Binûn

Şuarâ Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ}، من الأقاربِ.

{وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} “ne de candan bir dost” [ifadesiyle de] akrabalardan [hiçbir dost yoktur, denilmektedir].

واختلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنوا بالشافعين وبالصديقِ الحميمِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بالشافعين الملائكةُ، وبالصديقِ الحميم النَّسِيبُ.

Tevil ehli şefaatçiler ve candan dost ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Şefaatçiler ile melekler, candan dost ile de akraba olan kişi kastedilmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيج: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ}. قال: مِن الملائكةِ، {وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} قال: مِن الناسِ . قال مجاهدٌ: {صَدِيقٍ حَمِيمٍ}. قال: شَفيقٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; onun: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ} “Artık bizim için ne bir şefaatçi var” kavli hakkında: “Meleklerden”, {وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} “ne de candan bir dost” kavli hakkında da: “İnsanlardan ” dediğini bildirdi. Mücâhid ise: {صَدِيقٍ حَمِيمٍ} kavli hakkında: “Şefkatli [bir dost] ” demiştir.

وقال آخرون: كلُّ هؤلاء من بني آدمَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunların hepsi Âdemoğullarındandır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني زكَريا بنُ يحيى بن أبى زائدةً، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سعيد البصريُّ المِسْمَعيُّ، عن أخيه يحيى بن سعيدٍ المِسمَعيِّ، قال: كان قتَادةُ إذا قرَأ: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠) وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ}. قال: يَعْلَمون واللهِ أنَّ الصديق إذا كان صالحًا نفَع، وأن الحميمَ إذا كان صالحًا شفَع .

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Saîd el-Basrî el-Mismeî, kardeşi Yahyâ b. Saîd el-Mismeî'den anlattı, dedi ki: Katâde: {فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠) وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} “Artık bizim için ne bir şefaatçi var, ne de candan bir dost” âyetlerini okuduğunda şöyle derdi: “Allah'a yemin olsun ki onlar, dost sâlih olduğunda fayda vereceğini, yakın akraba da sâlih olduğunda şefaat edeceğini bilmektedirler .”

وقولُه: {فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} يقولُ: فلو أنَّ لنا رجعةً إلى

O'nun: {فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsa da müminlerden olsak!” buyruğu hakkında [şöyle] demektedir: Keşke bizim için şuraya bir dönüş olsa;

الدنيا فنؤمنَ باللَّهِ، فنكونَ [بإيماننا به] من المؤمنين.

dünyaya bir dönüş olsa da Allah'a iman etsek ve [O'na imanımız sayesinde] müminlerden olsak!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

يقولُ تعالى ذِكرُه: إنَّ فيما احتجَّ به إبراهيمُ على قومِه من الحُجَجِ التي ذكَرنا له، لدَلالةً بينةً [وعبرةً] واضحةً لمن اعتَبر، على أنَّ سنةَ اللَّهِ في خلقِه الذين يستَنُّون بسُنَّةِ قومِ إبراهيمَ من عبادةِ الأصنامِ والآلهةِ، ويقتَدون بهم في ذلك - ما سنَّ فيهم في الدارِ الآخرِة، من كَبْكَبَتِهم وما عبَدوا مِن دونِه مع جنودِ إبليسَ في الجحيمِ، {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ} في سابقِ علمهِ {مُؤْمِنِينَ}،

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'in kavmine karşı getirdiği, onun için zikrettiğimiz delillerde, ibret alan kimse için açık bir delil [ve açık bir ibret] vardır; Allah'ın, putlara ve ilahlara tapma konusunda İbrâhim'in kavminin yolunu tutan ve bu hususta onlara uyan kulları hakkındaki sünnetinin (kanununun), ahiret yurdunda onlar ve Allah'ı bırakıp da taptıkları şeyler ile İblis'in ordularının cehenneme tepe taklak atılması şeklinde cereyan ettiği konusunda [açık bir ibrettir]. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ} “onların çoğu” O'nun ezeli ilminde {مُؤْمِنِينَ} “iman etmiş değildi.”

إِنَّ رَبَّك يا محمدُ لهو الشديدُ الانتقامِ ممن عبَد من دونَه، ثم لم يَتُبْ من كفرِه حتى هلَك، الرحيمُ بمن تاب منهم أن يعاقبَه على ما كان سلَف منه قبلَ توبته مِن إثمٍ وجُرمٍ.

Şüphesiz senin Rabbin -ey Muhammed!- O'nu bırakıp da başkasına tapan, sonra da helak olana kadar küfründen tövbe etmeyen kimseden intikamı pek şiddetli olandır; tövbe etmeden önce kendisinden sadır olmuş günah ve suçtan dolayı cezalandırmama hususunda, içlerinden tövbe eden kimseye karşı da pek merhametlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧)} “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: ‘Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben, sizin için güvenilir bir elçiyim.’”

يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبَتْ قوم نوح رسلَ اللَّهِ الذين أرسلَهم إليهم لما قال لهم أخوهم نوحٌ:

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Nûh kavmi, kardeşleri Nûh onlara şöyle dediğinde, Allah'ın kendilerine gönderdiği elçilerini yalanladı:

ألا تتَّقون فتحذروا عقابَه على كفرِكم به، وتكذيبِكم رسلَه،

O'nu inkâr etmeniz ve elçilerini yalanlamanız sebebiyle O'ndan sakınıp azabından korkmaz mısınız?

إنى لكم رسولٌ من الله، أمينٌ على وحيِه إليَّ، برسالتِه إياىَ إليكم.

Şüphesiz ben, Allah'tan size [gönderilmiş] bir elçiyim; O'nun bana vahyettiği şeyde, beni size elçi olarak göndermesinde güvenilir biriyim.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsirine dair görüş: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فاتقُوا عِقَابَ اللَّهِ أَيُّها القومُ على كفرِكم به، وأطيعوني في نصيحتي لكم، وأمرى إياكم باتِّقائِه، {وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ}. يقولُ: وما أطلب منكم على نصيحتي لكم وأمرى إياكم باتِّقاءِ عقابِ اللهِ، بطاعتِه فيما أمرَكم ونهاكم - مِن ثوابٍ ولا جزاءٍ، {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} دونَكم ودونَ جميعِ خلقِ اللهِ،

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! O'nu inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın azabından sakının; size olan nasihatimde ve size O'ndan sakınmanızı emretmemde bana itaat edin. {وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “Ben buna karşılık sizden bir ücret de istemiyorum.” Şöyle der: Size nasihat etmeme ve emrettikleri ile nehyettiklerinde O'na itaat ederek Allah'ın azabından sakınmanızı emretmeme karşılık sizden hiçbir karşılık ve mükâfat istemiyorum. {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir”; size veya Allah'ın yarattıklarından hiçbirine değil.

فاتقوا عقابَ اللهِ على كفرِكم به، وخافوا حلولَ سخطِه بكم، على تكذيبِكم رسلَه {وَأَطِيعُونِ}. يقولُ: وأطيعوني في نصيحتي لكم، وأمرى إياكم بإخلاصِ العبادةِ لخالقكِم.

O'nu inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın azabından sakının ve elçilerini yalanlamanız sebebiyle O'nun gazabının üzerinize inmesinden korkun. {وَأَطِيعُونِ} “Ve bana itaat edin.” Şöyle der: Size olan nasihatimde ve ibadeti Yaratıcınıza halis kılmanızı emretmem hususunda bana itaat edin.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣)} “Dediler ki: ‘Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç iman eder miyiz?’ [Nûh] dedi ki: ‘Onların ne yaptıklarına dair benim bir bilgim yoktur. Şayet anlasaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir.’”

يقولُ تعالى ذكرُه: قال قومُ نوحٍ له، مُجِيبيه عن قيلِه لهم: {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ}. قالوا: أنؤمنُ لك يا نوحُ، ونُقِرُّ بتصديقك فيما تدعونا إليه، وإنما اتبَعَك منا الأَرْذَلون، دونَ ذوى الشرفِ وأهلِ البيوتاتِ؟

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Nûh'un kavmi, onun kendilerine söylediği: {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Şüphesiz ben, sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin” sözüne cevap vererek şöyle dediler: Ey Nûh! Şeref sahipleri ve köklü aile mensupları değil de içimizden ancak en aşağılık kimseler sana uymuşken, biz sana iman eder ve bizi çağırdığın şeyde senin doğruluğunu ikrar eder miyiz?

{قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [قال نوحٌ لقومه: وما علمى بما كان أتباعى يعملون] ، إنَّما لى منهم ظاهرُ أمرِهم دونَ باطنِه، ولم أُكَلَّفْ عِلْمَ باطنهم، وإنما كُلِّفتُ الظاهرَ، فمن أظهر حسنًا، ظننتُ به حسنًا، ومن أظهر سيِّئًا، ظننتُ به سَيِّئًا،

{قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “[Nûh] dedi ki: ‘Onların ne yaptıklarına dair benim bir bilgim yoktur.’” [Nûh kavmine şöyle dedi: Bana uyanların neler yaptıklarına dair benim ne bilgim olabilir?] Benim için onların sadece zahiri durumu geçerlidir, batınları değil. Ben onların gizli hallerini bilmekle yükümlü tutulmadım; ben ancak zahirle yükümlü kılındım. Kim iyilik gösterirse onun hakkında iyi düşünürüm, kim de kötülük gösterirse onun hakkında kötü düşünürüm.

{إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ}. يقولُ: إن حسابُ باطنِ أمرِهم الذي خَفِى عنى إلا على ربِّي لو تشعرون، فإنَّه يعلم سر أمرهم وعلانيته.

{إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ} “Şayet anlasaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir.” Şöyle buyurmaktadır: Eğer anlasaydınız, onların benden gizli kalan iç durumlarının hesabı ancak Rabbime aittir; çünkü O, onların gizli hallerini de açık hallerini de bilir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيج قولَه {إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ}. قال: هو أعلمُ بما في نفوسِهم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; onun: {إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ} “Şayet anlasaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir” kavli hakkında: “İçlerinde olanı O daha iyi bilir ” dediğini bildirdi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦)} “‘Ben müminleri kovacak değilim. Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.’ Dediler ki: ‘Ey Nûh! Eğer [bu davadan] vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!’”

يقولُ تعالى ذِكرُه مخبرًا عن قيلِ نوحٍ لقومِه: وما أنا بطاردِ مَن آمن باللَّهِ وَاتَّبعنى على التصديقِ بما جئتُ به مِن عندِ اللهِ،

Zikri yüce olan Allah, Nûh'un kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ben Allah'a iman eden ve Allah katından getirdiğim şeyleri tasdik hususunda bana uyan kimseleri kovacak değilim.

{إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ}. يقولُ: ما أنا إلا نذيرٌ لكم مِن عندِ ربِّكم، أُنْذِرُكم بأسَه وسطوتَه على كفرِكم به، {مُبِينٌ}. يقولُ: نذيرٌ قد أبانَ لكم إنذارَه، ولم يكتُمْكم نصيحته.

{إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.” Şöyle der: Ben Rabbiniz katından ancak size bir uyarıcıyım; O'nu inkâr etmeniz sebebiyle sizi O'nun azabı ve şiddetli yakalayışı ile uyarıyorum. {مُبِينٌ} “apaçık” [ifadesiyle de] şöyle der: Uyarısını size açıkça beyan etmiş ve sizden nasihatini gizlememiş bir uyarıcıyım.

{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ}. يقولُ: قال لنوحٍ قومُه: لئن لم تَنْتَه يا نوحُ عما تقولُ وتدعو إليه وتَعِيبُ به آلهتنا، لتكونَنَّ مِن المشتومين. يقولُ: لنشتُمَنَّك.

{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} “Dediler ki: ‘Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!’” Şöyle buyurmaktadır: Kavmi Nûh'a şöyle dedi: Ey Nûh! Eğer söylediğin, davet ettiğin ve ilahlarımızı ayıpladığın şeylerden vazgeçmezsen, mutlaka sövülenlerden olacaksın; yani sana mutlaka söveceğiz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ (١٢٠)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkında görüş: {قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ (١٢٠)} “[Nûh] dedi ki: ‘Rabbim! Gerçekten kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!’ Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık. Sonra da geride kalanları suda boğduk.’”

يقولُ تعالى ذكرُه: قال نوحٌ: ربِّ إن قومى كذَّبوني فيما أتيتُهم به من الحقِّ مِن عندِك، وردُّوا عليَّ نصيحتي لهم،

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Nûh dedi ki: Rabbim! Şüphesiz kavmim, senin katından kendilerine getirdiğim hak hususunda beni yalanladı ve onlara yaptığım nasihatimi geri çevirdi.

{فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا}. يقولُ: فاحكُمْ بينى وبينَهم حكمًا [من عندك]، تُهلكُ به المُبطلَ، وتنتقمُ به ممَّن كفرَ بك، وجحَد توحيدَك، وكذَّب رسولَك.

{فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا} “Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Benimle onların arasında [katından] öyle bir hüküm ver ki, onunla bâtıl ehlini helâk edesin; seni inkâr eden, tevhidini reddeden ve elçini yalanlayan kimseden intikam alasın.

كما حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا}. قال: فاقضِ بينى وبينَهم قضاءً .

Nitekim bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; onun: {فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا} “Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır” kavli hakkında: “Benimle onların arasında kesin bir hüküm ver ” dediğini bildirdi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا}. قال: يقولُ: اقضِ بينى وبينَهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا} “Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır” kavli hakkında şöyle demiştir: “[Bu,] benimle onların arasında hüküm ver , demektir.”

{وَنَجِّنِي}: يقولُ: ونجنى من ذلك العذابِ الذي تأتى به حكمًا بيني وبينَهم، {وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: والذين معى مِن أهلِ الإيمانِ بك، والتصديقِ بي .

{وَنَجِّنِي} “Ve beni kurtar” [ifadesiyle] şöyle der: Benimle onların arasında bir hüküm olarak getireceğin o azaptan beni kurtar; {وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve benimle beraber olan müminleri” [ifadesiyle de] şöyle der: Sana iman edip beni tasdik edenlerden benimle beraber olanları da [kurtar] .

وقولُه: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. يقولُ: فأنجينا نوحًا ومَن معه مِن المؤمنين، حينَ فَتَحنا بينهم وبينَ قومِهم، وأنزَلْنا بأسَنا بالقومِ الكافِرِين، {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} يَعْنى: في السفينةِ المُوقَرةِ المملوءةِ.

Âyetteki: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık” ifadesiyle şöyle buyrulmaktadır: Biz onlarla kavimleri arasını ayırıp kâfirler kavmine azabımızı indirdiğimiz vakit, Nûh'u ve beraberindeki müminleri kurtardık. {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemide” ifadesiyle, yüklenmiş ve doldurulmuş gemi kastedilmektedir.

وبنحوِ الذي قُلْنا في [تأويلِ قولِه: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}] ، قال أهلُ التأويلِ.

[Âyetteki: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemi” ifadesinin tevili] hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: يَعْنى المُوقَرَ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Dolu gemide” kavli hakkında: “Yüklenip doldurulmuş olanı kastetmektedir” dediğini bildirdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ القزازُ، قال: ثنا الحسينُ بن الحسنِ الأشقرُ، قال: ثنا أبو كُدَينَةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: {الْمَشْحُونِ}:

Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn b. el-Hasen el-Eşkar anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o [şöyle] dedi: {الْمَشْحُونِ} “Dolu”:

الموقَرِ .

“Yüklenip doldurulmuş olan .”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: المفروغِ منه المملوءِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemide” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Yükleme işi] bitirilmiş ve doldurulmuş [gemi] .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {الْمَشْحُونِ}: المفروغِ منه تحميلًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o: {الْمَشْحُونِ} “Dolu” [ifadesi hakkında]: “Yüklemesi tamamlanmış olan” demiştir.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتَادةَ في قولِ اللهِ: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: هو المُحَمَّلُ .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah'ın: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemide” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: “O, yük yüklenmiş [gemidir] .”

وقولُه: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ} [يقولُ: ثم أغْرَقْنا بعد إنجائناه والمؤمنين معه، الباقين] مِن قومِه الذين كذَّبوه وردُّوا عليه النصيحةَ.

Âyetteki: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ} [ifadesiyle şöyle buyrulmaktadır: Sonra da onu ve beraberindeki müminleri kurtardıktan sonra,] kendisini yalanlayıp öğüdünü geri çeviren kavminin [geriye kalanlarını boğduk] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkındaki söz: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, ama onların çoğu mümin değillerdir. Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

يقولُ تعالى ذِكرُه: إنّ فيما فعَلْنا يا محمدُ بنوحٍ ومَن معه مِن المؤمنين في الفلكِ المشحونِ، حينَ أنزَلْنا بأسَنا وسطوتَنا بقومِه الذين كذَّبوه - لآيةً لك ولقومِك المصدِّقيك منهم والمكذِّبيك، في أن سُنَّتَنا تنجيهُ رسلِنا وأتباعِهم، إذا نزَلت نقمتُنا

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendisini yalanlayan kavmine azabımızı ve şiddetli cezamızı indirdiğimiz vakit, dopdolu gemide Nûh'a ve beraberindeki müminlere yaptıklarımızda; senin için ve kavminden seni tasdik edenler ile yalanlayanlar için, cezamız indiğinde elçilerimizi ve onların tâbilerini kurtarmanın bizim sünnetimiz (değişmez kanunumuz) olduğuna dair şüphesiz apaçık bir ibret vardır...

بالمكذِّبين بهم مِن قومِهم ، وإهلاكُ المكذِّبين باللهِ، وذلك سُنَّتى فيك وفى قومِك. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ}.

kavimlerinden peygamberleri yalanlayanların üzerine indiğinde elçilerimizi ve onların takipçilerini kurtarmanın, Allah'ı yalanlayanları ise helak etmenin bizim bir sünnetimiz (değişmez kanunumuz) olduğuna dair apaçık bir ibret vardır . Bu , senin ve kavmin hakkındaki sünnetimdir de. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “Onların çoğu mümin değillerdir.”

يقولُ: ولم يكنْ أكثرُ قومِك بالذين يصدِّقونك؛ لِما سبَق في قضاءِ اللهِ أنَّهم لن يؤمنوا. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} في انتقامِه ممن كفَر به وخالَف أمرَه، {الرَّحِيمُ} الله بالتائبِ منهم أن يعاقبَه بعدَ توبتِه.

Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın hükmünde onların iman etmeyecekleri önceden geçtiği için, kavminin çoğu seni tasdik edecek değildi. {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir” [ifadesiyle de]; Kendisini inkâr edip emrine karşı gelenlerden intikam alma konusunda [el-Azîz'dir]; {الرَّحِيمُ} “çok merhametlidir” [ifadesiyle de], onlardan tövbe eden kimseyi tövbesinden sonra cezalandırmama hususunda Allah'ın çok merhametli olduğunu [bildirmektedir].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkındaki söz: {كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢٧)} “Âd [kavmi de] peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”

يقولُ تعالى ذِكرُه: كذَّبَت عادٌ رُسُلَ اللهِ إليهم،

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âd [kavmi], kendilerine gönderilen Allah'ın elçilerini yalanladı,

{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ} عقابَ اللهِ على كفرِكم به، إنى لكم رسولٌ مِن ربِّي، يأمُرُكم بطاعتِه، ويُحذِّرُكم على كفرِكم بأسَه،

{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ} “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız?'” [yani] O'nu inkâr etmenizden ötürü Allah'ın azabından [sakınmaz mısınız]? Doğrusu ben, size Rabbimden gelmiş bir elçiyim; O'na itaat etmenizi emrediyor ve inkârınız yüzünden O'nun azabına karşı sizi uyarıyorum ;

أمينٌ على وَحْيِه ورسالتِه،

O'nun vahyi ve elçiliği konusunda güvenilir biriyim.

فاتَّقوا الله بطاعتِه والانتهاءِ إلى ما يأمُرُكم وَينْهاكم، وأطيعوني فيما آمُرُكم به مِن اتقاءِ اللهِ وتَحذيرِكم سَطُوتَه،

O halde O'na itaat ederek ve size emrettiği ile yasakladığı şeylere riayet ederek Allah'tan sakının; Allah'tan sakınma ve sizi O'nun şiddetli azabından sakındırma konusunda size emrettiğim hususlarda bana itaat edin,

{وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ}. يقولُ: وما أطلُبُ منكم على أمرِى إياكم باتِّقاءِ اللهِ جزاءً ولا ثوابًا، {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: ما جَزائى وثَوابى على نَصِيحتِى إياكم إلا على ربِّ العالمين.

{وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.” Şöyle der: Size Allah'tan sakınmayı emretmeme karşılık sizden bir karşılık veya mükâfat istemiyorum. {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Şöyle der: Size nasihat etmemin karşılığı ve mükâfatı ancak âlemlerin Rabbine aittir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tevili hakkındaki söz: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠)} “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir alâmet mi bina ediyorsunuz? Ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz? Yakaladığınız vakit de zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz?”

يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قِيلِ هودٍ لقومِه: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ}. والرِّيعُ

Zikri yüce olan Allah, Hûd'un kavmine şöyle dediğini haber vermektedir: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ} “Siz her yüksek tepeye mi bina ediyorsunuz?” Rî' (الرِّيعُ) ise;

كلُّ مكانٍ مُشْرِفٍ مِن الأَرضِ مرتفعٍ، أو طريقٍ، أو وادٍ. ومنه قول ذى الرُّمَّةِ :

yeryüzünün her yüksek ve hâkim yeri, yahut yol ya da vadidir. Zü'r-Rimme'nin şu beyti bu kabildendir :

طِرَاقُ الخَوافي مُشْرِفٌ فوقَ ريْعَةٍ … نَدَى لَيْلِه في رِيشِه يَتَرَقْرَقُ

İç kanat tüyleri üst üste binmiş , yüksek bir tepeden bakan kuşun / Gece çiği tüylerinde ışıldayıp durur .

وقولُ الأعْشَى :

el-A'şâ'nın şu sözü de [bu kabildendir] :

ويَهْمَاءَ قَفْرٍ تَجَاوَزْتُها … إِذَا خَبَّ فِي ريعِها آلُهَا

Nice susuz ve ıssız çölleri aştım geçtim / Tepesinde serabı dalgalanıp yükseldiği vakit .

وفيه لغتانِ: رِيعٌ ورَيْعٌ، بكسرِ الراءِ وفتحِها

Bu kelimede rânın kesresiyle rî' (رِيعٌ) ve fethasıyla rey' (رَيْعٌ) olmak üzere iki lehçe vardır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ}. يقولُ: بكلِّ شَرَفٍ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ} “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir bina mı dikiyorsunuz?” kavli hakkında: “Her yüksek tepeye [demektir].” dediğini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {بِكُلِّ رِيعٍ}. قال: فَجٍّ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بِكُلِّ رِيعٍ} “her yüksek tepeye” kavli hakkında: “Geniş vadi/yol ” dediğini nakletti.

حَّدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ}. قال: بكلِّ طريق .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ} “Siz her yüksek tepeye ... mi bina ediyorsunuz?” kavli hakkında: “Her yola ” dediğini nakletti.

حدَّثني سليمانُ بنُ عُبَيدِ اللهِ الغَيْلانيُّ، قال: ثنا أبو قُتَيبةَ، قال: ثنا مسلمُ بنُ خالدٍ، قال: ثنا ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ}. قال: الرِّيعُ الثَّنِيَّةُ الصغيرةُ .

Bana Süleymân b. Ubeydillâh el-Geylânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Hâlid anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den Allah'ın: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ} “Siz her yüksek tepeye ... mi bina ediyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Rî', küçük dağ yolu / geçididir .”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا يحيى بنُ حسانٍ، عن مسلمٍ بن خالدٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hassân, Müslim b. Hâlid'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini haber verdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال عكرمةُ: {بِكُلِّ رِيعٍ}. قال : فَجٍّ ووادٍ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İkrime: {بِكُلِّ رِيعٍ} “her yüksek tepeye” hakkında: “Geniş yol ve vadi ” demiştir.

قال: وقال مجاهدٌ: {بِكُلِّ رِيعٍ}: بينَ جبلَين.

Dedi ki: Mücâhid de: {بِكُلِّ رِيعٍ} “her yüksek tepeye” [ifadesi hakkında]: “İki dağ arası” demiştir.

قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ}. قال: شَرَفٍ ومنظرٍ.

Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ} “Siz her yüksek tepeye ... mi bina ediyorsunuz?” kavli hakkında: “Yüksek tepe ve seyir yeri” dediğini nakletti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {بِكُلِّ رِيعٍ}. قال: بكلِّ طريقٍ .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah'ın: {بِكُلِّ رِيعٍ} “her yüksek tepeye” kavli hakkında: “Her yola ” dediğini bildirdi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بِكُلِّ رِيعٍ}: بكلِّ طريقٍ .

el-Hüseyn'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {بِكُلِّ رِيعٍ} “her yüksek tepeye” kavli hakkında: “Her yola ” dediğini işittim.

ويعنى بقولِه: {آيَةً}: بُنْيانًا، عَلَمًا.

{آيَةً} “bir alâmet” kavliyle de bina ve nişangâh kastetmektedir.

وقد بَيَّنَّا في غيرِ موضعٍ من كتابِنا هذا أن الآيةَ هي الدلالةُ والعلامةُ، بالشواهدِ المُغْنِيةِ عن إعادتِها في هذا الموضعِ .

Kitabımızın başka yerlerinde, âyetin delalet ve işaret anlamına geldiğini burada tekrar etmeye lüzum bırakmayacak delillerle açıklamıştık .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في ألفاظِهم في تأويلِه.

Tevil ehli de, tevilindeki lafızları farklılık gösterse de, bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşler belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولِه: {بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً}. قال: الآيةُ عَلَمٌ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً} “her yüksek tepeye bir alâmet” kavli hakkında: “Âyet, alâmettir (yol işaretidir).” dediğini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً}. قال: {آيَةً}: بنيانٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً} “her yüksek tepeye bir alâmet” hakkında: “{آيَةً} 'alâmet', binadır ” dediğini nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {آيَةً}: بنيانٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: “{آيَةً} 'alâmet', binadır” dediğini nakletti.

حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه {بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً}. قال: بنيانُ الحمامِ.

Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً} “her yüksek tepeye bir alâmet” kavli hakkında: “Güvercin kulesidir” dediğini nakletti.

وقولِه: {تَعْبَثُونَ}. قال: تلعَبون.

Âyetteki: {تَعْبَثُونَ} “eğlenmek için” kavli hakkında da: “Oyun oynuyorsunuz” demiştir.

وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {تَعْبَثُونَ}. قال: تلعَبون .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan {تَعْبَثُونَ} “eğlenmek için” hakkında: “Oyun oynuyorsunuz ” dediğini nakletti.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {تَعْبَثُونَ}. قال: تلعَبون .

el-Hüseyn'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {تَعْبَثُونَ} “eğlenmek için” kavli hakkında: “Oyun oynuyorsunuz ” dediğini işittim.

وقولُه: {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ}. اختَلف أهلُ التأويلِ في معنى المصانعِ؛ فقال بعضُهم: هي قصورٌ مُشَيَّدةٌ.

Ve O'nun: {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ} “Ve sağlam kaleler/yapılar ediniyorsunuz” kavli. Tevil ehli (müfessirler), el-mesâni‘ (المصانع) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: “Bunlar muhkem ve yüksek köşklerdir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ}. قال: قصورٌ مُشَيَّدةٌ، وبنيانٌ مُخَلَّدٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bize el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ} “sağlam köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz?” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yüksek ve muhkem köşkler ile ebedî kalacak binalardır .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {مَصَانِعَ}: قصورٌ مُشَيَّدةٌ وبنيانٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {مَصَانِعَ} hakkında: “Yüksek ve muhkem köşkler ile binalardır” dediğini nakletti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن مجاهدٍ، قال: {مَصَانِعَ}. يقولُ: حصونٌ وقصورٌ .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Mücâhid'den nakletti; o {مَصَانِعَ} hakkında: “Kaleler ve köşklerdir ” demiştir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا يحيى بنُ حسانَ، عن مسلمٍ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخلُدُونَ}. قال: أبْرِجةُ الحمامِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hassân, Müslim'den, o bir adamdan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخلُدُونَ} kavli hakkında: “Güvercin kuleleridir ” dediğini nakletti.

وقال آخرون: بل هي مآخِذُ للماءٍ.

Başkaları ise: “Aksine onlar su sarnıçlarıdır/havuzlarıdır” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَصَانِعَ}. قال: مآخِذُ للماءِ.

Bana el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den [nakille], O'nun: {مَصَانِعَ} “masânî‘ (muhkem yapılar/sarnıçlar)” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Su sarnıçlarıdır/havuzlarıdır.”

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك، أن يقالَ: إن المصانعَ جمعُ مَصْنَعةٍ. والعربُ تُسَمِّى كُلَّ بناءٍ مَصْنَعةً، وجائزٌ أن يكونَ ذلك البناءُ كان قصورًا وحُصُونًا مُشَيَّدةً، وجائزٌ أن يكونَ كان مآخِذَ للماءِ، ولا خبرَ يَقْطَعُ العُذْرَ بأيِّ ذلك كان، ولا هو مما يُدْرَكُ مِن جهةِ العقلِ. فالصوابُ أن يقالَ فيه ما قال اللهُ: إنهم كانوا يَتَّخِذون مصانعَ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğru olan söz şöyle denilmesidir: Masânî' (المصانع), masna'a (مَصْنَعة) kelimesinin çoğuludur. Araplar her binaya masna'a adını verirler. Bu binaların muhkem köşkler ve kaleler olması caiz olduğu gibi, su sarnıçları olması da caizdir. Bunlardan hangisi olduğunu kesin olarak belirten bağlayıcı bir rivayet bulunmadığı gibi akıl yoluyla da idrak edilecek şeylerden değildir. Dolayısıyla bu konuda en doğru olan, Allah'ın buyurduğu gibi: Onların birtakım mesâni' edindiklerini söylemektir.

وقولُه: {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ}. يقولُ: كأنكم تخلُدُون فتَبْقَون في الأرضِ.

Âyetteki: {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “ebedî kalacağınızı umarak” kavli: “Sanki siz ebedî kalacakmışsınız da yeryüzünde baki kalacakmışsınız gibi” demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.