القول في تأويلِ قوله تعالى: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)} “Ötekilerini de oraya yaklaştırdık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. Sonra ötekileri boğduk. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi. Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
يعني بقوله تعالى ذكرُه: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ}: وقَرَّبْنا هنالك آلَ فرعونَ مِن البحرِ، وقَدَّمْناهم إليه. ومنه قولُه: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ} [الشعراء: ٩٠].
Zikri yüce olan Allah, {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} “Ötekilerini de oraya yaklaştırdık” sözüyle şunu kastetmektedir: Orada Firavun hanedanını denize yaklaştırdık ve onları oraya sevk ettik. Nitekim O'nun {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ} [eş-Şuarâ: 90] “Cennet takva sahiplerine yaklaştırıldı” âyeti de bu anlamdadır.
بمعنى: قُرِّبَتْ وأُدْنِيَتْ. ومنه قولُ العَجَّاجِ :
[Bu kelime] yaklaştırıldı ve yanaştırıldı anlamındadır. el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir :
طَيَّ الليالي زُلَفًا فَزُلَفا … سَماوةَ الهلال حتى احْقوقفَا
Gecelerin peyderpey dürülüp geçmesi gibi… Hilalin yükselip [sonunda] eğrilmesine kadar.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخَراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ}. قال: قَرَّبْنا .
Bana el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} “Ötekilerini de oraya yaklaştırdık” âyeti hakkında şöyle nakletti: [İbn Abbâs] “Yaklaştırdık” dedi .
[حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ}. قال: هم قومُ فرعونَ قَرَّبَهم اللهُ حتى أغرَقهم في البحرَ] .
[Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} “Ötekilerini de oraya yaklaştırdık” âyeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onlar Firavun'un kavmidir; Allah onları denizde boğuncaya kadar yaklaştırdı] .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: دَنا فرعونُ وأصحابُه بعدَ ما قطَع موسى ببنى إسرائيلَ البحرَ، مِن البحرَ، فلما نظَر فرعونُ إلى البحرِ مُنْفَلِقًا قال: أَلَا تَرَوْن البحرَ فَرِقَ مِنِّى، قد تَفتَّح لى حتى أُدْرِكَ أَعْدائي فأقْتُلَهم؟ فذلك قولُ اللَّهِ: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ}. يقولُ: قَرَّبْنَا. {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} هم آلُ فرعونَ. فلمَّا قامَ فرعونُ على أفواهِ الطُّرْقِ، وأَبَتْ خِيلُه أن تقتحِمَ، فنزَل جبريلُ ﷺ على ماديانةٍ، فتَشامَّتِ الحُصُنُ ريحَ الماديانة، فاقتَحَمَت في أثَرِها، حتى إذا هَمَّ أَوَّلُهم أن يخرجَ، ودخلَ آخِرُهم، أمَر البحرَ أن يأخُذَهم، فالتطَمَ عليهم، وتفرَّدَ جبريلُ بمَقْلَةٍ مِن مَقْل البحر، فجعَل يَدُسُّها في فِيهِ.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Mûsâ, İsrâiloğulları ile denizi geçtikten sonra Firavun ve adamları denize yaklaştı. Firavun denizin yarıldığını görünce: “Görmüyor musunuz, deniz benden korktu; düşmanlarıma yetişip onları öldüreyim diye bana yol açtı!” dedi. İşte Allah'ın {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} “Ötekilerini de oraya yaklaştırdık” buyruğu budur. [Cenâb-ı Hak] “Yaklaştırdık” buyurmaktadır. {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} “Sonra ötekileri boğduk” [âyetindeki ötekiler] Firavun hanedanıdır. Firavun yolların ağzında durup da atları [denize] dalmaktan kaçınınca Cebrâîl sallallâhu aleyhi ve sellem bir kısrağın üzerinde indi. Aygırlar kısrağın kokusunu alınca onun peşinden [denize] daldılar. Nihayet [İsrâiloğullarının] ilki çıkmak üzereyken ve [Firavun kavminin] sonuncusu da [denize] girince, [Allah] denize onları yakalamasını emretti; deniz de üzerlerine kapandı. Cebrâîl denizin dibinden bir miktar balçık alıp onu [Firavun'un] ağzına tıkmaya başladı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ بن عبدِ اللهِ، قال: أقبَل فرعونُ، فلمَّا أشرَف على الماءِ قال أصحابُ موسى: يا مُكَلِّمَ اللهِ، إن القومَ يَتْبَعوننا في الطريقِ، فاضرِبْ بعصاك البحرَ فاخْلطه. فأرادَ موسى أن يفعلَ، فأوحَى اللهُ إليه أن {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. يقولُ: أَقرَّه على سَكَناتِه، {إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} [الدخان: ٢٤]. إنما أمكرُ بهم، فإذا سَلَكوا طريقَكم غَرَّقْتُهم، فلما نظَر فرعونُ إلى البحرَ قال: ألَا تَرَون البحرَ فَرِقَ منى، حتى تَفَتَّحَ لي، حتى أُدِركَ أعدائي فأقتُلَهم؟ فلما وقَف على أفواهِ الطرقِ وهو على حصانٍ، فرأى الحصانُ البحرَ فيه أمثالُ الجبالِ هابَ وخافَ، وقال فرعونَ: أنا راجعٌ. فمكَر به جبريلُ ﵇، فأقبَل على فرسٍ أنثى، فأدْناها مِن حصانِ فرعونَ، فطَفِقَ فرسُه لا يَقَرُّ، وجعَل جبريلُ يقولُ: تَقَدَّم. ويقولُ: ليس أحدٌ أحقُّ بالطريقِ منك، فتَشامَّتِ الحُصُنُ الماديانةَ، فما مَلَكَ فرعونُ فرسَه أن وَلَجَ على أثَرِه، فلمَّا انتَهى فرعونُ إلى وسط البحرَ، أوحَى اللهُ: إلى البحر خُذْ عبدىَ الظالمَ وعبادىَ الظَّلَمةَ، سُلطاني فيك؛ فإني قد سَلَّطتك عليهم. قال: فتَغَطْمَطَتْ تلك الفِرَقُ مِن الأمواج كأنها الجبالُ، وضرَب بعضُها بعضًا، فلما أدرَكه الغَرَقُ قال: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [يونس: ٩٠]. وكان جبريلُ ﷺ شديدَ الأَسَفِ عليه؛ لِما رَدَّ مِن آيات اللهِ، ولطولِ علاجِ موسى إياه، فدخَل في أسفلِ البحرِ، فأخرَج طينًا، فحَشَاه في فَمِ فرعونَ لكيلا يقولَها الثانية، فتُدْرِكَه الرحمةُ. قال: فبعَث اللهُ إليه ميكائيلَ يُعَيِّرُه: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ}؟ [يونس: ٩١]. وقال جبريلُ: يا محمدُ، ما أبغَضْتُ أحدًا من خلقِ اللَّهِ ما أَبغَضتُ اثنين؛ أحدُهما مِن الجنِّ، وهو إبليسُ، والآخرُ فرعون، قال: أنا ربُّكم الأعلى. ولقد رأيتُنى يا محمدُ وأنا أحْشُو في فِيهِ مخافةَ أن يقولَ كلمةً يرحمُه اللهُ بها.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan nakletti, dedi ki: Firavun geldi; suya yaklaşıp tepeden bakınca Mûsâ'nın ashabı: “Ey Allah ile konuşan [peygamber]! Bu kavim yolda arkamızdan bizi takip ediyor. Asânı denize vur da onu birbirine katsın [kapansın]” dediler. Mûsâ bunu yapmak isteyince Allah ona {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi açık [ve durgun] halde bırak” diye vahyetti. Yani: Onu kendi sükûneti ve durgunluğu üzere bırak; {إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} [Duhân: 24] “Şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur”. [Allah buyurdu ki:] “Ben onlara sadece tuzak kuruyorum; sizin yolunuza girdiklerinde onları boğacağım.” Firavun denize bakınca: “Denizin benden korktuğunu görmüyor musunuz? Düşmanlarıma yetişip onları öldüreyim diye bana açıldı!” dedi. Yolların ağzında bir aygırın üzerindeyken durdu; at, denizin içinde dağlar gibi [duran dalgaları] görünce ürktü ve korktu. Firavun: “Ben geri dönüyorum” dedi. Bunun üzerine Cebrâîl aleyhisselâm ona bir tuzak kurdu; dişi bir kısrağın üzerinde gelip onu Firavun'un atına yaklaştırdı. Firavun'un atı yerinde duramaz oldu. Cebrâîl ise: “İlerle!” diyor ve: “Bu yola girmeye senden daha layık kimse yoktur” diyordu. Aygırlar kısrağın kokusunu alınca Firavun atına hâkim olamadı ve onun peşinden [denize] girdi. Firavun denizin ortasına vardığında Allah denize: “Zalim kulumu ve diğer zalim kullarımı yakala! Hükmüm senin içindedir; zira seni onlara musallat kıldım” diye vahyetti. [Ravi] dedi ki: Dağlar gibi duran o dalga fırkaları kaynayıp birbirine çarparak gürledi. Firavun boğulmanın eşiğine gelince: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [Yûnus: 90] “İsrâiloğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de iman ettim ve ben de teslim olanlardanım” dedi. Cebrâîl sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın âyetlerini reddetmesinden ve Mûsâ'nın onu [yola getirmek için] uzun süre uğraşmasından dolayı ona karşı son derece öfkeliydi. Denizin dibine dalıp çamur çıkardı ve rahmete kavuşmasın diye ikinci kez bu sözü söylemesin diye Firavun'un ağzına tıkadı. [Ravi] dedi ki: Allah ona, kendisini kınaması için Mîkâîl'i gönderdi [ve o şöyle dedi]: {آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} [Yûnus: 91] “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!”. Cebrâîl şöyle demiştir: “Ey Muhammed! Allah'ın yarattıklarından hiçbirine şu iki kişiye buğzettiğim kadar buğzetmedim: Biri cinlerden İblis, diğeri ise {أنا ربكم الأعلى} 'Ben sizin en yüce rabbinizim' diyen Firavun'dur. Ey Muhammed, Allah'ın kendisiyle ona merhamet edeceği bir söz söylemesinden korktuğum için onun ağzına [çamur] tıkarken kendimi görmeliydin.”
وقد زعَم بعضُهم أن معنى قولِه: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ}: وجَمَعْنا. قال: ومنه ليلةُ المُزْدَلِفةِ. قال: ومعنى ذلك أنها ليلةُ جَمْعٍ. وقال بعضُهم: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ}: وأهْلكْنا.
Bazıları {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} “Ötekilerini de oraya yaklaştırdık” âyetinin anlamının “topladık” olduğunu iddia etmiştir. Dedi ki: “Müzdelife gecesi” tabiri de buradan gelir. Bunun anlamının “toplanma gecesi” olduğunu söylemiştir. Bazıları ise {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ} ifadesinin “helak ettik” anlamına geldiğini söylemiştir.
وقولُه: {وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأنجْيَنا موسى [بما أشْقَيْنا] به فرعونَ وقومَه مِن الغَرَقِ في البحرِ، ومَن مع موسى مِن بنى إسرائيلَ أجمعين.
{وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ} “Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık” âyeti hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Firavun ve kavmini denizde boğarak bedbaht kıldığımız şeyden Mûsâ'yı ve onunla birlikte olan İsrâiloğullarının hepsini kurtardık.
وقولُه: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ}. يقولُ: ثم أَغرَقْنا فرعون وقومَه مِن القِبْطِ في البحرِ، بعد أن أنجْيَنا موسى منه ومَن معه.
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} “Sonra ötekileri boğduk” âyeti hakkında [şöyle] buyurur: Mûsâ'yı ve beraberindekileri denizden kurtardıktan sonra Firavun'u ve Kıptî kavmini denizde boğduk.
وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن فيما فعلتُ بفرعونَ ومَن معه؛ مِن تَغْريِقي إياهم في البحرِ، إذ كَذَّبوا رسولى موسى، وخالَفوا أمرى بعدَ الإعْذارِ إليهم والإنْذارِ - لدلالةً بينةً يا محمدُ لقومِك مِن قريشٍ، على أن ذلك سُنَّتى في من سلَك سبيلَهم مِن تَكْذيبِ رُسُلى، وعظةً لهم وعبرةً - إنِ ادَّكروا واعتَبروا - أن يفعلوا مثلَ فعلِهم في تكذيبِك، مع البرهانِ والآياتِ التي قد أتَتْهم، فَيحِلُّ بهم من العقوبةِ نظيرُ ما حَلَّ بهم، ولك أيضًا آيةٌ في فعلى بموسى، وتَنْجيتي إياه - بعد طُولِ علاجِه فرعونَ - وقومَه منه، وإظْهارِى إياه، وتوريثِهِ وقومَه دورَهم وأرضَهم وأموالَهم، على أنِّى سالكٌ فيك سبيلَه إن أنت صبرتَ صبرَه، وقُمتَ مِن تبليغِ الرسالةِ إلى مَن أرسلتُك إليه قيامَه، ومُظْهرُك على مُكَذِّبيك، ومُعْليك عليهم، {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ}.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” âyeti hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Firavun ve beraberindekilere yaptığım bu şeyde -yani elçim Mûsâ'yı yalanladıklarında ve kendilerine mazeret bildirilip uyarıldıktan sonra emrime karşı geldiklerinde onları denizde boğmamda- ey Muhammed, senin Kureyşli kavmin için, elçilerimi yalanlayarak onların yolunu tutanlara yönelik sünnetimin bu olduğuna dair apaçık bir delil; eğer düşünüp ibret alırlarsa, kendilerine gelen bunca delil ve âyetlere rağmen seni yalanlamakta onların yaptığının benzerini yapmaları hâlinde başlarına onların başına gelen azabın bir benzerinin geleceğine dair bir öğüt ve ibret vardır. Ayrıca Mûsâ'ya yaptığım muamelede; Firavun ile uzun süre uğraştıktan sonra Mûsâ'yı ve kavmini Firavun'dan kurtarmamda, onu üstün kılmamda, onların yurtlarını, topraklarını ve mallarını Mûsâ ve kavmine miras bırakmamda senin için de bir âyet/ibret vardır. Bu da şudur: Eğer sen onun sabrettiği gibi sabreder ve elçi olarak gönderildiğin kimselere tebliğ vazifesini onun yerine getirdiği gibi yerine getirirsen, ben senin hakkında da aynı yolu izleyecek, seni yalanlayanlara karşı üstün kılacak ve seni onlardan yüce eyleyeceğim. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “Ama onların çoğu iman etmiş değillerdi.”
يقولُ: وما كان أكثر قومك يا محمدُ مؤمنين، بما أتاك اللهُ مِن الحقَّ المبينِ، فسابقٌ لهم في علمى أنهم لا يؤمنون،
Şöyle buyurur: Ey Muhammed! Kavminin çoğu, Allah'ın sana getirdiği apaçık hakka iman edecek değildi; zira onların iman etmeyecekleri benim ilmimde önceden kesinleşmiştir.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} في انتقامِه ممن كفرَ به وكذَّب رسلَه مِن أعدائِه، {الرَّحِيمُ} بَمَن أَنْجَى مِن رسلِه وأتباعِهم مِن الغرقِ والعذابِ الذي عذَّب به الكفرةَ.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} “Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir”; düşmanlarından Kendisini inkâr eden ve elçilerini yalanlayanlardan intikam almasında [üstün ve galiptir], {الرَّحِيمُ} “Çok merhametlidir”; kâfirleri kendisiyle cezalandırdığı boğulmaktan ve azaptan, elçilerinden ve onların tâbilerinden kurtardığı kimselere [merhamet edendir].
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ (٦٩) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ (٧١)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ (٦٩) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ (٧١)} “Onlara İbrâhim'in haberini de oku. Hani o babasına ve kavmine: ‘Neye tapıyorsunuz?’ demişti. ‘Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam ediyoruz’ dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: واقصُصْ على قومِك من المشركين يا محمدُ، خبرَ إبراهيمَ، حينَ قال لأبيه وقومَه:
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! Müşrik kavmine İbrâhim'in haberini anlat; hani o babasına ve kavmine şöyle demişti:
أَيَّ شيءٍ تعبُدون؟ قالوا له: {قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ}. يقولُ: فنظلُّ لها خَدَمًا مقيمين على عبادتها وخدمتِها.
Neye tapıyorsunuz? Ona şöyle dediler: {قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ} “Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam ediyoruz dediler”; yani onlara hizmetkârlar olarak ibadetlerine ve hizmetlerine devam ediyoruz, demektir.
وقد بيَّنا مَعْنى "العكوفِ" بشواهدِه فيما مضى قبلُ، بما أَغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
“Ukûf” (العكوف) kelimesinin anlamını daha önce şahitleriyle açıklamıştık; bu durum burada tekrar edilmesini gereksiz kılmaktadır .
وكان ابن عباسٍ فيما روى عنه يقولُ في مَعْنى ذلك ما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ}. قال: الصلاةُ لأصنامِهم .
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, bu konuda şu anlattığımız rivayetteki açıklamayı yapıyordu: Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs, {قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ} “Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam ediyoruz dediler” âyeti hakkında: “Putları için namaz kılmak/ibadet etmektir” dedi .
القول في تأويلِ قوله تعالى: {قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣) قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣) قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤)} “[İbrâhim] dedi ki: ‘Dua ettiğiniz zaman sizi duyuyorlar mı? Yahut size bir fayda veya zarar veriyorlar mı?’ Dediler ki: ‘Hayır, biz babalarımızı böyle yaparken bulduk.’”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبراهيمُ لهم: هل يسمَعُ دعاءَكم هؤلاء الآلهةُ إذ تَدْعُونَهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: İbrâhim onlara: “Kendilerine dua ettiğiniz zaman bu ilahlar duanızı işitiyor mu?” dedi.
واختَلف أهلُ العربيةِ في مَعْنى ذلك؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: معناه: هل يسمعون منكم؟ أو هل يسمعون دعاءَكم؟ فحذَف الدعاءَ، كما قال زُهَيرٌ:
Arap dili âlimleri bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bunun manası, “Sizden [geleni] işitiyorlar mı?” yahut “Duanızı işitiyorlar mı?” demektir. Nitekim Züheyr’in şöyle dediği gibi [burada da] “dua” kelimesi hazfedilmiştir (düşürülmüştür):
القائِدُ الخَيْلَ مَنْكُوبًا دَوَابِرُها … قد أُحْكِمَتْ حَكماتِ القِدِّ والأبَقا
Ökçeleri yaralı atları sevk eden kimse; deriden ve ketenden yapılmış gemlerle dizginlenmişlerdir.
وقال: يريدُ: أَحْكِمت حَكَماتِ الأَبَقِ. فألْقَى الحَكَماتِ، وأقام الأبَقَ مُقامَها.
Dedi ki: [Şair] “Keten gemlerle dizginlenmiştir” demek istemiş; “gemler” kelimesini düşürüp yerine “keten” kelimesini koymuştur.
وقال بعضُ مَن أنكَر ذلك من قولِه من أهلِ العربيةِ: الفصيحُ مِن الكلامِ في ذلك هو ما جاء في القرآنِ؛ لأنَّ العرب تقولُ: سمعتُ زيدًا مُتكلِّمًا. يريدون: سمِعتُ كلام زيدٍ. ثم تَعلَمُ أن السمعَ لا يقعُ على الأناسيِّ، إنما يقعُ على كلامِهم، ثم يقولون: سمِعتُ زيدًا. أي: سمِعتُ كلامَه قال: ولو لم يُقَدَّمْ في بيتِ زهيرٍ "حكماتِ القدِّ" لم يَجُزْ أن يُنْسَقَ بـ"الأبق" عليها؛ لأنَّه لا يقالُ: رأيتُ الأبق. وهو يريدُ الحكمَةَ.
Arap dili âlimlerinden onun bu görüşünü kabul etmeyen bazıları ise şöyle demiştir: Bu konudaki en fasih ifade Kur'an'da gelendir; zira Araplar “Zeyd'i konuşurken işittim” derler ve bununla “Zeyd'in sözünü işittim” demek isterler. Zira bilirsin ki işitme eylemi insanların bizzat kendilerine değil, onların sözlerine taalluk eder; sonra da “Zeyd'i işittim”, yani “Onun sözünü işittim” derler. Dedi ki: Züheyr'in beytinde şayet “deriden yapılmış gemler” ifadesi öne geçmemiş olsaydı, “keten” kelimesinin ona atfedilmesi caiz olmazdı; çünkü “gem” kastedilerek “keteni gördüm” denilmez.
وقولُه: {أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ}. يقولُ: أو تنفَعُكم هذه الأصنامُ، فيَرزُقونكم شيئًا على عبادتِكموها، أو يضرُّونكم فيُعاقبونكم على تَرْككم عبادتَها، بأن يسلُبوكم أموالَكم، أو يُهْلِكوكم إذا هلَكتُم وأولادُكم {قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}. وفى الكلامِ متروكٌ استُغْنِىَ بدَلالةِ ما ذُكِرَ عما تُرِكَ، وذلك جوابُهم إبراهيمَ عن مسألتِه إياهم: {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ}. فكان جوابُهم إياه: لا، ما يَسْمَعوننا إذا دعَوناهم، ولا ينفَعوننا ولا يضرُّون. يدلُّ على أنَّهم بذلك أجابوه - قولُهم: {بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}. وذلك [أنَّ "بل"] رجوعٌ عن مجحودٍ، كقولِ القائلِ: ما كان كذا بل كذا وكذا.
Yüce Allah'ın: {أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ} “Yahut size fayda veya zarar veriyorlar mı?” âyeti hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: “Yoksa bu putlar, kendilerine kulluk etmenize karşılık size bir rızık vererek fayda sağlıyorlar mı yahut kendilerine kulluğu terk ettiğiniz için mallarınızı elinizden alarak ya da öldüğünüzde sizi ve çocuklarınızı helak ederek sizi cezalandırıp zarar veriyorlar mı?” {قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “Dediler ki: ‘Hayır, bilakis biz babalarımızı böyle yaparken bulduk.’” İfadede, zikredilen kısmın delaletiyle yetinilerek hazfedilmiş (terk edilmiş) bir söz vardır; o da İbrâhim'in kendilerine yönelttiği: {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ} “Dua ettiğinizde sizi işitiyorlar mı? Yahut size fayda veya zarar veriyorlar mı?” sorusuna verdikleri cevaptır. Onların İbrâhim'e verdikleri cevap: “Hayır, dua ettiğimizde bizi işitmezler; bize fayda da veremezler, zarar da veremezler” şeklinde idi. Onların bu şekilde cevap verdiğine, {بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “Bilakis biz babalarımızı böyle yaparken bulduk” sözleri delalet etmektedir. Bunun sebebi, [“bel / bilakis” edatının] inkâr edilen bir durumdan rücû (dönüş) ifade etmesidir; nitekim bir kimsenin “Öyle değildi, bilakis şöyle ve şöyleydi” demesi böyledir.
ومَعْنى قولِهم: {وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}: وجَدنا مَن قبلَنا مِن آبائِنا يعبُدونها، ويعكُفون عليها لخدمتِها وعبادتِها، فنحن نفعلُ ذلك اقتداءً بهم، واتِّباعًا لمِنهاجِهم.
{وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “Biz babalarımızı böyle yaparken bulduk” sözlerinin anlamı şudur: Bizden önceki atalarımızı bunlara tapar, hizmet ve ibadet için başlarında durur bulduk; biz de onlara uyarak ve onların yolunu takip ederek böyle yapıyoruz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ (٧٧)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ (٧٧)} “[İbrâhim] dedi ki: ‘Gördünüz mü neye taptığınızı? Siz ve önceki atalarınız! Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna.’”
يقولُ تعالَى ذكرُه: قال إبراهيمُ لقومِه: {أَفَرَأَيْتُمْ} أَيُّها القومُ {مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ} مِن هذه الأصنامِ، {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ} يعنى بالأَقْدَمِين: الأقْدَمِين مِن الذين كان إبراهيمَ يخاطبُهم، وهم الأوَّلون قبلَهم مِمَّن كان على مثلِ ما كان عليه الذين كلَّمهم إبراهيمُ من عبادةِ الأصنامِ، {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: İbrâhim kavmine dedi ki: {أَفَرَأَيْتُمْ} “Gördünüz mü” ey kavim, {مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ} bu putlardan “neye taptığınızı”, {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ} “Siz ve önceki atalarınız!” “el-Akdemûn” (öncekiler) ile İbrâhim'in hitap ettiği kimselerden daha önceki kimseleri kastetmektedir ki onlar da İbrâhim'in kendileriyle konuştuğu kimselerin putlara tapma konusunda üzerinde bulundukları durumun benzeri üzere yaşamış olan geçmiş kimselerdir. {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna.”
يقولُ قائلٌ: وكيف يوصَفُ الخشبُ والحديدُ والنُّحاسُ بعداوةِ ابن آدمَ؟ فإن مَعْنَى ذلك: فإنهم عدوٌّ لى - لو عبدتُهم - يومَ القيامةِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨١، ٨٢].
Biri şöyle diyebilir: Ağaç, demir ve bakır Âdemoğluna düşman olmakla nasıl nitelenebilir? Bunun anlamı şudur: Şayet ben onlara tapsaydım kıyamet günü onlar bana düşman olurlardı; nitekim O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmuştur: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [Meryem: 81-82] “Kendilerine bir izzet olsun diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! Onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır.”
وقولُه: {إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ}. نصبًا على الاستثناءِ.
{إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi müstesna” ifadesi istisna sebebiyle mansubdur.
و "العدوُّ" بمعنى الجمعِ، ووُحِّد لأنَّه أُخْرِج مُخرج المصدرِ، مثلَ القُعودِ والجلوسِ.
“Adüvv” (عدوّ) kelimesi çoğul anlamındadır; tıpkı “kuûd” (oturmak) ve “cülûs” (oturmak) gibi masdar kalıbında getirildiği için tekil yapılmıştır.
ومَعْنى الكلامِ: أفرأيتُم كلَّ معبودٍ لكم ولآبائِكم، فإنِّي منه برئٌ: لا أعبدُه، إلا ربَّ العالمين.
Sözün anlamı şudur: Gördünüz mü sizin ve atalarınızın taptığı her şeyi? Şüphesiz ben onlardan uzağım, onlara tapmam; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur. Bana yediren ve içiren O'dur. Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur.”
يقولُ: فإنَّهم عدوٌّ لى إلا ربِّ العالمين، {الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} للصوابِ من القولِ والعملِ، ويُسدِّدُنى للرَّشادِ، {وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ}. يقولُ: والذي يغذوني بالطعامِ والشرابِ، ويَرْزُقُنى الأرزاقَ،
Şöyle buyurur: Şüphesiz onlar benim düşmanımdır, ancak Âlemlerin Rabbi müstesna; {الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur”; söz ve amelden doğru olana iletir ve beni doğruluğa sevk eder. {وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ} “Bana yediren ve içiren O'dur”; yani beni yiyecek ve içecekle besleyen ve bana rızıklar veren O'dur,
{وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ}. يقولُ: وإذا سقِم جسمى واعتلَّ فهو يُبْرئُه ويُعافيه.
{وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur”; yani bedenim hastalanıp rahatsızlandığında bana şifa veren ve beni afiyete kavuşturan O'dur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)} “Beni öldürecek, sonra diriltecek olan O'dur. Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur.”
يقولُ: والذي يُميتُنى إذا شاء، ثم يُحييني إذا أراد بعدَ مماتى، {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} فَرَبِّي هذا الذي بيدِه نفعى وضرِّى، وله هذه القدرةُ والسلطانُ، وله الدنيا والآخرةُ، لا الذي لا يسمَعُ إِذا دُعِى، ولا يَنفَعُ ولا يضُرُّ. وإنَّما كان هذا الكلامُ من إبراهيمَ احتجاجًا على قومِه، في أنَّه لا تصلُحُ الأُلوهةُ، ولا يَنبَغي أن تكونَ العبودةُ إلا لمن يفعلُ هذه الأفعالَ، لا لمن لا يُطيقُ نفعًا ولا ضرًّا.
Şöyle buyurur: Dilediğinde beni öldürecek, sonra ölümümden sonra dilediğinde beni diriltecek olan O'dur. {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} “Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur.” Dolayısıyla benim Rabbim faydam ve zararım elinde olan, bu güç ve hâkimiyete sahip olan, dünya ve ahiret Kendisine ait olan zattır; dua edildiğinde işitmeyen, fayda da zarar da vermeyen putlar değildir. İbrâhim'in bu sözü, uluhiyetin ancak bu fiilleri gerçekleştiren zata yaraşacağına, kulluğun da ancak O'na layık olacağına; ne fayda ne de zarar vermeye güç yetiremeyen şeylere ise bunların asla layık olmayacağına dair kavmine karşı getirdiği bir delildi.
وقيل: إِنَّ إبراهيم صلواتُ اللهِ عليه عَنَى بقوله: {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ}: والذي أرجو أن يغفرَ لى قوله: {إِنِّي سَقِيمٌ} [الصافات: ٨٩]. وقوله: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [الأنبياء: ٦٣]. وقولى لسارة: إنها أُختى
Denildi ki: İbrâhim -Allah'ın salâtı üzerine olsun- {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} “Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur” sözüyle şunu kastetmiştir: [Allah'ın] bana {إِنِّي سَقِيمٌ} [es-Sâffât: 89] “Ben hastayım” sözümü, {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [el-Enbiyâ: 63] “Belki bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” sözümü ve Sâre'ye söylediğim: “O benim kız kardeşimdir” sözümü bağışlamasını umduğum zattır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [nakletti]:
في قولِ اللهِ: {أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ}. قال: قولُه: {وإِنَّي سَقِيمٌ}. وقولُه: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا}. وقولَه لسارةَ: إنها أختى. حينَ أراد فرعونٌ مِن الفراعنةِ أن يأخذَها .
Allah'ın: {أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} “Din gününde hatamı bağışlayacağını...” kavli hakkında şöyle dedi: [Bundan maksat] onun: {وإِنَّي سَقِيمٌ} “Ben hastayım” sözü, {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Belki bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” sözü ve firavunlardan bir firavun Sâre'yi almak istediğinde ona: “O benim kız kardeşimdir” demesidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ}. قال: قولُه: {إنِّي سَقِيمٌ}. وقولُه: {فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا}. وقولُه لسارةَ: إنها أختى. قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو تُمَيلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ ومجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o da Mücâhid'in: {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} “Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: [Bundan maksat] onun: {إنِّي سَقِيمٌ} “Ben hastayım” sözü, {فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Bunu onların şu büyükleri yapmıştır” sözü ve Sâre hakkında söylediği: “O benim kız kardeşimdir” sözüdür. [el-Kāsım] dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da İkrime ve Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.
ويَعْنى بقوله: {يَوْمَ الدِّينِ}: يومَ الحسابِ، يومَ المجازاةِ. وقد بيَّنا ذلك بشواهدِه فيما مضَى .
{يَوْمَ الدِّينِ} “Din gününde” ifadesiyle; hesap gününü, karşılık gününü kastetmektedir. Bunu daha önce delilleriyle açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤)} “Rabbim! Bana hikmet/hüküm bağışla ve beni salihler arasına kat. Sonrakiler arasında bana bir doğruluk lisanı (güzel bir övgü) nasip eyle!”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن مسألة خليلِه إبراهيم إياه: {رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا}. يقولُ: رَبِّ هَبْ لى نُبُوَّةً، {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}. يقولُ: واجْعَلني رسولًا إلى خلقِك، حتى تُلحِقَنى بذلك بعِدادِ مَن أرسلتَه من رسلِك إلى خلقِك، واتَّمنتَه على وحيِك، واصطَفيته لنفسك.
Zikri yüce olan Allah, Halîli İbrâhim'in Kendisinden dileğini haber vererek şöyle buyurmaktadır: {رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا} “Rabbim! Bana hikmet/hüküm bağışla”; yani: “Rabbim, bana peygamberlik lütfet”, {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “ve beni salihler arasına kat”; yani: “Beni kullarına elçi kıl ki bu vesileyle beni, kullarına gönderdiğin, vahyine güvendiğin ve Kendin için seçtiğin peygamberlerinin arasına dahil edesin.”
وقولُه: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ}. يقولُ: واجْعَلْ لى في الناسِ
Yüce Allah'ın: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında bana bir doğruluk lisanı (güzel bir övgü) nasip eyle!” âyeti hakkında ise [şöyle] buyurmaktadır: “İnsanlar arasında benim için
ذكرًا جميلا، وثناء حسنًا، باقيًا في من يجيءُ مِن القرونِ بعدِى.
benden sonra gelecek nesillerde kalıcı olacak güzel bir anılış ve hoş bir övgü var eyle.”
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن عكرمةَ قوله: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ}. وقولُه: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} [العنكبوت: ٢٧]. قال: إِنَّ الله فضَّله بالخُلَّةِ حين اتخذَه خليلًا، فسألَ الله فقال: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} حتى لا تكذَّبَنى الأممُ. فأعطاه اللهُ ذلك، فإنَّ اليهودَ آمَنتْ بموسى وكفَرتْ بعيسى، وإنَّ النصارَى آمنْتْ بعيسى وكفَرتْ بمحمدٍ ﷺ، وكلُّهم يتولَّى إبراهيمَ، قالت اليهودُ: هو خليلُ اللهِ وهو منَّا. فقطَع اللهُ ولا يتَهم منه بعدَ ما أقرُّوا له بالنبوّةِ وآمنوا به، فقال: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [آل عمران: ٦٧]. ثم الحق ولايتَه بكم فقال: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} [آل عمران: ٦٨]. فهذا أجرُه الذي عُجِّل له، وهى الحسنةُ. إذ يقولُ: {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} [النحل: ١٢٢]. وهو اللسانُ الصِّدْقُ الذي سألَ ربَّه.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den nakletti; o da İkrime'nin: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında bana bir doğruluk lisanı nasip eyle!” kavli ve: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا} [el-Ankebût: 27] “Biz ona dünyada mükâfatını verdik” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Allah, onu halîl (dost) edindiğinde dostlukla üstün kıldı. Bunun üzerine [İbrâhim] Allah'a dua edip: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında bana bir doğruluk lisanı nasip eyle!” dedi ki ümmetler beni yalanlamasın. Allah da ona bunu verdi. Nitekim Yahudiler Mûsâ'ya iman edip Îsâ'yı inkâr ettiler; Hristiyanlar Îsâ'ya iman edip Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiler; ancak hepsi İbrâhim'e sahip çıkmaktadır. Yahudiler: “O Allah'ın halîlidir ve bizdendir” dediler. Fakat Allah, onun peygamberliğini ikrar edip ona inandıktan sonra onların İbrâhim'e olan velayet iddialarını kesip atarak şöyle buyurdu: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [Âl-i İmrân: 67] “İbrâhim ne bir yahudi ne de bir hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir müslümandı ve müşriklerden de değildi.” Sonra onun velayetini size bağlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} [Âl-i İmrân: 68] “Şüphesiz insanlardan İbrâhim'e en yakın olanlar, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah da müminlerin velîsidir.” İşte onun için [dünyada] peşin verilen ecir budur; o da [dünyadaki] iyiliktir. Nitekim O şöyle buyurur: {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} [en-Nahl: 122] “Biz ona dünyada bir güzellik verdik.” Bu da Rabbinden istediği o doğruluk lisanıdır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ}. قال: اللسانُ الصِّدْقُ الذِّكْرُ الصدقُ، والثناءُ الصالحُ، والذِّكرُ الصالحُ في الآخِرين من الناسِ، مِن الأممِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında bana bir doğruluk lisanı nasip eyle!” kavli hakkında şöyle dedi: Doğruluk lisanı; insanlardan sonraki ümmetler arasında doğru bir anılış, salih bir övgü ve salih bir yâd edilmektir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ (٨٨) إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ (٨٨) إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)} “Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle! Babamı da bağışla; şüphesiz o sapkınlardandı. [İnsanların] diriltilecekleri gün beni rezil rüsvay etme! O gün ne mal fayda verir ne de evlatlar; ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen müstesna!” kavlinin teviline dair açıklama:
يَعْنى إبراهيمُ صلواتُ اللهِ عليهِ بقولِه: {وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ}: أورِثْنى يا ربِّ من منازلِ مَن هلَك مِن أعدائِك المشركين بك، من الجنةِ، وأسكنِّى ذلك، {وَاغْفِرْ لِأَبِي}.
İbrâhim -Allah'ın salâtı üzerine olsun- {وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ} “Beni Naîm cennetinin vârislerinden kıl” sözüyle şunu kastetmektedir: “Rabbim! Sana şirk koşan düşmanlarından helak olan kimselerin cennetteki konaklarını bana miras kıl ve beni oraya yerleştir.” {وَاغْفِرْ لِأَبِي} “Babamı da bağışla”;
يقولُ: واصفحْ لأبي عن شركِه بك، ولا تعاقِبْه عليه؛ {إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ}. يقولُ: إنه كان ممن ضَلَّ عن سبيلِ الهُدَى، فكفَر بك.
Şöyle der: Babamın Sana şirk koşmasını affet ve bundan dolayı onu cezalandırma! {إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ} “Çünkü o sapıklardandı.” Şöyle der: Çünkü o, hidayet yolundan sapan ve böylece Seni inkâr edenlerdendi.
وقد بيَّنا المعنى الذي مِن أجلِه استغفَر إبراهيمُ لأبيه، واختلافَ أهلِ العلمِ في ذلك، والصوابَ عندَنا من القولِ فيه فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesinin sebebini, ilim ehlinin bu konudaki ihtilafını ve bize göre doğru olan görüşü daha önce bu yerde tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقولُه: {وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ}. يقولُ: ولا تُذِلَّني بعقابِك إيايَ يومَ تَبْعَثُ عبادَك مِن قبورِهم لمَوْقِفِ القيامةِ،
Âyetteki: {وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ} “İnsanların diriltileceği gün beni utandırma!” ifadesiyle şöyle demektedir: Kıyamet duruşması için kullarını kabirlerinden dirilttiğin gün beni cezalandırmak suretiyle zelil duruma düşürme!
{يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ}. يقولُ: لا تُخْزنى يومَ لا ينفعُ مَنْ كَفَر بك وعصَاك في الدنيا مالٌ كان له في الدنيا، ولا بنوه الذين كانوا له فيها، فيدفعُ ذلك عنه عقابَ اللَّهِ إِذا عاقبه، ولا يُنجِّيه منه.
{يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ} “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar!” Şöyle der: Seni inkâr edip dünyada Sana isyan eden kimseye dünyadaki malının da oradaki oğullarının da fayda vermeyeceği o günde beni rezil etme; zira bunlar Allah cezalandırdığı zaman O'nun cezasını o kimseden savamaz ve onu bundan kurtaramaz.
وقولُه: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. يقولُ: ولا تُخْزنى يومَ يُبعثون، يومَ لا ينفعُ إلا القلبُ السليمُ.
Âyetteki: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Meğerki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” ifadesiyle şöyle demektedir: İnsanların diriltileceği, selim bir kalpten başka hiçbir şeyin fayda vermeyeceği günde beni mahcup etme!
والذي عُنِى به مِن سلامةِ القلبِ في هذا الموضعِ هو سلامةُ القلبِ من الشكِّ في توحيدِ اللهِ، والبعثِ بعدَ المماتِ.
Bu makamda kalbin selametinden kastedilen; kalbin, Allah'ın birliği ve öldükten sonra dirilme hususunda her türlü şüpheden arınmış olmasıdır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini ehl-i tevil (müfessirler) de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن عوفٍ ، قال: قلتُ لمحمدٍ: ما القلبُ السليمُ؟ قال: أن يعلمَ أنَّ الله حقٌّ، وأن الساعةَ قائمةٌ، وأنَّ الله يبعثُ مَن في القبورِ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Avf'tan nakletti; o şöyle dedi: Muhammed'e: “Selim kalp nedir?” diye sordum. O: “Allah'ın hak olduğunu, kıyametin mutlaka kopacağını ve Allah'ın kabirlerde olanları dirilteceğini bilmesidir” dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. قال: لا شكَّ فيه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Meğerki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: “İçinde hiçbir şüphe bulunmayan [kalptir]” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. قال: ليس فيه شكٌّ في الحقِّ .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o da Mücâhid'in: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Meğerki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: “İçinde hakka dair hiçbir şüphe bulunmayan [kalptir]” .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قوله: {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. قال: سليمٌ من الشركِ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Selim bir kalp ile” kavli hakkında nakletti; [Katâde]: “Şirkten arınmış [kalptir]” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. قال: سليمٌ من الشركِ، فأمَّا الذنوبُ فليس يَسْلَمُ منها أحدٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Meğerki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” kavli hakkında şöyle dedi: “Şirkten arınmış [kalptir]; günahlara gelince, onlardan hiç kimse salim kalamaz” .
حدَّثني عمرُو بنُ عبدِ الحميد الآمُليُّ، قال: ثنا مروان بن معاويةَ، عن جُوَيبرٍ عن الضحاكِ في قولِ اللَّهِ: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. قال: هو الخالصُ.
Bana Amr b. Abdilhamîd el-Âmülî anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan Allah'ın: {إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Meğerki Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse ola” kavli hakkında nakletti; [Dahhâk]: “O, ihlaslı [şirkten arınmış kalptir]” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)} “Cennet, takva sahiplerine yaklaştırılır. Cehennem de azgınlar için açığa çıkarılır. Onlara: ‘Allah'tan başka tapmakta olduklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?’ denilir. Artık onlar, o azgınlar ve İblis'in bütün orduları tepe taklak oraya atılırlar.”
يَعْنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ}: وأُدْنِيتِ الجنةُ وقُرِّبَتْ للمتقين، الذين اتقَوْا عقابَ اللهِ في الآخرةِ، بطاعتِهم إياه في الدنيا،
Övgüsü yüce olan Allah, {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Cennet, takva sahiplerine yaklaştırılır” sözüyle şunu kastetmektedir: Dünyada Allah'a itaat ederek ahirette O'nun azabından sakınmış olan müttakilere cennet yaklaştırılır ve hazır edilir;
{وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ}. يقولُ: وأُظْهِرت النارُ للذين غَوَوْا فَضَلُّوا عن سواءِ السبيلِ.
{وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ} “Cehennem de azgınlar için açığa çıkarılır.” Şöyle buyurur: Azıp doğru yoldan sapan kimselere de cehennem ateşi gözler önüne serilir.
وقيل للغاوين: [أينَ الذين] كنْتُم تَعْبدون من دونِ اللَّهِ من الأنداد؟
O azgınlara: “Allah'tan başka [kendilerine taptığınız] o putlar nerede?
{هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ} اليومَ مِنَ اللهِ، فينقِذونكم من عذابِه، {أَوْ يَنْتَصِرُونَ} لأنفسِهم، فيُنَجُّونها مما يُرَادُ بها؟
Bugün {هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ} ‘Size yardım ediyorlar mı’ ki sizi Allah'ın azabından kurtarsınlar, {أَوْ يَنْتَصِرُونَ} ‘veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı’ ki kendileri için hazırlanan azaptan kendi canlarını kurtarsınlar?” denilir.
وقولُه: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ}. يقولُ: فرُمِى ببعضِهم في الجحيمِ على بعضٍ، وطُرح بعضُهم على بعضٍ، مُنْكَبِّين على وجوههِم.
Âyetteki: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ} “Artık onlar ve o azgınlar oraya tepe taklak atılırlar” ifadesiyle şöyle buyrulmaktadır: Onların bir kısmı diğerinin üzerine cehenneme fırlatılır, yüzüstü kapaklanmış bir halde üst üste atılırlar.
وأَصلُ "تُبْكِبوا": كُبِّبُوا، ولكن الكاف كُرَّرَتْ كما قيل: {بِرِيحٍ صَرْصَرٍ} [الحاقة: ٦]. يَعْنى به: صِرَّ. ونَهْنَهنى يُنَهْنِهُنِي. يَعْنى به: نَهَّهَني.
Kübkibû (كُبْكِبُوا) kelimesinin aslı kübbibû (كُبِّبُوا) şeklindedir. Fakat: {بِرِيحٍ صَرْصَرٍ} [el-Hâkka: 6] kavlinde sırr (صِرّ) kelimesinin kökünden türetilmesi ve nehnehenî yünehnihunî (نَهْنَهَنِي يُنَهْنِهُنِي) sözünde nehhehenî (نَهَّهَنِي) manasının kastedilmesi gibi [vurgu için] kef harfi tekrarlanmıştır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولهَ: {فَكُبْكِبُوا}. قال: فدُهْوِروا .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; {فَكُبْكِبُوا} “atılırlar” kavli hakkında: “Yuvarlanıp fırlatıldılar ” dedi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti:
قوله: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا}. يقولُ: فجُمِعوا فيها .
Onun: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا} “Orada tepe taklak atılırlar” kavli hakkında şöyle dedi: “Orada bir araya toplanırlar .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا}. قال: طُرِحوا فيها
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا} “Orada tepe taklak atılırlar” kavli hakkında şöyle dedi: “Oraya fırlatılıp atılırlar .”
فتأويلُ الكلام: فكُتبَ هؤلاءِ الأندادُ التي كانت تُعْبَدُ مِن دونِ اللهِ في الجحيمِ، والغاوون.
Sözün tevili şöyledir: Allah'tan başka tapınılmakta olan bu putlar ve azgınlar cehenneme tepe taklak atıldılar.
وذكر عن قتادةَ أَنَّه كان يقولُ: الغاوون في هذا الموضعِ الشياطينُ.
Katâde'den, bu âyette geçen azgınların (ğâvûn) şeytanlar olduğunu söylediği rivayet edilmiştir.
ذكرُ الرواية عمَّن قال ذلك
Bunu söyleyenden gelen rivayetin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتَادةَ في قولِه: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ}. قال: الغاوون الشياطينُ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; onun: {فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ} “Onlar ve o azgınlar oraya tepe taklak atılırlar” kavli hakkında: “Azgınlar, şeytanlardır ” dediğini bildirdi.
فتأويلُ الكلامِ على هذا القولِ الذي ذكرْنا عن قتادةَ: فكُبْكِب فيها الكفارُ الذين كانوا يَعْبُدون مِن دونِ اللَّهِ الأصنامَ، والشياطينُ.
Katâde'den zikrettiğimiz bu görüşe göre sözün tevili şöyledir: Allah'tan başka putlara tapan kâfirler ve şeytanlar oraya tepe taklak atıldılar.
وقولُه: {وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ}. يقولُ: وكُبكب فيها مع الأندادِ والغاوِين جنودُ إبليسَ أجمعون. وجنودُه كلُّ مَن كان مِن تُباعِه؛ من ذرِّيته كان أو مِن ذرّيةِ آدمَ.
Âyetteki: {وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ} “ve İblis'in bütün orduları” ifadesiyle şöyle buyrulmaktadır: Putlar ve azgınlarla birlikte İblis'in bütün orduları da oraya tepe taklak atılırlar. Onun orduları ise gerek kendi zürriyetinden gerekse Âdemoğlundan olsun, ona tâbi olan herkesdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٩٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٩٨)} “[İnkârcılar] orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler: (96) ‘Vallahi biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz! (97) Çünkü biz sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk.’ (98)”
يقولُ تعالى ذِكرُه: قال هؤلاءِ الغاوون والأندادُ التي كانوا يَعبدونها مِن دونِ اللهِ وجنودُ إبليسَ، وهم في الجحيمِ يختصمون:
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu azgınlar, Allah'tan başka taptıkları putlar ve İblis'in orduları cehennemde birbiriyle çekişirken şöyle dediler:
{تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ: تاللهِ لقد كنَّا في ذهابٍ عن الحقِّ مُبِينٍ، يَبِينُ ذهابُنا ذلك عنه عن نفسِه، لمن تأمَّله وتدبَّره أنه ضلالٌ وباطلٌ.
{تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Vallahi biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz!” Şöyle derler: Allah'a yemin olsun ki biz haktan apaçık bir sapış içindeymişiz; öyle ki bu sapışımız, üzerinde düşünüp tefekkür eden herkes için apaçık bir dalalet ve batıl olduğunu ortaya koymaktadır.
وقولُه: {إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ الغاوون للذين يعبدونهم مِن دونِ اللَّهِ: تاللَّهِ إنْ كنَّا لفى ذهابٍ عن الحقِّ حينَ نعدِلُكم بربِّ العالمين، فنعبُدُكم مِن دونِه.
Âyetteki: {إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Çünkü biz sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk” ifadesiyle ilgili olarak azgınlar, Allah'tan başka taptıkları kimselere şöyle derler: Vallahi biz sizi Âlemlerin Rabbi ile denk tutup O'nu bırakıp da size taptığımız zaman haktan apaçık bir sapış içindeymişiz!
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ}. قال: لتلك الآلهة.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Çünkü biz sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk” kavli hakkında: “Bu, o ilahlara [söylenmektedir]” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠) وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠) وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢)} “Bizi ancak o mücrimler saptırdı. Artık bizim için ne bir şefaatçi var, ne de candan bir dost. Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsa da müminlerden olsak!”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ هؤلاءِ الغاوين في الجحيمِ: {وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ}. يَعْنى بالمجرمين إبليسَ وابنَ آدمَ الذي سَنَّ القتلَ.
Zikri yüce olan Allah, cehennemdeki bu azgınların sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ} “Bizi ancak o mücrimler saptırdı.” Mücrimler (günahkârlar) ile İblis'i ve cinayeti âdet edindiren [ilk] Âdemoğlunu kastetmektedir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عكرِمةَ قولَه: {وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ}. قال: إبليسُ وابنُ آدمَ القاتلُ.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'nin: {وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ} “Bizi ancak o mücrimler saptırdı” âyeti hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Onlar] İblis ve katil olan Âdemoğludur.”
وقولُه: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ}. يقولُ: فليس لنا شافعٌ يشفَعُ لنا عندَ اللَّهِ مِن الأباعدِ فيعفوَ عنا ويُنجِّيَنا من عقابِه،
Âyetteki: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ} “Artık bizim için ne bir şefaatçi var” ifadesiyle şöyle buyrulmaktadır: Yabancılardan/uzak kimselerden Allah katında bize şefaat edecek, böylece O'nun bizi affetmesini ve azabından kurtarmasını sağlayacak hiçbir şefaatçimiz yoktur;