Binûn

Şuarâ Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} يقولُ: كأنكم تَخْلُدون .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} kavli hakkında: “Sanki siz ebedî kalacakmışsınız gibi ” dediğini nakletti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: في بعضِ الحروفِ: {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle demiştir: Bazı kıraatlerde: {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “ebedî kalacağınızı umarak köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz?” şeklindedir.

وكان ابن زيدٍ يقولُ: {لَعَلَّكُمْ} في هذا الموضعِ استفهامٌ.

İbn Zeyd ise şöyle derdi: Bu makamda geçen {لَعَلَّكُمْ} lafzı istifham (soru) anlamındadır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ’nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:

{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ}. قال: هذا استفهامٌ، يقول: لعلكم تخلُدون حينَ تَبْنُون هذه الأشياءِ ؟

{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “ve sanki ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam köşkler mi ediniyorsunuz?” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu bir istifhamdır (sorudur); [yani] bu şeyleri inşa ettiğinizde ebedî mi kalacaksınız ? demektedir.”

وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يزعُمُ أن {لَعَلَّكُمْ} في هذا الموضعِ بمعنى: "كيما".

Arap dili âlimlerinden bazıları da bu makamdaki {لَعَلَّكُمْ} ifadesinin “...olsun diye” (keymâ) anlamında olduğunu ileri sürmüştür.

وقولُه: {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ}. يقولُ: وإذا سَطَوْتُم سَطَوْتُم قتلًا بالسيوفِ، وضَرْبًا بالسِّياطِ.

Âyetteki: {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi yakalıyorsunuz” kavli: “Zorbalıkla saldırdığınız vakit, kılıçlarla öldürerek ve kırbaçlarla vurarak saldırıyorsunuz” demektir.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ}. قال: القتلُ بالسيفِ والسِّياطِ.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi yakalıyorsunuz” hakkında: “Kılıçla öldürmek ve kırbaçlarla vurmaktır” demiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)}

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden sakının. Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti. Bahçeler ve pınarlar da. Şüphesiz ben, sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum.”

يقولُ تعالى ذكرُه مُخبرًا عن قِيلِ هودٍ لقومِه مِن عادٍ: اتَّقُوا عقابَ اللهِ أَيُّها القومُ، بطاعتِكم إياه فيما أمَركم ونَهاكم، وانْتَهُوا عن اللَّهْوِ واللَّعِبِ وظُلْمِ الناسِ وقَهْرِهم بالغَلَبةِ والفسادِ في الأرضِ،

Zikri yüce olan Allah, Hûd'un Âd kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavmim! Size emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat ederek Allah'ın cezasından sakının; eğlenceden, oyundan, insanlara zulmetmekten, onları zorbalıkla ezmekten ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan vazgeçin!

واحْذَروا سَخَطَ الذي أعْطاكم مِن عندِه ما تعلَمون،

Kendi katından bildiğiniz nimetleri size bahşeden [Allah]'ın gazabından sakının,

وأعانَكم به؛ من بين المواشى والبنين

Ve size yardım ettiği; davarlar ve oğullar,

والبساتينِ والأنهارِ.

Bahçeler ve pınarlar gibi şeylerle ihsanda bulunan [Allah'tan korkun].

{إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ} مِن اللهِ {عَظِيمٍ}.

{إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ} “Gerçekten ben sizin üzerinize ... bir günün azabından korkuyorum” Allah'tan [gelecek] {عَظِيمٍ} “büyük [bir günün].”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨)} “Dediler ki: Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir. Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir. Biz azap edilecek de değiliz.”

يقولُ تعالى ذكرُه: قالت عادٌ لنبيِّهم هودٍ ﵇: مُعْتَدِلٌ عندَنا وَعْظُك إيَّانا وتَرْكُك الوَعْظَ، فلن نؤمنَ لك، ولن نُصَدَّقَك على ما جِئْتَنا به.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Âd kavmi, peygamberleri Hûd aleyhisselâm'a şöyle dedi: Bize öğüt vermenle öğüdü terk etmen bizim nazarımızda eşittir; sana asla inanmayacağız ve bize getirdiğin şey hususunda seni asla tasdik etmeyeceğiz.

وقولُه: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ سوى أبى جعفرٍ، وعامةُ قرأةِ الكوفةِ المتأخرِين منهم: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} . بضمِّ الخاءِ واللامِ، بمعنى: ما هذا الذي تفعلُه إلا عادةُ الأولين مِن قبلِنا.

Âyetteki: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir” kavline gelince; kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Ebû Ca'fer hariç Medine kurrâsının geneli ile müteahhir Kûfe kurrâsının geneli bunu: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} şeklinde hı (خ) ve lâm (ل) harflerinin ötresiyle okumuşlardır; bunun anlamı: “Senin bu yaptığın şey, bizden öncekilerin âdetinden başkası değildir” demektir.

وقرَأ ذلك أبو جعفرٍ وأبو عمرِو بنُ العلاءِ: (إِنْ هَذَا إِلَّا خَلْقُ الْأَوَّلِينَ) . بفتحِ الخاءِ وتسكينِ اللامِ، بمعنى: ما هذا الذي جئتَنا به إلا كَذِبُ الأَوَّلين وأحاديثُهم.

Ebû Ca'fer ve Ebû Amr b. el-Alâ ise bunu: (إِنْ هَذَا إِلَّا خَلْقُ الْأَوَّلِينَ) şeklinde hı (خ) harfinin fethası ve lâm (ل) harfinin sükûnu ile okumuşlardır; bunun anlamı ise: “Bize getirdiğin bu şey, öncekilerin yalanından ve uydurma sözlerinden başkası değildir” demektir.

واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك نحوَ اختلافِ القرأةِ في قراءتِه؛ فقال بعضُهم: معناه: ما هذا إلا دِينُ الأوَّلين وعادتُهم وأخلاقُهم.

Tevil ehli de kurrânın kıraatindeki ihtilafa benzer şekilde bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: “Bunun anlamı: Bu ancak öncekilerin dini, âdeti ve ahlakıdır” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ: دِينُ الأوَّلين.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin ahlakından / âdetinden başka bir şey değildir” kavli hakkında: “Öncekilerin dinidir” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ: هكذا خِلْقَةُ الأَوَّلين، وهكذا كانوا يَحْيَوْن ويَموتُون .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} kavli hakkında: “Öncekilerin yaratılışı da böyledir; onlar da böyle yaşar ve böyle ölürlerdi ” dediğini haber verdi.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ما هذا إلا كَذِبُ الأوَّلين وأساطيرُهم.

Başkaları ise: “Aksine bunun anlamı: Bu ancak öncekilerin yalanı ve masallarıdır” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. قال: أساطيرُ الأوَّلين .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} hakkında: “Öncekilerin masallarıdır ” dediğini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. قال: كَذِبُهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bize el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} kavli hakkında: “Onların yalanıdır ” dediğini nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. قال: إنْ هذا إلا أمرُ الأوَّلين، وأساطيرُ الأوَّلين اكْتَتَبَها، فهي تُمْلَى

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir” kavli hakkında şöyle dedi: “Bu, öncekilerin durumundan ve [Muhammed'in] yazdırdığı öncekilerin masallarından başka bir şey değildir; nitekim onlar kendisine

عليه بكرةً وأصيلًا.

okunmaktadır.”

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن عَلْقمةَ، عن ابن مسعودٍ: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ: إِنْ هذا إلا اختلاقُ الأوَّلين.

Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o Alkame'den, o da İbn Mes'ûd'dan {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bu ancak öncekilerin uydurmasıdır.”

قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا داودُ، عن الشعبيِّ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ أنه كان يقرأُ: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. ويقولُ: شيء اختَلَقوه .

Dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Şa'bî'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan nakletti; o: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} şeklinde okur ve: “Uydurdukları bir şeydir ” derdi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن داودَ، عن الشعبيِّ، قال: قال علقمةُ: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. قال: اخْتلاقُ الأَوَّلين.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o Şa'bî'den nakletti; o dedi ki: Alkame: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} hakkında: “Öncekilerin uydurmasıdır” demiştir.

وأَولى القراءتَين في ذلك بالصوابِ قراءةُ من قرَأه: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} بضَمِّ الخاءِ واللامِ، بمعنى: إنْ هذا إلا عادةُ الأوَّلين ودينُهم. كما قال ابن عباسٍ؛ لأنهم إنما عُوتِبوا على البنيانِ الذي كانوا يَتَّخِذونه، وبَطْشِهم بالناسِ بطشَ الجبابرةِ، وقلةِ شُكْرِهم ربَّهم فيما أنعمَ عليهم، فأجابوا نبيَّهم بأنهم يفْعَلون ما يفْعَلون مِن ذلك، احْتذاءٍ منهم سُنَّةَ مَن قبلَهم مِن الأممِ، واقْتفاءً منهم آثارَهم، فقالوا: ما هذا الذي نَفْعَلُه، {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ}. يَعْنون بالخُلُقِ عادةَ الأَوَّلين. ويزيدُ ذلك بيانًا وتصْحيحًا لما اخْتَرْنا مِن القراءةِ والتأويلِ، قولُهم: {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ}؛ لأنهم

Bu hususta iki kıraatten doğruya en yakın olanı, hâ ve lâm harflerinin zammesiyle {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin ahlakından (geleneğinden) başkası değildir” şeklinde okuyanın kıraatidir; yani İbn Abbâs'ın da dediği gibi: “Bu, öncekilerin âdeti ve dininden başkası değildir” anlamındadır. Çünkü onlar [bu sözü], edindikleri binalar, insanları zorbaların yakalayışıyla yakalamaları ve kendilerine ihsan ettiği nimetler hususunda Rablerine şükürlerinin azlığı sebebiyle kınandıkları için söylemişlerdir. Onlar peygamberlerine, kendilerinden önceki ümmetlerin yoluna uyarak ve onların izlerini takip ederek bu yaptıklarını yaptıklarını söyleyerek cevap vermişler ve: “Yaptığımız bu şey, {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} ‘öncekilerin âdetinden başkası değildir’” demişlerdir. Onlar hulk (خُلُق) ile öncekilerin âdetini kastetmektedirler. Tercih ettiğimiz kıraat ve tevili daha da açıklığa kavuşturan ve doğrulayan husus, onların: {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Biz azap edilecek de değiliz” demeleridir; çünkü onlar

لو كانوا لا يُقِرُّون بأن لهم ربًّا يَقْدِرُ على تعذيبِهم، ما قالوا: {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ}، بل كانوا يقولون: إنْ هذا الذي جئتَنا به يا هودُ إلا خَلْقُ الأَوَّلين، وما لنا مِن مُعَذِّبٍ يُعذِّبُنا. ولكنهم كانوا مُقِرِّين بالصانعِ، ويعبُدون الآلهةَ على نحوِ ما كان مُشركو العرب يَعْبُدونها، ويقولون: إنها تُقَرِّبُنا إلى اللهِ زُلْفَى. فلذلك قالوا لهودٍ وهم منكرون نُبُوَّتَه: {سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ} ثم قالوا له: ما هذا الذي نفعلُه إلا عادةُ مَن قَبْلَنا وأخلاقُهم، وما اللهُ مُعَذِّبَنا عليه. كما أخبَرنا تعالى ذكرُه عن الأممِ الخاليةِ قبلَنا أنهم كانوا يقولون لرُسُلِهِم: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [الزخرف: ٢٣].

Şayet kendilerine azap etmeye kadir bir Rabbin varlığını ikrar etmiyor olsalardı: {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Biz azap edilecek de değiliz” demezler; bilakis: “Ey Hûd! Bize getirdiğin bu şey öncekilerin uydurmasından başkası değildir, bizi azaplandıracak hiçbir cezalandırıcı da yoktur” derlerdi. Fakat onlar Yaratıcı'yı ikrar ediyorlardı ve Arap müşriklerinin taptığı gibi ilahlara tapıyorlar: “Bunlar bizi Allah'a daha çok yaklaştırsın diye [tapıyoruz]” diyorlardı. İşte bu sebeple peygamberliğini inkâr ederek Hûd'a: {سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ} “Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir” dediler; sonra da ona: “Bizim yaptığımız bu şey, bizden öncekilerin âdeti ve ahlakından başkası değildir; Allah bundan dolayı bize azap edecek de değildir” dediler. Nitekim zikri yüce olan Allah bizden önceki geçmiş ümmetlerin de peygamberlerine: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} [ez-Zuhruf: 23] “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız” dediklerini haber vermiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)} “Böylece onu yalanladılar, biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فكذَّبَت عادٌ رسولَ ربِّهم هُودًا. والهاءُ في قولِه: {فَكَذَّبُوهُ} مِن ذكرِ هودٍ {فَأَهْلَكْنَاهُمْ}. يقولُ: فَأَهْلَكْنا عادًا بتكْذيبِهم رسولَنا، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ فِي إِهْلاكِنا عادًا بتكذيبِها رسولَها، لعبرةً وعظةً لقومِك يا محمدُ، المُكَذِّبِيك فيما أتيتَهم به مِن عندِ ربِّك، {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وما كان أكثرُ مَن أهْلَكنا، بالذين يؤمِنون في سابقِ علمِ اللهِ،

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Âd kavmi, Rablerinin elçisi Hûd'u yalanladı. {فَكَذَّبُوهُ} “Böylece onu yalanladılar” kavlindeki zamir (hû) Hûd'a aittir. {فَأَهْلَكْنَاهُمْ} “biz de onları helak ettik” kavli: Elçimizi yalanlamaları sebebiyle Âd kavmini helak ettik, demektir. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” kavli hakkında zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Elçisini yalanlaması sebebiyle Âd kavmini helak edişimizde, Rabbinden getirdiklerin hususunda seni yalanlayan kavmin için ey Muhammed, elbette bir ibret ve bir öğüt vardır. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “ama onların çoğu iman etmiş değillerdir” kavli ise: Helak ettiklerimizin çoğu, Allah'ın ezeli ilminde iman edecek kimseler değildi, demektir.

{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} في انتقامِه مِن أعدائِه، {الرَّحِيمُ} بالمؤمنين به.

{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir” düşmanlarından intikam almasında [güçlüdür], {الرَّحِيمُ} “çok merhametlidir” kendisine iman edenlere karşı merhametlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٤٥)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline [tefsirine] dair açıklama: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٤٥)} “Semûd [kavmi de] peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: Siz [Allah'tan] sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size [gönderilmiş] güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبَتْ ثمودُ رسلَ اللهِ،

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Semûd kavmi Allah'ın elçilerini yalanladı,

إذ دعاهم صالحٌ أخوهم إلى اللهِ، فقال لهم: ألا تتَّقون عقابَ اللهِ يا قومِ على معصيتِكم إياه، وخلافِكم أمْرَه، بطاعتِكم أمرَ المفسدين في أرضِ اللهِ،

Kardeşleri Sâlih onları Allah'a davet edip şöyle dediğinde: Ey kavmim! Allah'ın yeryüzünde bozguncuların emrine itaat ederek O'na isyan etmeniz ve emrine muhalefet etmeniz sebebiyle Allah'ın azabından sakınmaz mısınız?

إنى لكم رسولٌ من اللهِ أرسلَنى إليكم بتحذيرِكم عقوبتَه على خلافكم أمرَه، أمينٌ على رسالتِه التي أرسلَها معى إليكم .

Şüphesiz ben, O'nun emrine muhalefet etmeniz sebebiyle sizi O'nun azabıyla uyarmam için Allah'ın size gönderdiği bir elçiyim; benimle size gönderdiği risaletinde güvenilir bir kimseyim .

فاتَّقوا الله أَيُّها القومُ، واحذرُوا عقابَه، وأطيعوني في تحذيرِى إيَّاكم، وأمرِ ربِّكم، باتباعِ طاعتِه، {وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْر}.

Ey kavim, Allah'tan sakının ve O'nun azabından çekinin; benim sizi uyarmamda ve Rabbinizin O'na itaate uymanızı [emreden] emrinde bana itaat edin. {وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “Buna karşılık ben sizden bir ücret de istemiyorum.”

يقولُ: وما أسألُكم على نُصحى إيَّاكم وإنذارِكم، من جزاءٍ ولا ثوابٍ، {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: إِنْ جزائي وثوابي إلَّا على ربِّ جميعِ ما في السماواتِ وما في الأرضِ، وما بينَهما من خلْقٍ.

Buyuruyor ki: Size nasihat etmeme ve sizi uyarmama karşılık sizden ne bir karşılık ne de bir mükâfat istiyorum. {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} “benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Buyuruyor ki: Benim karşılığım ve mükâfatım, ancak göklerde, yerde ve bu ikisi arasında bulunan tüm yaratılmışların Rabbine aittir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)} “Siz burada güven içinde; bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcukları olgunlaşmış hurmalıklarda bırakılacak mısınız? Dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.”

يقولُ تعالى ذكرُهُ مخبرًا عن قيلِ صالحٍ لقومِه من ثمودَ: أيَتْركُكم يا قومِ ربُّكم في هذه الدنيا آمِنين، لا تخافون شيئًا،

Zikri yüce olan Allah, Sâlih'in Semûd kavmine söylediği sözü haber vererek buyuruyor ki: Ey kavmim! Rabbiniz sizi bu dünyada hiçbir şeyden korkmaksızın güven içinde mi bırakacak,

{فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ}. يقولُ: في بساتينَ وعيونِ ماءٍ،

{فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “bahçelerde ve pınarlarda”. Buyuruyor ki: Bahçelerde ve su pınarlarında,

{وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ}: يعنى بالطَّلعِ الكُفُرَّى.

{وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} “Ve ekinler, tomurcukları olgunlaşmış hurmalıklar [arasında]”; [ayette geçen] tal‘ (طَلْع) ile küfürrâ kastedilmektedir.

واختلف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {هَضِيمٌ}؛ فقال بعضُهم: معناه: اليانعُ النضيجُ.

Tevil ehli {هَضِيمٌ} kavlinin anlamında ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı: Bunun anlamı, yetişmiş ve olgunlaşmış [meyve]dir, demiştir.

ذكرُ مَنْ قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ}. يقولُ: أَيْنَعَ وبلَغ، فهو هضيمٌ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Meyvesi] yetişti ve olgunlaştı, işte bu hadîmdir.

وقال آخرون: بل هو المتَهشِّم المتفتِّتُ.

Başkaları ise: Bilakis o, ufalanıp dökülendir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ}. قال محمدُ بنُ عمرٍو في حديثِه: تهشَّم هشيمًا. وقال الحارثُ: تهشَّم تهشُّمًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} kavli hakkında [naklettiler]: Muhammed b. Amr kendi rivayetinde: "Ufalandıkça ufalandı" dedi. El-Hâris ise: "Parçalanıp ufalandı" dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: سمِعتُ عبد الكريمِ يقولُ: سمِعتُ مجاهدًا يقولُ في قولِه: {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ}. قال: حينَ تَطْلُعُ يَقْبِضُ عليه فيَهْضِمُه. قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Abdülkerîm'i şöyle derken işittim: Mücâhid'i {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} “ve tomurcukları narin hurmalıklar” kavli hakkında şöyle derken işittim: "[Hurma] tomurcuk verdiğinde onu tutar ve ezer." İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi:

إذا مُسَّ تَهَشَّم وتفَتَّت. قال: هو مِن الرُّطَب هضيمٌ، تَقْبِضُ عليه فتَهْضِمُهُ .

Dokunulduğunda ezilip ufalanır. Dedi ki: O, yaş hurmadan hadîmdir (yumuşaktır); onu tuttuğunda ezersin .

وقال آخرون: هو الرَّطَبُ الليِّنُ.

Başkaları ise: O, taze ve yumuşak [hurma]dır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ قولَه: {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ}. قال: الهضيمُ الرَّطْبُ الليِّنُ .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den {وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} kavli hakkında nakletti; [İkrime] şöyle dedi: Hadîm, taze ve yumuşak olandır .

وقال آخرون: هو الراكبُ بعضُه بعضًا.

Başkaları ise: O, [sıklaşıp] birbiri üzerine binmiş olandır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {طَلْعُهَا هَضِيمٌ}: إذا كثُر حَمْلُ النخلةِ، فركِب بعضُه بعضًا، حتى نقَص بعضُه (٢) بعضًا، فهو حينَئِذٍ هَضيمٌ .

Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {طَلْعُهَا هَضِيمٌ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Hurma ağacının meyvesi çoğalıp birbiri üzerine bindiğinde ve hatta birbirini ezerek eksilttiğinde (٢), işte o zaman hadîm olur .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إنَّ الهضيمَ هو المُنْكَسِرُ من لينِه ورُطوبتِه، وذلك من قولِهم: هضَم فلانٌ فلانًا حقَّه. إذا انْتَقَصه وتحَيَّفه، فكذلك الهَضْمُ في الطَّلْعِ، إنما هو التنقُّصُ منه مِن رطوبتِه ولينِه، إما بمسِّ الأيدى، وإما بركوبِ بعضِه بعضًا، وأصلُه "مفعولٌ"، صُرِف إلى "فعيلٍ".

Bu hususta doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz hedîm, yumuşaklığından ve tazeliğinden ötürü kırılıp ezilen [şey]dir. Bu da [Arapların], bir kimse diğerinin hakkını eksiltip ona haksızlık ettiğinde söyledikleri: «Falanca kişi filancanın hakkını eksiltti/yedi (hadame)» sözünden gelmektedir. Hurma tomurcuğundaki hadm da böyledir; onun tazeliğinden ve yumuşaklığından ötürü ya ellerin dokunmasıyla ya da bir kısmının diğerinin üzerine binmesiyle onda meydana gelen eksilme ve ezilmedir. Kelimenin aslı mef'ûl [kalıbında] olup fa'îl [kalıbına] dönüştürülmüştür.

وقوله: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وتَتَّخِذون مِن الجبالِ بيوتًا.

Allah Teâlâ'nın: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ} “Dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz.” kavli hakkında zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Dağlardan evler ediniyorsunuz.

فاخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَارِهِينَ}؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: {فَارِهِينَ} بمعنى: حاذِقين بنحتِها.

Kurrâ {فَارِهِينَ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etti. Kûfe ehli kurrâsının geneli, onu oymada/yontmada usta kimseler anlamında: {فَارِهِينَ} olarak okumuştur.

وقرأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: (فَرِهِين) بغيرِ ألفٍ ، بمعنى: أَشِرِين بَطِرِين.

Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli ise şımarık ve azgın kimseler anlamında elifsiz olarak: (فَرِهِين) şeklinde okumuştur.

واختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك على نحوِ اختلافِ القرأةِ في قراءتِه؛ فقال بعضُهم: معنى {فَارِهِينَ}: حاذِقِين.

Tevil ehli de kurrânın kıraatindeki ihtilafına benzer şekilde bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı: {فَارِهِينَ} kavlinin anlamı: Usta/maharetli kimselerdir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عَثَّامٌ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ وعبدِ اللهِ بن شَدَّادٍ: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ}. قال أحدُهما: حاذِقين. وقال الآخرُ: يَتَجَبَّرون .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih ve Abdullah b. Şeddâd'dan {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ} kavli hakkında nakletti; ikisinden biri: "Usta kimseler" dedi, diğeri ise: "Zorbalık yaparlar" dedi.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا مَرْوانُ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ}. قال: حاذِقين بنحتِها.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Mervân anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ} kavli hakkında haber verdi; [Ebû Sâlih]: "Onu oymada maharetli kimseler" dedi.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَارِهِينَ}. يقولُ: حاذِقين.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın {فَارِهِينَ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Yani] maharetli kimseler."

وقال آخرون: معنى {فَارِهِينَ}: مُسْتَفْرِهِين مُتَجَبِّرين.

Başkaları ise: {فَارِهِينَ} kavlinin anlamı: Şımarıp böbürlenen zorbalardır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، [قال: ثنا سفيانُ] ، عن السديِّ، عن عبدِ اللهِ بن شَدَّادٍ في قولِه: {فَرِهِينَ}. قال: يَتَجَبَّرون.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, [dedi ki: Bize Süfyân anlattı] , es-Süddî'den, o da Abdullah b. Şeddâd'dan {فَرِهِينَ} kavli hakkında nakletti; [Abdullah]: "Zorbalık yaparlar" dedi.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ {فَارِهِينَ}.

Ebû Ca'fer der ki: Doğru olan {فَارِهِينَ} okunuşudur.

وقال آخرون ممن قرَأه: {فَارِهِينَ}: معنى ذلك: كَيِّسِين.

Onu {فَارِهِينَ} şeklinde okuyanlardan başkaları ise: Bunun anlamı: Akıllı ve maharetli kimselerdir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَارِهِينَ}. قال: كيِّسين .

Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {فَارِهِينَ} kavli hakkında: "Akıllı ve maharetli kimseler" dediğini işittim.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ، أنه قرأَ: {فَارِهِينَ}. قال: كيِّسِين.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd, ed-Dahhâk'tan onun {فَارِهِينَ} şeklinde okuyup: "Akıllı ve maharetli kimseler" dediğini anlattı.

وقال آخرون: (فَرِهين): أَشِرِين.

Başkaları ise: (فَرِهين), şımarık kimselerdir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ}. قال: أَشِرِين، ويقالُ: كيِّسين.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] Yüce Allah'ın: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ} “Dağlardan ustalıkla/şımararak evler yontuyorsunuz” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Buradaki fârihîn], şımarık kimselerdir; hünerli/becerikli kimseler olduğu da söylenmiştir.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {بُيُوتًا فَارِهِينَ}. قال: شَرِهين .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بُيُوتًا فَارِهِينَ} kavli hakkında naklettiler; [Mücâhid]: "Açgözlü / doyumsuz kimseler" dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بمثلِه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

وقال آخرون: معنى ذلك: أقوياءُ.

Başkaları ise: Bunun anlamı: Güçlü kimselerdir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: (وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَرِهِين). قال: الفَرِهُ القويُّ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd (وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَرِهِين) kavli hakkında şöyle dedi: Ferih, güçlü olandır .

وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا به الحسنُ، قال: أخبّرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: (فَرِهين). قال: مُعْجَبِين بصنعتِكم .

Başkaları bu hususta el-Hasan'ın bize anlattığı şu rivayeti söylemiştir; dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den (فَرِهين) kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: "Yaptığınız işle böbürlenen kimseler" dedi.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن قراءةَ مَن قرَأه: {فَارِهِينَ} وقراءةَ من قرَأه: (فَرِهين) قراءتان معروفتان، مُسْتَفِيضةٌ القراءةُ بكلِّ واحدةٍ منهما في علماءِ القرأةِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Onu {فَارِهِينَ} şeklinde okuyanın kıraati ile (فَرِهين) şeklinde okuyanın kıraati, [her ikisi de] meşhur iki kıraattir. Kurrâ âlimleri arasında bunların her biriyle okuma yaygın olup müstefîzdir (şöhret bulmuştur). Okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

ومعنى قراءةِ منَ قرَأه: {فَارِهِينَ}: حاذِقين بنحتِها، مُتَخَيِّرين لمواضعِ نحتِها، كيِّسين. مِن الفَراهةِ.

Onu {فَارِهِينَ} şeklinde okuyanın kıraatinin anlamı: Onu oymada maharetli, oyulacak yerleri iyi seçen, akıllı ve becerikli kimseler demektir; bu da ferâhet (فراهة / ustalık, beceri) kökündendir.

ومعنى قراءةِ مَن قرَأه: (فَرِهين): مَرِحين أَشِرِين. وقد يَجوزُ أن يكونَ معنى "فارِهِ" و "فَرِهٍ" واحدًا، فيكونَ "فارهٌ" مبنيًّا على بيانِه ، وأصلُه من "فَعِلَ" "يَفْعَلُ"، ويكونَ "فَرِهٌ" صفةً، كما يقالُ: فلانٌ حاذقٌ بهذا الأمرِ، وحَذِقٌ. ومِن الفارهِ بمعنى المَرِحِ قولُ الشاعرِ عديِّ بن وداعٍ العُقَويَّ مِن الأزْدِ :

Onu (فَرِهين) şeklinde okuyanın kıraatinin anlamı ise: Şımarık ve azgın kimseler demektir. "Fârih" ve "ferih" kelimelerinin aynı anlamda olması da caizdir; bu takdirde "fârih" beyânı üzere bina edilmiş olur ve aslı "fe'ile / yef'alu" (فَعِلَ - يَفْعَلُ) kalıbındandır; "ferih" ise sıfat olur. Nitekim: "Falanca bu işte hâzıktır (mâhir) ve hazıktır" denilmesi gibidir. Fârih kelimesinin şımarık / neşeli manasında kullanılışına dair Ezd kabilesinden Ukayy [koluna mensup] şair Adiyy b. Vedâ'ın şu sözü [örnektir]:

لا أَسْتَكِينُ إِذا ما أَزْمةٌ أَزَمَتْ … ولن تَرانى بخيرٍ فارِهَ اللَّبَبِ

"Bir darlık bastırdığında boyun eğmem ... ve beni bir iyilik içindeyken de göğsü şımarıp kabarmış (fârihe'l-lebeb) göremezsin."

أي: مرحَ اللَّببِ .

Yani: Gönlü şımarmış demektir.

وقولُه: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فاتقُوا عقابَ اللهِ أَيُّها القومُ على معصيتِكم ربَّكم، وخلافِكم أمرَه، وأطِيعوني في نصيحتِي لكم، وإنذارى إياكم عقابَ اللهِ، تَرْشُدوا.

{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin!” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Rabbinize isyan etmenizden ve O'nun emrine muhalefetinizden ötürü Allah'ın azabından korkun; size olan nasihatimde ve sizi Allah'ın azabıyla uyarmamda bana itaat edin ki doğru yolu bulasınız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣)}

Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣)} “Ve o haddi aşanların emrine itaat etmeyin! Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar ve ıslah etmezler. Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin!'”

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ صالحٍ لقومِه من ثمودَ: لا تطيعوا أيُّها القومُ

Zikri Yüce olan [Allah], Sâlih'in Semûd kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! İtaat etmeyin...

أمرَ المسرفين على أنفسِهم، في تمادِيهم في معصيةِ اللهِ، واجترائِهم على سَخَطِه،

Allah'a isyanda aşırı giderek ve O'nun gazabını üzerlerine çekmeye cüret ederek kendi aleyhlerine haddi aşanların emrine!

وهم الرهْطُ التسعةُ الذين كانوا يُفْسِدون في الأرضِ ولا يُصلِحون، من ثمودَ، الذين وصَفهم اللهُ جلَّ ثناؤُه بقوله: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ} [النمل: ٤٨]. يقولُ: الذين يسعَون في أرضِ اللهِ بمعاصيه، {ولا يُصلِحون}. يقولُ: ولا يُصلِحون أنفسَهم بالعملِ بطاعةِ اللهِ.

Onlar da Semûd'dan olup yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen dokuz kişilik çetedir; nitekim şânı yüce olan Allah onları şu kavliyle nitelemiştir: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ} [en-Neml: 48] “O şehirde dokuz kişi (çete) vardı ki, yeryüzünde bozgunculuk çıkarıyorlar, asla düzeltmeye yanaşmıyorlardı.” Şöyle buyurmaktadır: [Onlar] Allah'ın arzında O'na isyan ederek koşanlardır. {ولا يُصلِحون} “ve ıslah etmezler” kavli ise; Allah'a itaat doğrultusunda amel ederek kendilerini ıslah etmezler, demektir.

وقولُه: {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضهم: معناه: إنما أنت من المسحورين.

{قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin!'” kavline gelince; tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı, sen ancak kendisine büyü yapılmış kimselerdensin, demektir demiştir.