıştı.
وقولُه: {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فكان كلُّ طائفةٍ من البحرَ لمَّا ضرَبه موسى، كالجبلِ العظيمِ. وذُكر أنه انفلَق اثنتى عشْرةَ فَلْقةً، على عدِد الأسْباطِ، لكلِّ سِبْط منهم فِرْقٌ.
Allah Teâlâ'nın: {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Her parçası koca bir dağ gibi oldu” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ denize vurunca denizin her bir parçası koca bir dağ gibi oldu. Denizin İsrâil kabilelerinin (esbât) sayısı kadar on iki parçaya ayrıldığı ve her bir kabileye bir yol/parça düştüğü zikredilmiştir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}. يقولُ: كالجبلِ العظيمِ، فدخَلَت بنو إسرائيلَ، وكان في البحرِ اثنا عشَرَ طريقًا، في كلِّ طريقٍ سِبْطٌ، [وكان الطريقُ كما إذا انفلَقَتِ الجدرانُ، فقال كلُّ سِبْطٍ]: قد قَتَل أصحابَنا. فلما رأى ذلك موسى دَعا الله، فجعَلها قَناطِرَ كهيئةِ الطِّيقانِ، فنظَر آخِرُهم إلى أوَّلهم حتى خرَجوا جميعًا.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Bunun üzerine [deniz] yarıldı ve her bir parça koca bir dağ gibi oldu.” [Süddî] şöyle der: “Yüce bir dağ gibi.” İsrâiloğulları [denize] girdi. Denizde on iki yol vardı ve her yolda bir kabile bulunmaktaydı. [Yol, duvarlar yarıldığı zamanki gibiydi. Bunun üzerine her bir kabile:] “Arkadaşlarımız öldürüldü!” dedi. Mûsâ bunu görünce Allah'a dua etti; O da yolları kemerler/kemerli pencereler şeklinde kıldı; böylece arkadakiler öndekileri gördü ve nihayet hepsi [sağ salim] çıktılar.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، وحجاجٌ، عن أبي بكرٍ بن عبدِ اللَّهِ وغيره، قالوا: انفلق البحرُ، فكان كلُّ فِرْقٍ كالطَّوْدِ العظيم، اثنا عشَرَ طريقًا، في كلِّ طريقٍ سِبْطٌ، وكان بنو إسرائيلَ اثني عشَرَ سِبطًا، وكانت الطُّرْقُ بجُدْران، فقال كلُّ سِبْطٍ: قد قُتِل أصحابُنا. فلما رأى ذلك موسى، دَعا اللهُ فجعَلها لهم بقَناطِرَ كهيئةِ الطِّيقانِ، ينظُرُ بعضُهم إلى بعضٍ على أرضٍ يابسةٍ كأن الماءَ لم يُصِبْها قَطُ حتى عَبَر .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den; Haccâc, Ebû Bekir b. Abdillâh ve başkalarından nakletti, dediler ki: Deniz yarıldı, her bir parçası koca bir dağ gibi oldu; on iki yol açıldı ve her yolda bir kabile vardı. İsrâiloğulları on iki kabile idi. Yollar duvarlar halindeydi. Bunun üzerine her bir kabile: “Arkadaşlarımız öldürüldü!” dedi. Mûsâ bunu görünce Allah'a dua etti; Allah da onlar için o yolları kemerler ve pencereler gibi yaptı. Karşıya geçinceye kadar , sanki su hiç değmemiş gibi kupkuru bir zeminde birbirlerini görerek yürüdüler.
قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: لما انفلق البحرُ لهم صار فيه كُوًى ينظُرُ بعضُهم إلى بعضٍ.
Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Deniz onlar için yarılınca, içinde birbirlerini görebilecekleri pencereler/menfezler oluştu.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ: {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}. أي: كالجبلِ على نَشَزٍ مِن الأرضِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Her parçası koca bir dağ gibi oldu” âyeti hakkında nakletti; yani: Yeryüzündeki tümsek bir yer üzerinde duran dağ gibi oldu .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti:
قوله: {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}. يقولُ: كالجبلِ
{فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Her parçası koca bir dağ gibi oldu” sözü hakkında [şöyle] der: Dağ gibi .
[حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيد، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}. قال: كالجبلِ] العظيمِ .
[Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Koca bir dağ gibi” sözü hakkında şöyle derken işittim: Koca dağ] gibi .
ومنه قولُ الأسودِ بن يَعْفُرَ :
el-Esved b. Ya'fur'un şu sözü de bu kabildendir :
حَلُّوا بأنْقرةٍ يَسِيلُ عليهمُ … ماءُ الفُراتِ يجيءُ مِن أَطْوَادٍ
Ankara'ya konakladılar; Fırat'ın dağlardan gelen suları üzerlerine akar durur.
يعنى بالأطوادِ جمعَ طَوْدٍ، وهو الجبلُ.
Buradaki “etvâd” (أطواد) ile “tavd” (طَوْد) kelimesinin çoğulunu kastetmektedir ki o da dağ demektir.