Binûn

Neml Suresinin Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم ابتدأ تعالى ذكره تعديدَ نعمه عليهم وأياديه عندهم، وتعريفهم بقلة شكرهم إياه، على ما أولاهم من ذلك، فقال: {أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ}.

Sonra Zikri Yüce olan, kendilerine bahşettiği bunca lütfa karşılık O'na şükürlerinin ne kadar az olduğunu onlara bildirmek ve onlara olan nimetlerini ve ihsanlarını saymaya başlamak üzere şöyle buyurdu: {أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ}.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)} “[Onlar mı hayırlı,] yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Biz onunla, ağacını sizin bitirmenizin mümkün olmadığı, göz alıcı güzellikte bahçeler yetiştirdik. Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onlar [haktan ve adaletten] sapan bir topluluktur.”

يقولُ تعالى ذكره للمشركين به من قريش: أعبادةُ ما تَعْبُدون مِن أوثانكم التي لا تَضُرُّ ولا تَنْفَعُ، خيرٌ أم عبادةُ من خلق السماوات والأرضَ؟ {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} يعنى: مطرًا. وقد يجوزُ أن يكونَ مُريدًا به العيونَ التي فجرها في الأرضِ؛ لأن كلَّ ذلك من خلقِه، {فَأَنْبَتْنَا بِهِ}. يعنى: بالماءِ الذي أُنزل من السماءِ {حَدَائِقَ}. وهى جمعُ حديقةٍ، والحديقةُ البُستانُ عليه حائطٌ مُحَوَّطٌ، وإن لم يَكُن عليه حائطٌ لم يَكُن حديقةً.

Zikri Yüce olan, Kureyş'ten Kendisine ortak koşanlara buyurur ki: Zarar vermeyen ve fayda sağlamayan putlarınızdan taptığınız şeylere ibadet etmek mi daha hayırlıdır, yoksa gökleri ve yeri yaratanın ibadeti mi? {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “gökten size su indiren mi?”, yani yağmuru [indiren mi]? Bununla yeryüzünde fışkırttığı pınarları kastetmiş olması da caizdir; çünkü bunların hepsi O'nun yaratmasıyladır. {فَأَنْبَتْنَا بِهِ} “Biz o suyla... bitirdik”, yani gökten indirilen suyla [bitirdik], {حَدَائِقَ} “bahçeler”. Bu kelime Hadîka (حديقة) kelimesinin çoğuludur; Hadîka ise etrafı duvarla çevrilmiş bostandır; şayet etrafında duvar yoksa Hadîka sayılmaz.

وقوله: {ذَاتَ بَهْجَةٍ}. يقولُ: ذات منظرٍ حسنٍ. وقيل: {ذَاتَ} كله بالتوحيد. وقد قيل: {حَدَائِقَ}. كما قال: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الأعراف: ١٨٠]. وقد بيَّنتُ ذلك فيما مضى .

O'nun: {ذَاتَ بَهْجَةٍ} “güzel manzaralı” kavline gelince; [Şanı Yüce olan] der ki: Güzel manzaralı [bahçeler]. [Hadâik çoğul olduğu halde] {ذَاتَ} lafzının tekil getirildiği de söylenmiştir; nitekim {حَدَائِقَ} çoğul olmasına rağmen Allah'ın: {وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “En güzel isimler Allah'ındır” [A'râf 180] buyurmasında olduğu gibi [tekil sıfat gelmiştir]. Bunu daha önce açıklamıştım .

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ}. قال: البهجة الفُقَّاحُ مما يأكلُ الناسُ والأنعامُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ} “güzel manzaralı bahçeler” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "Behce (بَهْجَة); insanların ve hayvanların yediği şeylerin çiçek açmasıdır (fukkâh) ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهد قوله: {حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ}. قال: مِن كلِّ شيءٍ يأكله الناسُ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ} “güzel manzaralı bahçeler” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "İnsanların yediği her şeyden...

والأنعامُ.

"...ve hayvanların [yediği şeylerden]."

وقوله: {مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا}. يقول تعالى ذكرُه: أنبتنا بالماء الذي أنزلناه من السماء لكم هذه الحدائق، إذ لم يَكُن لكم - لولا أنه أنزل عليكم الماء من السماء - طاقةٌ أن تُنْبِتُوا شجر هذه الحدائق، ولم تكونوا قادرين على إنبات ذلك؛ لأنه لا يصلُحُ ذلك إلا بالماء.

O'nun: {مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا} “bir ağacını bile bitirmeye gücünüzün yetmediği” kavline gelince; Zikri Yüce olan buyurur ki: Şayet Allah üzerinize gökten su indirmemiş olsaydı, bu bahçelerin ağaçlarını bitirmeye gücünüz yetmeyeceğinden ve bunu bitirmeye muktedir olamayacağınızdan dolayı bu bahçeleri sizin için gökten indirdiğimiz suyla bitirdik; çünkü bu ancak su ile mümkündür.

وقوله: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكره: أمعبودٌ مع اللهِ أَيُّها الجَهَلَةُ خلق ذلك، وأنزلَ مِن السماءِ الماء فأنبت به لكم الحدائق؟

O'nun: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var?” kavline gelince; Zikri Yüce olan buyurur ki: Ey cahiller, Allah ile beraber bunları yaratan, gökten suyu indirip onunla sizin için bu bahçeleri bitiren başka bir ibadet edilen varlık mı var?

فقوله: {أَإِلَهٌ} مردودٌ على تأويل: أمع الله إلهٌ؟

Nitekim O'nun: {أَإِلَهٌ} buyruğu, "Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var?" teviline dayanmaktadır.

{بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: بل هؤلاء المشركون قوم ضُلَّالٌ، يَعْدِلون عن الحقِّ، ويَجُورُون عليه على عَمْدٍ منهم لذلك، مع علمهم بأنهم على خطأ وضلالٍ، ولم يعدلوا عن جهلٍ منهم بأنَّ مَن لا يقدرُ على نفعٍ ولا ضرٍّ خيرٌ ممن خلق السماوات والأرضَ، وفعل هذه الأفعال، ولكنهم عَدَلوا على علمٍ منهم ومعرفة؛ اقتفاءً منهم سُنَّةَ مَن مضى قبلهم من آبائهم.

{بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ} “Hayır, onlar haktan sapan bir topluluktur!” buyruğunda [Şanı] Yüce olan der ki: Bilakis bu müşrikler, hata ve sapıklık üzere olduklarını bildikleri halde haktan sapan ve kasten ona haksızlık eden sapkın bir topluluktur. Onlar, ne bir faydaya ne de bir zarara gücü yetmeyen kimsenin, gökleri ve yeri yaratan ve bu işleri yapan Zât'tan daha hayırlı olduğu yönündeki bir cehaletten ötürü haktan sapmadılar; bilakis kendilerinden önce gelip geçmiş atalarının yoluna uyarak, bilerek ve farkında olarak saptılar.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١)} “Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan, aralarında nehirler akıtan, orada sarsılmaz dağlar var eden ve iki denizin arasına bir engel koyan mı? Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var? Hayır, onların çoğu bilmezler!” ayetinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: أعبادةُ ما تُشْرِكون أيُّها الناسُ بربِّكم خيرٌ، وهو لا يضُرُّ ولا ينفعُ، أم الذي جعَل الأرضَ لكم قرارًا تَسْتقرون عليها لا تميدُ بكم؟

Zikri Yüce olan buyurur ki: Ey insanlar! Rabbinize ortak koştuğunuz, üstelik ne bir zarar ne de bir fayda verebilen şeylere ibadet etmek mi daha hayırlıdır, yoksa yeryüzünü sizin için üzerinde yerleşip duracağınız, sizi sarsmayan bir karar yeri kılan [Allah] mı?

{وَجَعَلَ} لكم {خِلَالَهَا أَنْهَارًا}. يقولُ: بينها أنهارًا، {وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ} وهى ثوابت الجبالِ، {وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا}: بين العذبِ والمِلْحِ، أن يُفْسِدَ أحدُهما صاحبه، {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ}. [يقولُ: أإلهٌ مع الله] سواه فعل هذه الأشياءَ، فأشْرَكتُموه في عبادتكم إيَّاه؟

{وَجَعَلَ} sizin için {خِلَالَهَا أَنْهَارًا} “aralarında nehirler akıtan”, [Şanı Yüce olan] der ki: Aralarında nehirler [akıtan], {وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ} “orada sarsılmaz dağlar var eden”; bunlar sabit dağlardır; {وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا} “ve iki denizin arasına bir engel koyan mı?”: Tatlı ile tuzlunun birbirini bozmaması için [aralarına engel koyan]. {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var?”, [buyurur ki: Allah ile birlikte] O'ndan başka bu şeyleri yapan bir ilâh mı var ki, O'na kulluğunuzda o ilâhı O'na ortak koştunuz?

وقوله: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقول تعالى ذكره: بل أكثرُ هؤلاء المشركين لا يعلمون قَدْرَ عَظَمَةِ اللهِ، وما عليهم مِن الضرِّ في إشراكهم في عبادة الله غيره، وما لهم من النفع في إفرادِهم الله بالألوهة، وإخلاصهم له العبادة، وبراءتهم من كلِّ معبود سواه.

O'nun: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hayır, onların çoğu bilmezler!” kavline gelince; Zikri Yüce olan buyurur ki: Bilakis bu müşriklerin çoğu, Allah'ın azametinin kadrini, Allah'a kullukta başkasını O'na ortak koşmalarında kendilerine ne büyük zarar olduğunu ve ulûhiyeti yalnız Allah'a has kılmalarında, ibadeti O'na ihlasla yapmalarında ve O'ndan başka tapılan her şeyden uzak durmalarında kendilerine ne büyük fayda bulunduğunu bilmezler.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢)} “Yoksa darda kalan kendisine yalvardığı zaman ona karşılık veren, sıkıntıyı gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” ayetinin tevili hakkında söz:

يقول تعالى ذكره: أما تُشركون بالله خيرٌ، أم الذي يجيب المضطر إذا دعاه، ويكشفُ السُّوءَ النازل به عنه؟

Zikri Yüce olan buyurur ki: Allah'a ortak koştuklarınız mı daha hayırlıdır, yoksa darda kalmış kimse Kendisine dua ettiğinde ona icabet eden ve başına gelen kötülüğü ondan gideren Zât mı?

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قوله: {وَيَكْشِفُ السُّوءَ}. قال: الضُّرَّ .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَيَكْشِفُ السُّوءَ} “sıkıntıyı gideren” kavli hakkında nakletti; o: "[Yani] zararı [gideren]" demiştir .

وقولُه: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ}. يقولُ: ويستخلِفُ بعد أُمرائكم في الأرض منكم خُلَفَاءَ أحياءً يخلفونهم.

O'nun: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ} “ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı?” kavline gelince; [Şanı Yüce olan] der ki: Yeryüzündeki önderlerinizin ardından onların yerine geçecek hayatta olan halifeleri sizden kılan [mı hayırlıdır]?

وقوله: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ}. يقولُ: أإله مع الله سواه يفعلُ هذه الأشياء بكم،

O'nun: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah ile beraber başka bir ilâh mı var?” kavline gelince; [Şanı Yüce olan] der ki: Allah ile birlikte O'ndan başka bu şeyleri sizin için yapan,

ويُنْعِمُ عليكم هذه النِّعم؟

ve size bu nimetleri bahşeden bir ilâh mı var?

وقوله: {قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: تَذَكُّرًا قليلًا من عظمة الله وأياديه عندكم، تذكَّرون وتَعْتَبِرون حُجَجَ الله عليكم يسيرًا، فلذلك أشْرَكتُم بالله غيره في عبادته.

O'nun: {قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ} “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” kavline gelince; [Şanı Yüce olan] der ki: Allah'ın azametini ve size olan ihsanlarını pek az hatırlıyorsunuz ; Allah'ın sizin aleyhinizdeki delillerini çok az düşünüp ibret alıyorsunuz. İşte bu sebeple O'na kullukta Allah'tan başkasını O'na ortak koştunuz.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)} “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var? Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir!” ayetinin tevili hakkında söz:

يقول تعالى ذكره: أمّا تُشركون بالله خيرٌ، أم الذي يَهْدِيكُم في ظُلُماتِ البَرِّ والبحر إذا أضْلَلْتُم فيهما الطريق، فأظلمت عليكم السُّبُلُ فيهما؟

Zikri Yüce olan buyurur ki: Allah'a ortak koştuklarınız mı daha hayırlıdır, yoksa karada ve denizde yolu şaşırdığınızda ve buralarda yollar üzerinize karardığında karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren Zât mı?

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قوله: {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}: وظُلمات البرِّ: ضَلالةُ الطريقِ، والبحرِ: ضَلالةُ طريقه، وموجُه، وما يكونُ فيه .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren... mi?” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "Karanın karanlıkları yolun kaybedilmesidir; denizin [karanlıkları ise] yolunun kaybedilmesi, dalgaları ve onda bulunan şeylerdir ."

قولُه: (ومَن يُرْسِلُ الرياحَ نُشْرًا بينَ يَدَى رَحْمَتِهِ). يقولُ: والذي يرسلُ الرياحَ نُشْرًا لِمَوَتانِ الأرض، {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ}. يعنى: قدَّام الغيث الذي يُحْيِى مَواتَ الأَرضِ.

O'nun: {وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “[Yoksa] rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi?” kavline gelince; [Zikri Yüce olan] şöyle buyurmaktadır: Ölü toprağı [canlandırmak] için rüzgârları bir müjde olarak gönderen, {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “rahmetinin önünde” yani ölü toprağı dirilten yağmurun önünde [gönderen Zât mı daha hayırlıdır?]”

وقوله: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إلهٌ مع الله سوى الله يفعلُ بكم شيئًا من ذلك فتعبُدوه مِن دونِه، أو تُشْرِكوه في عبادتِكم إياه؟ {تَعَالَى اللَّهُ}. يقولُ: للهِ العُلُوُّ والرِّفْعَةُ عن شركِكم الذي تشركون به، وعبادتكم معه ما تعبدون.

O'nun: {أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var? Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir!” kavline gelince; Zikri Yüce olan buyurur ki: Allah'tan başka O'nunla beraber size bunlardan bir şey yapan başka bir ilâh mı var ki O'nu bırakıp ona ibadet edesiniz yahut O'na ibadetinizde onu O'na ortak koşasınız? {تَعَالَى اللَّهُ} “Allah... yücedir” buyruğu hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Allah, O'na koştuğunuz şirkten ve O'nunla birlikte taptığınız şeylere kulluğunuzdan pek yüce ve münezzehtir.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٦٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٦٤)} “Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah ile birlikte başka bir ilâh mı var? De ki: Eğer doğru sözlü iseniz delilinizi getirin!” ayetinin tevili hakkında söz:

يقول تعالى ذكره: أما تُشْرِكون أيُّها القومُ خيرٌ، أم الذي يبدأُ الخلق ثم يُعِيدُه، فيُنْشِئَه من غيرِ أصلٍ، ويَبْتَدِعَه ثم يُفْنِيَه إذا شاء، ثم يعيده إذا أراد كهيئته قبل أن يُفْنيه، والذي يرزقكم من السماء والأرضِ، فيُنْزِلَ مِن هذه الغيثَ، ويُنْبِتَ مِن هذه النبات لأقواتِكم وأقواتِ أَنْعامِكم، أإلهٌ مع الله سوى الله يفعل ذلك؟ وإن زعموا أن إلهًا غير الله يفعل ذلك أو شيئًا منه، فقل لهم يا محمدُ: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}.

Zikri Yüce olan buyurur ki: Ey kavim! Ortak koştuklarınız mı daha hayırlıdır, yoksa yaratmayı ilk baştan başlatan, sonra onu tekrarlayan; yani hiçbir asıl olmaksızın yaratıp örneksiz var eden , dilediğinde onu yok eden, sonra istediğinde onu yok etmeden önceki şekliyle yeniden dirilten ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran, yani sizin ve hayvanlarınızın azığı için gökten yağmuru indiren ve yerden bitkiyi bitiren Zât mı? Allah ile beraber O'ndan başka bunu yapan bir ilâh mı var? Şayet Allah'tan başka bir ilâhın bunu veya bundan bir şeyi yaptığını iddia ederlerse, onlara de ki ey Muhammed: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “delilinizi getirin!”.

أي: حُجَّتكم على أن شيئًا سوى الله يفعل ذلك، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} في دعواكم.

Yani davanızda {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz”, Allah'tan başka bir şeyin bunu yaptığına dair hüccetinizi [getirin].

و"من" التي في {أَمَّنْ} [و "ما"] مبتدأٌ، في قوله: {عَمَّا يُشْرِكُونَ}، والآياتُ بعدها إلى قوله: {وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ}. بمعنى "الذي"، لا بمعنى الاستفهام؛ وذلك أن الاستفهام لا يدخلُ على الاستفهام.

{أَمَّنْ} ve {عَمَّا يُشْرِكُونَ} kavlindeki ["mâ"] lafızlarında bulunan "men" ve ["mâ"] mübtedadır . Ondan sonraki ayetler {وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} kavline kadar istifham (soru) anlamında değil, "ellezî" (ismi mevsûl) anlamındadır; zira soru sorunun üzerine dahil olmaz.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {(٦٤) قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ (٦٦)}.

Yüce Allah'ın şu ayetlerinin tevili hakkındaki görüş: {(٦٤) قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ (٦٦)} “De ki: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez. Onlar ne zaman diriltileceklerinin de farkında değildirler. Hayır, ahirete dair bilgileri yetersiz kalıp tükenmiştir. Bilakis onlar bundan şüphe içindedirler; hatta onlar ondan yana kördürler.”

يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمد لسائليك من المشركين عن الساعة متى هي قائمةٌ؟ لا يعلمُ مَن في السماوات والأرض الغيب الذي قد استأثر الله بعلمه وحَجَب عنه خلقه - غيرُه، والساعةُ من ذلك، {وَمَا يَشْعُرُونَ}. يقول: وما يدرى من في السماواتِ والأرض من خلقه، متى هم مبعوثون مِن قُبُورِهم لقيام الساعة؟

Zikri Yüce olan, Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e buyurur ki: Ey Muhammed! Müşriklerden sana kıyametin ne zaman kopacağını soran kimselere de ki: Göklerde ve yerde olanlardan hiç kimse, Allah'ın bilgisini Kendisine has kıldığı ve yaratılmışlarından gizlediği gaybı bilmez; sadece O bilir. Kıyamet de bu [gayb]tandır. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “farkında değillerdir” kavli hakkında [Şanı Yüce olan] der ki: Göklerde ve yerde bulunan yaratılmışlar, kıyametin kopması için kabirlerinden ne zaman diriltileceklerini bilmezler.

وقد حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبرنا داودُ بن أبى هندٍ، عن الشعبيِّ، عن مسروقٍ، قال: قالت عائشةُ: مَن زَعَم أنه يُخْبِرُ الناسَ بما يكون في غدٍ، فقد أعظم على الله الفِرْيَةَ، والله يقولُ: {لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ} .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, eş-Şa'bî'den, o Mesrûk'tan nakletti; o şöyle demiştir: Âişe şöyle dedi: "Kim insanlara yarın ne olacağını haber verdiğini iddia ederse, Allah'a karşı pek büyük bir iftirada bulunmuş olur. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: {لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ} “Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez”" .

واختلف أهل العربية في وَجْهِ رفعِ {اللَّهُ}؛ فقال بعض البصريِّين: هو كما تقولُ : {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} [النساء: ٦٦]. وفي حرف ابن مسعودٍ: (قليلًا) بدلًا من الأوَّلِ؛ لأنك نَفَيْتَه عنه، وجعلته للآخرِ.

Arap dili âlimleri {اللَّهُ} lafzının merfû kılınış (ötreli okunuş) veçhinde ihtilaf etmişlerdir. Basralılardan bazıları şöyle demiştir: Bu , tıpkı: {إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna” [Nisâ 66] dediğin gibidir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise, birincisinden bedel olarak (قليلًا) [mansûb] okunmuştur ; zira sen [hükmü] birincisinden nefyedip sonrakine sabit kılmış oldun.

وقال بعض الكوفيِّين: إن شئتَ أن تَتَوَهَّم في {مَنْ} المجهول، فتكونَ معطوفة على: قُلْ لا يعلم أحدٌ الغيب إلا الله. قال: ويجوز أن تكون {مَنْ}

Kûfelilerden bazıları da şöyle demiştir: Şayet {مَنْ} [lafzını] meçhul (nekire/belgisiz) kabul etmek istersen, [bu takdirde]: "De ki: Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez" [sözüne] matuf olur. [Ferrâ] dedi ki: {مَنْ} [lafzının]...

معرفةً، ونزَل ما بعدَ {إِلَّا} عليه، فيكونَ عَطْفًا، ولا يكونَ بدلًا؛ لأن الأوَّلَ مَنْفِيٌّ، والثانيَ مُثْبَتٌ، فيكونَ في النَّسَقِ، كما تقولُ: قامَ زيدٌ إلا عمرٌو. فيكونُ الثاني عطفًا على الأوَّلِ، والتأويلُ جَحْدٌ، ولا يكونُ أن يكونَ الخبرُ جَحْدًا، أو الجحدُ خبرًا. قال: وكذلك {مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} [النساء: ٦٦]. و (قليلًا). مَن نَصَب فعلى الاستثناءِ في عبادتِكم إيَّاه، ومَن رفَع فعلى العطفِ، ولا يكونُ بدلًا .

marife olması ve {إِلَّا} edatından sonrakinin de buna göre inmesi caizdir; bu durumda atıf olur, bedel olmaz. Çünkü birincisi menfî (olumsuz), ikincisi ise müsbet (olumlu)dir; dolayısıyla bu dizilişte tıpkı "Zeyd kalktı, Amr değil (kalkmadı)" demen gibi olur. Böylece ikincisi birincisine matuf olur, tevili ise inkârdır (nefiydir). Haberin inkâr (olumsuz) veya inkârın haber olması söz konusu olamaz. Dedi ki: {مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ} “içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” [Nisâ 66] ayetindeki (قليلٌ) ve (قليلًا) kelimeleri de böyledir. Kim nasb ile okuduysa O'na ibadetiniz hususundaki istisna üzere okumuştur; kim de ref ile okuduysa atıf üzere okumuştur ve bu bedel olamaz .

وقولُه: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ سِوى أبى جعفرٍ وعامةِ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: {بَلِ ادَّارَكَ} بكسر اللامِ مِن {بَلِ}، وتَشْدِيدِ الدالِ مِن {ادَّارَكَ} ، بمعنى: بل تَدارَكَ علمُهم. أي: تتابع علمُهم بالآخرةِ، هل هي كائنةٌ أم لا؟ ثم أُدغمت التاءُ في الدالِ، كما قيل: {اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} [التوبة: ٣٨]. وقد بَيَّنا ذلك فيما مضَى بما فيه الكفايةُ مِن إعادتِه .

O'nun: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} kavline gelince; kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ca'fer hariç Medine kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının geneli bunu, {بَلِ} kelimesinin lâmını kesre ile ve {ادَّارَكَ} kelimesinin dâlını da şeddeli olarak {بَلِ ادَّارَكَ} şeklinde okumuşlardır . Bu, "bilakis onların bilgisi peş peşe geldi (tedâreke)" anlamındadır; yani ahiretin vuku bulup bulmayacağına dair bilgileri peş peşe geldi, demektir. Sonra {اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} “yere çakılıp kaldınız” [Tevbe 38] kavlinde olduğu gibi te harfi dâl harfine idgam edilmiştir. Bunu daha önce tekrarına hacet bırakmayacak yeterlilikte açıklamıştık .

وقرأَته عامةُ قرأةِ أهلِ مكةَ: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} . بسكونِ الدالِ وفتحِ الألفِ، بمعنى: هل أدْرَك علمُهم علمَ الآخرةِ.

Mekke kurrâsının geneli ise bunu, dâlın sükûnu ve elifin fethasıyla {بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} şeklinde okumuşlardır ; bu da "Onların bilgisi ahiret bilgisine ulaştı mı?" anlamındadır.

وكان أبو عمرِو بنُ العلاءِ يُنكِرُ - فيما ذُكر عنه - قراءةَ مَن قرَأ: (بَلْ أَدْرَكَ)

Ebû Amr b. el-Alâ -kendisinden aktarıldığına göre- (بَلْ أَدْرَكَ) şeklinde okuyan kimsenin kıraatini kabul etmezdi.

ويقولُ: إن "بل" إيجابٌ، والاستفهامُ في هذا الموضعِ إنكارٌ. ومعنى الكلام إذا قُرِئ كذلك: (بل آدْرَكَ): لم يَكُنْ ذلك، لم يُدْرِكْ علمُهم في الآخرةِ. وبالاستفهامِ قرَأ ذلك ابن مُحَيْصِنٍ على الوجهِ الذي ذكرتُ أن أبا عمرٍو أنكَره.

[Ebû Amr] şöyle derdi: "Bel" kelimesi olumluluk (ispat) ifade eder, bu konumdaki istifham (soru) ise inkâr ifade eder. Kelam bu şekilde okunduğunda (بل آدْرَكَ) anlamı: "Böyle olmadı, ahiret hakkında bir bilgiye ulaşamadılar" şeklinde olur. İbn Muhaysın da bunu, Ebû Amr'ın kabul etmediğini zikrettiğim vecih üzere soru şeklinde okumuştur.

وبنحوِ الذي ذَكَرتُ عن المكيِّين أنهم قرءوه، ذُكر عن مجاهدٍ أنه قَرأه، غيرَ أنه كان يقرأُ في موضعِ "بل": (أم).

Mekkelilerden okuduklarını naklettiğim kıraatin benzeri Mücâhid'den de rivayet edilmiştir; şu kadar var ki o, "bel" yerine "em" (أَمْ) şeklinde okumaktaydı.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبد الله بنُ موسى، قال: ثنا عثمانُ بنُ الأسودِ، عن مجاهدٍ أنه قرَأ: (أَمْ أَدْرَكَ عِلْمُهم) .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. el-Esved, Mücâhid'den naklen anlattı; o (أَمْ أَدْرَكَ عِلْمُهم) şeklinde okumuştur .

وكان ابن عباس فيما ذُكر عنه يقرؤُه بإثباتِ ياءٍ في "بل" ثم يبتدئُ: (أدّارك)؟ بفتحِ ألفِها، على وجهِ الاستفهامِ، وتشديدِ الدالِ .

İbn Abbâs ise -kendisinden rivayet edildiğine göre- "bel" kelimesine ye harfi ekleyerek (bely/belâ) ve ardından elifi üstün ile soru makamında ve dâl harfini şeddeli olarak (أدّارك) diye başlayarak okurdu .

حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي حمزةَ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: ([بلَى أدَّارَكَ] عِلْمُهم في الآخِرَةِ) أي: لم يُدرك .

Bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hamza'dan, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında anlattı: ([بلَى أدَّارَكَ] عِلْمُهم في الآخِرَةِ); yani [bilgiye] ulaşamadı , demektir.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي حمزةَ، قال: سمعتُ ابنَ عباسٍ يقرأُ: (بَلَى أَدَّارَكَ علْمُهم في الآخرةِ) إنما هو

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hamza'dan anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'ı { بَلَى أَدَّارَكَ علْمُهم في الآخرةِ } şeklinde okurken işittim; bu sadece

استفهامٌ أنه لم يُدْرِكْ.

[bilgiye] ulaşamadığını ifade eden bir istifhamdır (sorudur).

وكأن ابنَ عباسٍ وجَّه ذلك إلى أن مَخْرَجَه مَخرجَ الاستهزاءِ بالمكذِّبين بالبعثِ.

Sanki İbn Abbâs bunu, öldükten sonra dirilişi yalanlayanlarla alay etme üslubuna hamletmiştir.

والصوابُ مِن القراءاتِ عندَنا في ذلك القراءتان اللتان ذكَرتُ إحداهما عن قرأَةِ أهلِ مكةِ والبصرةِ، وهى: (بَلْ أَدْرَكَ علمُهم) بسكونِ لامِ "بل" وفتحِ ألفِ "أدْرَك" وتخفيف دالِها. والأخرى منهما عن قرأةِ الكوفةِ، وهى: {بَلِ ادَّارَكَ} بكسرِ اللامِ وتشديدِ الدال مِن {ادَّارَكَ}؛ لأنهما القراءتان المعروفتان في قرأةِ الأمصارِ، فبأيَّتهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ عندَنا، فأما القراءةُ التي ذكرتُ عن ابن عباسٍ، فإنها وإن كانت صحيحة المعنى والإعرابِ، فخلافٌ لِما عليه مصاحفُ المسلمين، وذلك أن في "بلى" زيادةً ياءٍ في قراءتِه ليست في المصاحفِ، وهى مع ذلك قراءة لا نعلمها قرأ بها أحدٌ مِن قرأة الأمصار، وأما القراءةُ التي ذكرتُ عن ابن مُحَيْصِنٍ، فإن الذي قال فيها أبو عمرٍو قولٌ صحيحٌ؛ لأن العربَ تُحَقِّقُ بـ "بل" ما بعدَها لا تَنْفِيه، والاستفهامُ في هذا الموضعِ إنكارٌ لا إثباتٌ، وذلك أن الله قد أخبرَ عن المشركين أنهم مِن الساعةِ في شَكٍّ، فقال: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ}.

Bize göre bu husustaki kıraatlerin doğru olanı, birini Mekke ve Basra kurrâsından zikrettiğim iki kıraattir; o da "bel"in lâmının sükûnu, "edreke"nin elifinin fethası ve dâlının şeddesiz oluşuyla (بَلْ أَدْرَكَ علمُهم) şeklindedir. Diğeri ise Kûfe kurrâsından nakledilen kıraattir; o da lâmın kesresi ve {ادَّارَكَ} kelimesinin dâlının şeddesiyle {بَلِ ادَّارَكَ} şeklindedir. Zira bu ikisi, şehirlerin kurrâları arasında bilinen iki meşhur kıraattir. Dolayısıyla kıraat eden kimse bu ikisinden hangisiyle okursa bize göre isabet etmiştir. İbn Abbâs'tan aktardığım kıraate gelince; anlamı ve irabı sahih olsa bile Müslümanların mushaflarına aykırıdır. Çünkü onun kıraatindeki "bely/belâ" lafzında mushaflarda bulunmayan fazladan bir ye harfi vardır; üstelik bu, şehirlerin kurrâlarından herhangi birinin okuduğunu bilmediğimiz bir kıraattir. İbn Muhaysın'dan zikrettiğim kıraat hakkında ise Ebû Amr'ın söyledikleri doğrudur; çünkü Araplar "bel" edatıyla kendisinden sonrasını pekiştirip doğrularlar, onu nefyetmezler (olumsuzlamazlar). Bu konumdaki istifham (soru) ise ispat değil inkâr ifade eder. Nitekim Allah müşriklerin kıyamet hakkında şüphe içinde olduklarını haber verip: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ} “Bilakis onlar bundan şüphe içindedirler; hatta onlar buna karşı kördürler” buyurmuştur.

واختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: بل أدرَك علمُهم في الآخرةِ، فأيْقَنوها إذ عايَنوها، حينَ لم ينفعْهم يقينُهم بها، إذْ كانوا بها في الدنيا مُكَذِّبين.

Te'vil ehli (müfessirler) bunun te'vili hususunda ihtilaf etti. Onlardan bazıları şöyle dedi: Bunun manası; dünyada iken onu yalanlamış oldukları için, [artık] ona dair kesin kanaatlerinin (yakînlerinin) kendilerine fayda vermeyeceği bir vakitte, bizzat müşahede ettiklerinde ona kesin olarak inandılar ve ahirette ilimleri kendilerine ulaştı/kemâle erdi [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال عطاءٌ الخُراسانيُّ، عن ابن عباسٍ: (بل أَدْرَكَ عِلْمُهم). قال: بصرُهم في الآخرةِ حينَ لم ينفعْهم العلمُ والبصرُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan (بل أَدْرَكَ عِلْمُهم) kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Ahirette bilgi ve görmenin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda basiretleri (gözleri) gördü .

وقال آخرون: بل معناه: بل غابَ علمُهم في الآخرةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Ahirette onların bilgisi kaybolup gitti, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: (بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهم في الآخرةِ). يقولُ: غابَ علمُهم .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: (بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهم في الآخرةِ) kavli hakkında anlattı. Şöyle der: Bilgileri kaybolup gitti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولهِ: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ}. قال: يقولُ: ضَلَّ علمُهم في الآخرةِ، فليس لهم فيها علمٌ ، هم منها عَمُون.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} kavli hakkında şöyle dedi: Ahirette bilgileri kaybolup yok oldu, artık orada bir bilgileri yoktur ; onlar ahirete karşı kördürler, demektedir.

وقال آخرون: معنى ذلك: لم يَبْلُغْ لهم فيها علمٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: Onların ahirete dair bir bilgisi oluşup erişmedi, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ، قال: ثنى أبي، عن جَدِّى، قال: ثنا

Bana Abdülvâris b. Abdissamed anlattı, dedi ki: Babam bana dedemden anlattı, dedi ki: Bize anlattı:

الحسينُ، عن قتادةَ في قولِه: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ}. قال: كان يقرؤُها: (بل أدْرَكَ عِلْمُهم في الآخرةِ). قال: لم يبلُغْ لهم فيها علمٌ، ولا يَصِلُ إليها منهم رغبةٌ .

el-Hüseyn, Katâde'den O'nun: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} kavli hakkında anlattı. Dedi ki: O bunu (بل أدْرَكَ عِلْمُهم في الآخرةِ) şeklinde okur ve şöyle derdi: Onların ahirete dair bir bilgisi oluşup erişmedi ve onlardan ahirete yönelik bir arzu/istek de ulaşmaz .

وقال آخرون: معنى ذلك: بل أدْرَك: أم أدْرَك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Bel edreke" (yoksa ulaştı mı?), "em edreke" anlamındadır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: (بل أدْرَكَ عِلْمُهُم). قال: أم أدْرَك .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: (بل أدْرَكَ عِلْمُهُم) kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: "Yoksa ulaştı mı?" (أَمْ أَدْرَكَ) demektir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عثمانُ، عن مجاهدٍ: (بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ) قال: أم أدرَك علمُهم؟ مِن أين يُدْرِكُ علمُهم؟

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Osmân, Mücâhid'den naklen anlattı: (بَلْ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ) kavli hakkında dedi ki: Yoksa bilgileri ulaştı mı? Onların bilgisi nereden ulaşacak ki?

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريَجٍ، عن مجاهدٍ بنحوهِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

قال أبو جعفرٍ: وأَولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ، على قراءةِ مَن قرَأ: (بَلْ أَدْرَكَ). القولُ الذي ذكَرناه عن عطاءٍ الخُرساني، عن ابن عباسٍ، وهو أن معناه إذا قُرِئ كذلك: بل وما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُون، بل أدرَك علمهم نفسَ وقتِ ذلك في الآخرةِ، حينَ يُبْعَثُون، فلا ينفعُهم علمهم به حينَئِذٍ، فأما في الدنيا فإنهم منها في شكٍّ، بل هم منها عَمُون.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: (بَلْ أَدْرَكَ) şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre, bunun tevilinde gerçeğe en uygun olan görüş; Atâ el-Horasânî’den, onun da İbn Abbâs’tan naklettiğini zikrettiğimiz görüştür. Bu şekilde okunduğunda bunun anlamı şöyledir: Bilakis onlar ne zaman diriltileceklerini bilmezler; bilakis ahirette diriltildikleri vakit onların bilgisi tam o vakte ulaşır (gerçeği o zaman kavrarlar), fakat o vakit bunu bilmeleri kendilerine bir fayda sağlamaz. Dünyada ise onlar bundan şüphe içindedirler, hatta ona karşı kördürler.

وإنما قلتُ: هذا القولُ أُولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ، على القراءةِ التي ذَكَرتُ؛ لأن ذلك أظهرُ معانِيه. وإذ كان ذلك معناه، كان في الكلامِ محذوفٌ قد اسْتُغْنِيَ بدلالةِ ما ظهَر منه عنه. وذلك أن معنى الكلامِ: وما يَشعُرون أيَّانَ يُبعثون، بل يَشعُرون ذلك في الآخرة، فالكلامُ إذا كان ذلك معناه: وما يشعرُون أيَّان يُبْعَثون، بل أدرَك علمُهم ذلك في الآخرةِ، بل هم في الدنيا في شكٍّ منها.

Zikrettiğim kıraate göre bu görüşün tevil açısından gerçeğe en uygunu olduğunu söylememin sebebi, onun anlamlar içinde en açığı olmasıdır. Anlamı bu şekilde olunca , kelamda açıkça belirtilenin delaleti sayesinde zikredilmesine ihtiyaç kalmayan hazfedilmiş bir kısım bulunur. Zira kelamın anlamı şöyledir: Onlar ne zaman diriltileceklerini bilmezler, bilakis bunu ahirette bileceklerdir. Anlamı bu şekilde olunca kelam: "Ne zaman diriltileceklerini bilmezler, bilakis ahirette onların bilgisi buna erişmiş olur; dünyada ise onlar bundan şüphe içindedirler" takdirindedir.

وأمَّا على قراءةِ مَن قرَأه: {بَلِ ادَّارَكَ}. بكسرِ اللامِ وتشديدِ الدالِ، فالقولُ الذي ذكرنا عن مجاهد، وهو أن يكون معنى "بل": أم. والعربُ تَضَعُ "أم" موضعَ بل"، وموضعَ "بل" "أم". إذا كان في أول الكلام استفهامٌ، كما قال الشاعرُ :

Lâmın kesresi ve dâlın şeddesiyle {بَلِ ادَّارَكَ} şeklinde okuyanların kıraatine gelince; [en uygun] görüş, Mücâhid'den naklettiğimiz, yani "bel" edatının "em" anlamında olması görüşüdür. Nitekim Araplar cümlenin başında bir istifham (soru) bulunduğunda "em" edatını "bel" yerine, "bel" edatını da "em" yerine koyarlar; şairin dediği gibi :

فواللهِ ما أَدْرِى أَسَلْمَى تَغَوَّلَتْ … أم النومُ أم كلٌّ إلى حَبِيبُ

"Allah'a yemin olsun ki bilmiyorum, Selmâ mı bir kılığa bürünüp göründü… Yoksa uyku mu, yoksa hepsi mi bana sevgilidir?"

يعنى بذلك: بل كلٌّ إلى حبيبٌ. فيكونُ تأويلُ الكلامِ: وما يشعُرون أيَّانَ يُبْعَثون، بل تَدارَك علمُهم في الآخرةِ. بمعنى: تَتابَع علمُهم في الآخرةِ. أي: بعلمٍ الآخرةِ. أي: لم يَتَابَعْ بذلك ولم يعلَموه، بل غابَ علمُهم عنه، وضَلَّ فلم يَبْلُغوه ولم يُدْرِكوه.

Bununla şunu kastetmektedir: "Bilakis hepsi bana sevgilidir." Bu durumda kelamın tevili şöyle olur: "Onlar ne zaman diriltileceklerini bilmezler, bilakis ahirette bilgileri birbirini izleyip peş peşe geldi." Yani: Ahirette bilgileri peş peşe geldi; ahiret bilgisiyle [aydınlandı], demektir. Yani: Bu hususta birbirini izlemedi ve onu bilmediler; bilakis bilgileri ondan uzaklaşıp kayboldu, sapıp gitti; ona ulaşamadılar ve onu kavrayamadılar.

وقولُه: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا}. يقولُ: بل هؤلاء المُشرِكون الذين يَسْأَلُونك عن الساعةِ في شكٍّ مِن قيامِها، لا يُوقنون بها ولا يُصَدِّقون بأنهم مَبْعوثون من بعدِ الموتِ، {بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ}. يقولُ: بل هم مِن العلمِ بقيامِها عَمُون.

O'nun: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا} kavli hakkında der ki: Bilakis sana kıyamet vaktini soran bu müşrikler onun kopacağından şüphe içindedirler; ona kesin olarak inanmazlar ve ölümden sonra diriltileceklerini tasdik etmezler. {بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ} kavli hakkında der ki: Bilakis onlar onun kopacağına dair bilgiden yana kördürler.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)} “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra gerçekten [diriltilip] çıkarılacak mıyız? Andolsun, bu bize ve daha önce de atalarımıza vaad olunmuştu. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: قال الذين كفَروا باللهِ: أئنا لمُخْرَجون مِن قبورِنا أحياءً كهَيْئتِنا، مِن بعدِ مَماتِنا، بعدَ أن كُنَّا فيها ترابًا قد بَلِينا؟

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'ı inkâr edenler dediler ki: Bizler ve atalarımız kabirlerimizde çürüyüp toprak olduktan sonra, ölümümüzün ardından [eski] halimiz gibi diri olarak gerçekten çıkarılacak mıyız?

{لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: لقد وُعِدْنا هذا مِن قبلِ محمدٍ؛ واعِدون وعَدوا ذلك آباءَنا، فلم نَرَ لذلك حقيقةً، ولم نَتَبَيَّنْ له صحةً، {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ: قالوا: ما هذا الوعدُ إلا ما سَطَّر الأولون من الأكاذيب في كُتُبِهم، فأثْبَتوه فيها وتحدَّثوا به، مِن غيرِ أن يكونَ له صحةٌ.

{لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki bu, daha önce bize de atalarımıza da vaad olunmuştu”. Şöyle der: Muhammed'den önce de bize bu vaad edilmişti; vaatte bulunanlar bunu atalarımıza vadettiler ama bunun gerçekleştiğini görmedik ve doğruluğunu da kesin olarak anlayamadık. {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”. Şöyle der: Onlar dediler ki: Bu vaat, öncekilerin kitaplarına yazdıkları, içine kaydedip hiçbir gerçekliği olmaksızın anlattıkları yalanlardan başka bir şey değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)} “De ki: 'Yeryüzünde gezin de günahkârların sonu nasıl olmuş bir bakın!' Onlardan dolayı kederlenme ve kurdukları tuzaklardan ötürü de sıkıntıya düşme.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لهؤلاء المُكذِّبين ما جئتَهم به مِن الأنباءِ مِن عندِ ربِّك: سِيروا في الأرضِ، فانظُروا إلى ديارِ مَن كان قبلكم مِن المُكذِّبين رسلَ اللهِ ومساكنِهم، كيف هي؟ ألم يُخْرِبُها الله، ويُهْلِكُ أهلها بتَكْذيبِهم رُسُلَهم، ورَدِّهم عليهم نصائحَهم، فخَلَتْ منهم الديارُ، وتَعَفَّت منهم الرسومُ والآثارُ، فإن ذلك كان عاقبةَ إجْرامِهم، وذلك سُنَّةُ ربِّكم في كلِّ مَن سلَك سبيلَهم، في تَكْذيبِ رُسُلِ ربِّهم، واللهُ فاعلٌ ذلك بكم إن أنتم لم تُبادِروا الإنابةَ مِن كفرِكم، وتَكذيبِكم رسولَ ربِّكم.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rabbinden getirdiğin haberleri yalanlayan bu kimselere de ki: Yeryüzünde gezin de sizden önce Allah'ın elçilerini yalanlayanların yurtlarına ve meskenlerine bir bakın, nasıl olmuş? Elçilerini yalanlamaları ve onların öğütlerini geri çevirmeleri sebebiyle Allah o yurtları harap edip halklarını helak etmedi mi? Böylece yurtlar onlardan boşaldı, izleri ve kalıntıları silinip gitti . İşte onların cürümlerinin sonu böyle olmuştur. Rablerinin elçilerini yalanlama hususunda onların yolunu tutan herkes hakkında Rabbinizin kanunu budur. Şayet siz de küfrünüzden ve Rabbinizin Elçisi'ni yalanlamaktan vazgeçip hemen tövbe etmezseniz, Allah bunu size de yapacaktır.

وقولُه: {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه

O'nun: {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlardan dolayı kederlenme” kavline gelince; zikri yüce olan Allah Peygamberi

محمدٍ ﷺ: ولا تحزنْ على إدْبارِ هؤلاء المشركين عنك، وتَكْذيبِهم لك، {وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ}. يقولُ: ولا يَضِقُ صدرُك مِن مَكْرِهم بك، فإن الله ناصرك عليهم، ومُهْلِكُهم قَتْلًا بالسيفِ.

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [şöyle buyurmaktadır]: Bu müşriklerin senden yüz çevirmelerine ve seni yalanlamalarına üzülme. {وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} “Kurdukları tuzaklardan ötürü de sıkıntı içinde olma”. Şöyle buyurmaktadır: Onların sana kurdukları tuzaklardan ötürü göğsün daralmasın; zira Allah onlara karşı sana yardım edecek ve onları kılıçla öldürerek helak edecektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢)} “Onlar: 'Eğer doğru söylüyorsanız, bu vaad ne zaman gerçekleşecek?' derler. De ki: 'Aceleyle istediğinizin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır bile.'”

يقول تعالى ذكرُه: ويقولُ مُشْرِكو قومك يا محمدُ، المُكَذِّبوك فيما أتيتَهم به من عند ربِّك: متى يكونُ هذا الوعدُ الذي تعِدُناه مِن العذابِ الذي هو بِنا فيما تقولُ حالٌّ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فيما تَعِدونَنا به؟ {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ}. يقولُ ﷻ: قلْ لهم يا محمدُ: عسى أن يكونَ اقتَرب لكم ودَنا {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} مِن عذابِ اللهِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminin seni Rabbinden getirdiklerin konusunda yalanlayan müşrikleri şöyle derler: Bize vadettiğin ve söylediğine göre başımıza gelecek olan bu azap vaadi ne zaman gerçekleşecek, {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer bize vadettiğiniz şeyde doğru sözlü kimseler iseniz?” {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} “De ki: 'Belki de ardınıza takılmıştır bile'”. Celle celâluhu şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: Allah'ın azabından {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} “aceleyle istediğinizin bir kısmı” belki de size iyice yaklaşmış ve yaklaşmak üzeredir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ}. يقولُ: اقتَرب لكم .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} kavli hakkında anlattı. Şöyle der: Size yaklaşmıştır .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ}. يقولُ: اقْتَرَب لكم بعضُ الذي تَسْتَعْجِلون.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} kavli hakkında anlattı. Şöyle der: Aceleyle istediğinizin bir kısmı size yaklaşmıştır.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ}. قال: {رَدِفَ}: أعْجَل لكم.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. [Diğer bir tarikle] bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} “Umarım ki size yaklaşmıştır” kavli hakkında [şöyle dediğini rivayet ettiler]: [Mücâhid] dedi ki: {رَدِفَ}: Size acele ulaştırıldı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ}. قال: أزِفَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yaklaştı .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {رَدِفَ لَكُمْ}: اقْتَرب لكم .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {رَدِفَ لَكُمْ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Size yaklaştı .

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ اللامِ في قولِه: {رَدِفَ لَكُمْ}. وكلامُ العربِ المعروفُ: ردِفه أمرٌ، وأرْدفه. كما يقالُ: تبِعه وأتْبَعه؛ فقال بعضُ نحويي البصرةِ: أدْخل اللامَ في ذلك، فأضاف بها الفعلَ، كما يقالُ: {لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} [يوسف: ٤٣]. و {لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} [الأعراف: ١٥٤].

Arap dili âlimleri O'nun: {رَدِفَ لَكُمْ} kavlinde lâm harfinin gelme veçhinde ihtilaf etmişlerdir. Arapların bilinen kelamında ise "ona bir iş peş peşe geldi / ardı sıra geldi" anlamında (ردِفه أمرٌ ve أرْدفه) denir. Tıpkı (تبِعه ve أتْبَعه) denildiği gibi. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Buraya lâm harfini idhal etmiş ve onunla fiili müteaddi kılmıştır; nitekim {لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} “rüyayı tabir ediyorsanız” [Yûsuf 43] ve {لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “yalnızca Rablerinden korkarlar” [A'râf 154] denilmesinde de böyledir.

وقال بعضُ نحويى الكوفةِ : أدْخَل اللامَ في ذلك للمعنى؛ لأن معناه: دنا لهم. كما قال الشاعرُ:

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir : Buraya lâm harfi mana gereği girmiştir; çünkü bunun anlamı: "Onlara yaklaştı (دنا لهم)" demektir; nitekim şair de şöyle demiştir:

* فقلتُ لها الحاجاتُ يَطْرَحْنَ بالفتى *

* Ona dedim ki: İhtiyaçlar genç adamı savurur *

فأدْخَل الياءَ في "يَطْرَحْنَ"، وإنما يقالُ: طرَحَتْه؛ لأن معنى الطرحِ الرميُ، فأدْخَل الياءَ للمعنى، إذ كان معني ذلك: يَرْمِين بالفتى.

Böylece "savururlar (يَطْرَحْنَ)" fiilinde [harf-i cer olan] bâ harfini dâhil etmiştir; oysa [aslında meful doğrudan getirilerek] "onu savurdu (طرَحَتْه)" denir; çünkü tarh (الطرح) kelimesinin manası atmaktır (الرمي). Anlamdan dolayı bâ harfini dâhil etmiştir, zira bunun anlamı: "Genç adamı [uçurumlara] atarlar (يَرْمِين بالفتى)" demektir.

وهذا القولُ الثاني هو أوْلاهما عندى بالصوابِ، وقد مضَى البيانُ عن نظائرِه في غيرِ موضعٍ مِن الكتابِ، بما أغْنَى عن تِكرارِه في هذا الموضعِ.

Bu ikinci görüş, bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanıdır. Kitabın birden fazla yerinde benzerleri hakkında yapılan açıklamalar geçmiş olup bu durum, bu yerde onun tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.

وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {تَسْتَعْجِلُونَ}. قال أهلُ التأويلِ.

O'nun: {تَسْتَعْجِلُونَ} kavlinin manası hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ}. قال: مِن العذابِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Azaptan [bir kısmı] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤)} “Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. Şüphesiz Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilmektedir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وإن ربَّك يا محمدُ لذو فضلٍ على الناسِ، بتركِه معاجلتَهم بالعقوبةِ، على معصيتِهم إياه وكفرِهم به، وذو إحسانٍ إليهم، في ذلك وفي غيرِه من نعمِه عندَهم، ولكن أكثرَهم لا يَشْكُرونه على ذلك؛ مِن إحسانِه وفضله عليهم، فيُخلصوا له العبادةَ، ولكنهم يُشْرِكون معه في العبادةِ ما يَضُرُّهم ولا يَنْفَعُهم، ومَن لا فضلَ له عندَهم ولا إحسانَ.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Şüphesiz senin Rabbin, O'na isyan etmelerine ve O'nu inkâr etmelerine rağmen insanları cezalandırmada acele etmeyerek onlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; bunda ve katlarındaki diğer nimetlerinde onlara karşı ihsan sahibidir. Fakat onların çoğu, bu ihsanı ve üzerlerindeki lütfundan ötürü O'na şükretmezler ki ibadeti yalnızca O'na has kılsınlar; bilakis kendilerine ne bir zararı ne de bir faydası dokunan, yanlarında hiçbir lütuf ve ihsanı bulunmayan varlıkları ibadette O'na ortak koşarlar.

وقولُه: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ}. يقولُ: وإِن رَبَّك لَيعْلمُ ضمائرَ صدورِ خلقِه، ومكنونَ أنفسِهم، وخَفِيَّ أسرارِهم، وعلانيةَ أمورِهم الظاهرةِ، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن ذلك، وهو مُحْصِيها عليهم، حتى يُجازِىَ جميعَهم بالإحسانِ إحسانًا، وبالإساءةِ جزاءَها.

O'nun: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} kavli ise; [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin, yarattıklarının göğüslerinde sakladıklarını, içlerinde gizlediklerini, gizli sırlarını ve aleni olarak açığa vurdukları işlerini elbette bilir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Hepsine iyilik edene iyilikle, kötülük edene de onun cezasıyla karşılık vermek üzere bunları onlar aleyhine sayıp kaydetmektedir.