حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ}. قال: قال محمدٌ ﷺ لأبي طالبٍ: اشْهَدْ بكلمةِ الإخلاصِ، أُجادِلْ عنك بها يومَ القيامةِ". قال: أي بنَ أخى، ملةَ الأشياخِ. فأَنْزَل اللهُ: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ}. قال: نَزَلَتْ هذه الآيةُ في أبي طالبٍ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” hakkında rivayet etti; dedi ki: Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem Ebû Tâlib'e: "İhlas kelimesine şehadet et ki kıyamet günü onunla seni savunayım" buyurdu. O da: 'Ey kardeşimin oğlu! Ataların dini' dedi. Bunun üzerine Allah: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” [ayetini] indirdi. [Mücâhid] dedi ki: Bu ayet Ebû Tâlib hakkında indi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ}: ذُكِر لنا أنها نَزَلتُ في أبي طالبٍ. قال: ألاصَه عندَ موتِه يقولُ: لا إلهَ إلا اللهُ. لكيما تَحِلَّ له بها الشفاعةُ، فأبَى عليه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize bildirildiğine göre bu [ayet] Ebû Tâlib hakkında inmiştir. [Katâde] dedi ki: Şefaat kendisine [onun vesilesiyle] helal/mümkün olsun diye vefatı anında «Lâ ilâhe illallâh» (Allah'tan başka ilah yoktur) demesi için [Nebî] onu ikna etmeye çalıştı; fakat [Ebû Tâlib] buna yanaşmadı.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن عطاءٍ، عن عامرٍ: لمَّا حضَر أبا طالبٍ الموتُ، قال له النبيُّ ﷺ: "يا عَمَّاهُ، قُلْ: لا إله إلا اللهُ. أَشْهَدُ لك بها يومَ القيامةِ". فقال له: يابنَ أخى، إنه لولا أن يكونَ عليك عارٌ، لم أَبالِ أن أفْعَلَ. فقال له ذلك مرارًا، فلمَّا مات اشتدَّ ذلك على النبيِّ ﷺ، وقالوا: ما تَنْفَعُ قرابةُ أبي طالبٍ منك. فقال: "بلى والذي نَفْسي بيده، إنه الساعةَ لفي ضَحْضَاحٍ مِن النارِ، عليه نَعْلان من نارٍ، تَغْلى منهما أُمُّ رأسِه، وما مِن أهلِ النارِ مِن إنسانٍ هو أَهْوَنُ عذابًا منه". وهو الذي أنْزَل الله فيه: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o Âmir'den rivayet etti: Ebû Tâlib'in ölümü yaklaştığında Nebî sallallahu aleyhi ve sellem ona: "Ey amca! 'Lâ ilâhe illallah' de ki kıyamet günü senin lehine bununla şahitlik edeyim" buyurdu. [Ebû Tâlib] ona: 'Ey kardeşimin oğlu! Şayet senin üzerine bir utanç gelmeyecek olsaydı, bunu yapmaktan çekinmezdim' dedi. [Nebî] ona bunu defalarca söyledi. Vefat edince bu durum Nebî'ye sallallahu aleyhi ve sellem pek ağır geldi. Dediler ki: 'Ebû Tâlib'in sana olan akrabalığı bir fayda vermedi.' Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Hayır, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki o şu anda ateşin sığ bir yerindedir ; ayağında ateşten iki nalın vardır ve bunlardan dolayı beyni kaynamaktadır. Cehennem ehlinden azabı ondan daha hafif olan hiçbir insan yoktur." Allah'ın hakkında: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah, dilediğine hidayet verir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir” [ayetini] indirdiği kimse işte odur .
وقوله: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}. يقولُ: وهو أعلمُ بمَنْ قُضِى له الهدى.
O'nun: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Kendisi için hidayet takdir edilmiş olan kimseyi en iyi bilen O'dur.
كالذي حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}. قال: بَمَنْ قَدَّر له الهُدَى والضَّلالَة .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti; dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle demiştir: Kendisi için hidayet veya sapıklık takdir edilmiş olan kimseyi [en iyi bilendir] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Dediler ki: «Eğer seninle beraber hidayete uyarsak, kendi yurdumuzdan zorla sökülüp atılırız.» Biz onları tarafımızdan bir rızık olarak her türlü ürünün toplandığı güvenli ve dokunulmaz bir yere (Harem'e) yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler.” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: وقالت كفارُ قريشٍ: إن نَتَّبِعِ الحقَّ الذي جِئْتَنا به معك، ونَتَبَرَّأْ من الأندادِ والآلهةِ، يَتَخَطَّفْنا الناسُ مِن أرضنا، بإجماع جميعهم على خِلافِنا وحربِنا. يقولُ اللهُ لنبيِّه: فقُلْ: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا}؟ يقولُ: أولم نُوَطِّئْ لهم بلدًا حَرَّمنا على الناسِ سفكَ الدماءِ فيه، ومَنَعْناهم مِن أَن يَتَناولوا سُكَّانَه فيه بسوءٍ، وأمْنًا على أهلِه من أن يُصيبهم بها غارةٌ، أو قتلٌ، أو سباءٌ؟
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş kâfirleri dediler ki: 'Eğer seninle beraber getirdiğin hakka uyar, putlardan ve ilahlardan uzak durursak, insanların hepsi bize muhalefet ve savaş etmekte birleşerek bizi yurdumuzdan kapıp koparırlar.' Allah Peygamberine buyuruyor ki: De ki: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} “Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” Şöyle buyurmaktadır: Biz insanlar için orada kan dökmeyi haram kıldığımız, oranın sakinlerine kötülükle el uzatılmasını engellediğimiz ve halkı için bir baskın, öldürülme veya esir edilme isabet etmesinden yana bir emniyet kıldığımız bir beldeyi onlar için hazırlayıp yerleşim yeri yapmadık mı ?
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عبد اللهُ بن أبي مُلَيْكَةَ، عن ابن عباسٍ، أن الحارثَ بنَ نَوْفَلٍ، الذي قال: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا}. وزعموا أنهم قالوا: قد عَلِمْنا أنك رسولُ اللهِ ولكِنَّا نَخافُ أن نُتَخَطَّفَ مِن أرضِنا. {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ} الآيةَ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “Biz seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” diyen kimse el-Hâris b. Nevfel'dir. İleri sürdüklerine göre onlar şöyle demişlerdir: 'Senin Resûlullah olduğunu bildik; fakat biz yurdumuzdan kapılıp atılmaktan korkuyoruz.' Bunun üzerine: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ} “Biz onları yerleştirmedik mi...” ayeti [indi] .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا}. قال: هم أُناسٌ مِن قريشٍ قالوا لمحمدٍ ﷺ: إن نَتَّبِعْكَ يَتَخَطَّفْنا الناسُ. فقال اللهُ:
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan onun şu sözünü rivayet etti: {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “Onlar: 'Biz seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler.” İbn Abbâs dedi ki: Onlar Kureyş'ten birtakım kimselerdi; Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer sana uyarsak insanlar bizi kapıp götürür' dediler. Bunun üzerine Allah [şöyle] buyurdu:
{أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} .
{أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} “Biz onları, her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [العنكبوت: ٦٧]. قال: كان يُغير بعضُهم على بعضٍ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd: {وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [العنكبوت: ٦٧] “Oysa çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülmektedir” kavli hakkında şöyle demiştir: Birbirlerine baskın yaparlardı .
وبنحوِ الذي قلْنا في معنى قوله: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} “Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا}: قال اللهُ: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: أولم يَكونوا آمِنِين في حَرَمِهِم؟ لا يُغْزَوْن فيه ولا يَخافون، يُجْبَى إليه ثمرات كلِّ شيءٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu kavli hakkında rivayet etti: {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “Dediler ki: 'Biz seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız.'” Allah şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} “Biz onları, her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” Şöyle buyurmaktadır: Onlar haremlerinde güvende değiller miydi? Orada kendilerine saldırılmaz ve korkmazlardı; oraya her şeyin meyveleri toplanıp getirilirdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا}. قال: كان أهلُ الحرمِ آمِنين يَذْهبون حيثُ شاءُوا، وإذا خرَج أحدُهم فقال: إنى مِن أهلِ الحرمِ. لم يُعْرَضُ له، وكان غيرُهم مِن الناسِ إذا خرَج أحدُهم قُتِل.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti; dedi ki: Bana Ebû Süfyân, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den [şu ayet hakkında] rivayet etti: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} “Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” [Katâde] dedi ki: Harem ehli güvende idiler, diledikleri yere giderlerdi. Onlardan biri [yolculuğa] çıktığında: “Ben Harem ehliyim” dediği zaman ona ilişilmezdi. Onların dışındaki insanlardan biri [yolculuğa] çıktığında ise öldürülürdü.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا}. قال: آمَنَّاكم به. قال: هي مكةُ، وهم قُريشٌ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} “Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” kavli hakkında şöyle demiştir: [Allah:] Onunla sizi güvende kıldık [buyurmaktadır]. [İbn Zeyd] dedi ki: O Mekke'dir, onlar da Kureyş'tir .
وقولُه: {يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: يُجْمَعُ إليه. وهو مِن قولِهم: جَبَيْتُ الماءَ في الحوضِ. إذا جَمَعْتَه فيه. وإنما أُرِيدَ بذلك: يُحْمَلُ إليه ثمراتُ كلِّ بلدٍ.
O'nun: {يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Oraya toplanıp getirilir. Bu da onların suyu havuzda topladıklarında söyledikleri: 'Suyu havuzda topladım' (cebeytü'l-mâe fi'l-havz) sözündendir. Bununla kastedilen ise şudur: Oraya her beldenin ürünleri taşınır.
كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، عن شَرِيكٍ، عن عثمانَ بن أبى زُرْعَةَ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في: {يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ}. قال: ثمراتُ الأرضِ .
Nitekim bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Atıyye, Şerîk'ten, o Osmân b. Ebî Zür‘a'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan: {يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği” hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: 'Yeryüzünün ürünleri' dedi .
وقولُه: {رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا}. يقولُ: ورزقًا رَزَقْنَاهُم مِن لَدُنَّا. يعنى: مِن عِندِنا، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولكنَّ أكثرَ هؤلاء المشركين، القائِلِين لرسولِ اللهُ ﷺ: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا}. لا يَعْلَمون أنَّا نحن الذين مَكَّنَّا لهم حرمًا آمنًا، ورَزَقْناهم فيه، وجَعَلْنَا الثمراتِ مِن كلِّ أرضٍ تُجْبَى إليهم، فهم بجهلهم بمَن فعل ذلك بهم يَكْفُرون، لا يَشْكرون مَن أنْعَم عليهم بذلك.
O'nun: {رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا} “katımızdan bir rızık olarak” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Katımızdan, yani nezdimizden kendilerine rızık olarak verdiğimiz bir rızıktır. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler”. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ancak Resûlullah'a sallallahu aleyhi ve sellem: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “Biz seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” diyen bu müşriklerin çoğu, kendilerini güvenli bir hareme yerleştirenin, orada onları rızıklandıranın ve her diyardan ürünlerin kendilerine toplanıp getirilmesini sağlayanın Biz olduğumuzu bilmezler. Onlar, kendilerine bunu yapan zâtı bilmemeleri sebebiyle küfre sapmakta ve kendilerine bunu lütfeden [Allah]'a şükretmemektedirler.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨)} “Biz, geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik. İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulmuş meskenleri! Onlara varis olanlar da Biz idik.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وكم أهْلَكُنا من قريةٍ أبْطَرَتْها معيشتُها، فبَطِرَتْ وأُشِرَتْ
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Geçimliği kendisini şımartmış, böylece şımarmış ve azgınlaşmış
وطَغَتْ، فَكَفَرَتْ بربِّها. وقيل: {بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} فَجَعَل الفِعلَ للقريةِ، وهو في الأصلِ للمعيشةِ، كما يُقالُ: أَسْفَهَك رَأيك فسَفِهْتَه، وأَبْطَرَك مالُك فبَطِرْتَه.
taşkınlık edip Rabbine nankörlük eden nice memleketi helak ettik. Şöyle de denilmiştir: {بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} “Geçimiyle şımarmış” [ifadesinde] fiil memlekete isnat edilmiştir; oysa asılda geçime aittir. Nitekim: 'Görüşün seni beyinsizleştirdi, sen de beyinsizleştin' ve 'Malın seni şımarttı, sen de şımardın' denilmesi gibidir.
و "المعيشةُ" منصوبةٌ على التفسير.
"el-Maîşete" kelimesi ise tefsîr (temyîz) olarak mansuptur.
وقد بَيَّنَّا نظائرَ ذلك في غيرِ موضعٍ مِن كتابِنا هذا .
Bunun benzerlerini bu kitabımızın birden fazla yerinde açıklamıştık .
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا}. قال: البَطَرُ الأشرُ ، أهلُ الغَفْلَةِ وأهلُ الباطل والرُّكُوبِ لمعاصى اللهِ. وقال: ذلك البَطَرُ في النِّعْمةِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} “Biz, geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik” kavli hakkında şöyle demiştir: Batar (şımarmak), azgınlaşmaktır ; [bunlar] gaflet ehli, batıl ehli ve Allah'ın günahlarını irtikâp eden kimselerdir. O: 'Bu, nimetteki şımarıklıktır' dedi .
{فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: فتلك دُورُ القومِ الذين أهْلَكْناهم بكفرهم بربِّهم، ومنازِلُهم، {لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: خَرِبَتْ مِن بعدِهم، فلم يُعْمَرُ منها إلا أقَلُّها، وأكثرُها خَرابٌ.
{فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا} “İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulmuş meskenleri!” Şöyle buyurmaktadır: Rablerine kâfir olmaları sebebiyle helak ettiğimiz o kavmin evleri ve yurtlarıdır; {لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا} “kendilerinden sonra pek az oturulmuştur”. Şöyle buyurmaktadır: Onlardan sonra harap olmuştur; pek azından başkası mamur kılınmamıştır, çoğu ise haraptır.
ولفظُ الكلامِ وإن كان خارجًا على أن مساكنَهم قد سُكِنَتْ قليلًا، فإن معناه: فتلك مساكنُهم لم تُسْكَنْ من بعدهم إلا قليلًا منها. كما يُقالُ: قَضَيتُ حقَّك إلَّا قليلًا منه.
Sözün lafzı her ne kadar meskenlerinde az bir süre oturulmuş olduğu şeklinde çıksa da anlamı şudur: İşte onların meskenlerinde, kendilerinden sonra ancak pek az bir kısmında oturulmuştur. Nitekim: 'Pek azı müstesna hakkını ödedim' denilmesi gibidir.
وقولُه: {وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ}. يقولُ: ولم يَكُنْ لِمَا خَرَّبْنَا مِن مساكنِهم منهم وارِثٌ، وعادتْ كما كانت قبلَ سُكْناهم فيها، لا مالكَ لها إلا اللهُ الذي له
Allah Teâlâ'nın: {وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ} “[Onlara] varis olanlar da Biz idik” kavli [hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Onların meskenlerinden harap ettiğimiz yerlere kendilerinden hiçbir vâris kalmamış ve [bu yerler] onların orada ikamet etmelerinden önceki durumuna dönmüştür; [öyle ki] kendisi için [ait olduğu] Allah'tan başka hiçbir sahibi kalmamıştır;
ميراثُ السماواتِ والأرضِ.
göklerin ve yerin mirası kendisine ait olan Allah'tan başka hiçbir sahibi kalmadı.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩)} “Rabbin, ana merkezlerine, kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçi göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olanlardan başkasını memleketleri helak ediciler de değiliz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ} يا محمدُ {مُهْلِكَ الْقُرَى} التي حَوالَيْ مكةَ في زمانِك وعصرِك، {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا}. يقولُ: حتى يَبْعَثَ في مكةَ رسولًا، وهى أُمُّ القُرى، يَتْلو عليهم آياتِ كتابِنا. والرسولُ: محمدٌ ﷺ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَمَا كَانَ رَبُّكَ} “Rabbin,” senin zamanında ve asrında Mekke etrafındaki {مُهْلِكَ الْقُرَى} “memleketleri helak edici değildir”; {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا} “ana merkezlerine bir elçi göndermedikçe”. Şöyle buyurmaktadır: Şehirlerin anası olan Mekke'de, onlara Kitabımızın ayetlerini okuyan bir elçi göndermedikçe [onları helak edici değildir]. O elçi ise Muhammed'dir sallallahu aleyhi ve sellem.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا}: وأُمُّ القُرَى مكةُ، وبعَث اللهُ إليهم رسولًا؛ محمدًا ﷺ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا} “ana merkezlerine bir elçi göndermedikçe” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde dedi ki:] Şehirlerin anası Mekke'dir ve Allah onlara bir elçi olarak Muhammed'i sallallahu aleyhi ve sellem göndermiştir .
وقولُه: {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ}. يقولُ: ولم نكنْ لِنهْلِكَ قريةً وهى باللهِ مؤمنةٌ، إنما نُهْلِكُها بِظُلْمِها أَنْفُسَها؛ بكفرِها باللهِ، وإنما أَهْلَكْنا أهلَ مكةَ بكفرِهم بربِّهم، وظُلْمِهم أنفسَهم.
O'nun: {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} “Biz, halkı zalim olanlardan başkasını memleketleri helak ediciler de değiliz” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Biz, Allah'a iman eden bir memleketi helak edecek değildik. Biz onları ancak Allah'ı inkâr etmek suretiyle kendilerine zulmetmeleri sebebiyle helak ederiz. Mekke halkını da ancak Rablerini inkâr etmeleri ve kendilerine zulmetmeleri sebebiyle helak ettik.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ}. قال: اللهُ لم يُهلك قريةً بإيمانٍ، ولكنَّه يُهْلِكِ القُرَى بظلمٍ، إِذا ظَلَم أهلُها، ولو كانت قريةٌ آمَنَتْ؛ لم يَهْلِكُوا مع مَن هَلَك، ولكنَّهم كَذَّبوا وظَلَموا، فبذلك أُهْلِكوا .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bize babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü rivayet etti: {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} “Biz, halkı zalim olanlardan başkasını memleketleri helak ediciler de değiliz”. Dedi ki: Allah hiçbir memleketi iman varken helak etmemiştir; fakat memleketleri, halkı zulmettiği vakit zulüm sebebiyle helak eder. Şayet bir memleket iman etmiş olsaydı, helak olanlarla birlikte helak olmazlardı; fakat onlar yalanladılar ve zulmettiler, bu sebeple helak edildiler .
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠)} “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının bir geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akletmez misiniz? (60)”
يقولُ تعالى ذكرُه: وما أُعْطِيتُم أَيُّها الناسُ مِن شيءٍ مِن الأموالٍ والأولادِ، فإنما هو مَتَاعٌ تَتَمَتَّعون به في هذه الحياةِ الدنيا، وهو مِن زينتها التي يُتَزَيَّنُ به فيها، لا يُغْنى عنكم عندَ اللهُ شيئًا، ولا يَنْفَعُكم شيءٌ منه في مَعادِكم. {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} لأهلِ طاعتِه ووَلايتِه {خَيْرٌ} مما أُوتِيتُمُوه أنتم في هذه الدنيا من متاعِها وزينتِها، {وَأَبْقَى}. يقولُ: وأبْقَى لأهلِه؛ لأنه دائمٌ لا نَفادَ له.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size mallardan ve evlatlardan her ne verilmişse, o ancak bu dünya hayatında kendisiyle faydalandığınız bir geçimliktir ve onda süslenilen süslerindendir. Allah katında size hiçbir fayda sağlamaz ve ahiretinizde size hiçbir şey kazandırmaz. {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında olan ise” O'na itaat edip dost olanlar için, {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır” bu dünyada onun metaından ve süsünden size verilmiş olanlardan; {وَأَبْقَى} “ve daha kalıcıdır”. Şöyle buyurmaktadır: Ehline daha kalıcıdır; çünkü o süreklidir, tükenişi yoktur.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن ابن إسحاقَ في قولِه: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى}. قال: خيرٌ ثوابًا، وأبقَى عِندَنا.
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan Allah'ın şu kavli hakkında rivayet etti: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır”. Dedi ki: Sevap bakımından daha hayırlı ve bizim katımızda daha kalıcıdır.
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفلا عُقُولَ لكم أيها القومُ تَتَدَبَّرون بها، فتَعْرِفون بها الخيرَ مِن الشَّرِّ، وتَخْتارون لأنفُسِكم خيرَ المَنْزِلَتَين على شَرِّهما، وتُؤْثِرون الدائمَ الذي لا نفادَ له مِن النعيمِ، على الفاني الذي لا بَقاءَ له.
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akletmez misiniz?”. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Sizin düşünecek bir aklınız yok mu ki onunla hayrı şerden ayırt edesiniz, kendiniz için iki mertebenin daha hayırlısını daha kötüsüne tercih edesiniz ve sonu olmayan kalıcı nimeti, bekası olmayan fani şeye üstün tutasınız?
القول في تأويل قوله تعالى: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)} “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliği ile faydalandırdığımız, sonra da kıyamet günü [azap için] huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir? (61)”
يقولُ تعالى ذكرُه: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ} مِن خَلْقِنا على طاعتِه إيانا - الجنةَ فآمن بما وعدْناه وصَدَّق وأطاعَنا، فاسْتَحَقَّ بطاعته إيانا أن نُنْجِزَ له ما وعدناه، فهو لاقٍ ما وُعِد، وصائرٌ إليه، {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ} في الحياةِ الدنيا مَتَاعَها، فتَمَتَّع به، ونَسِيَ العملَ بما وعدْنَا أهلَ الطاعةِ، وترَك طَلَبَه، وآثَرَ لَذَّةً عاجِلةً على آجِلَةٍ، {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} إذا وَرَد على اللهِ {مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. يَعْنى: مِن المُشْهَدِينَ عذابَ اللهِ وأليمَ عقابِه.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bize itaati karşılığında mahlukatımızdan -cenneti- {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ} “kendisine vaatte bulunduğumuz”, vaat ettiğimize inanıp doğrulayan, bize itaat eden ve bize itaati sebebiyle vaat ettiğimiz şeyi kendisine yerine getirmemizi hak eden; dolayısıyla kendisine vaat edilene kavuşacak ve ona varacak olan kimse, {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ} “faydalandırdığımız kimse gibi midir?” dünya hayatında onun metaıyla; bundan faydalanıp itaat ehline vaat ettiğimiz şeyle amel etmeyi unutan, onu aramayı terk eden ve peşin olan lezzeti sonraya ertelenene tercih eden, {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “sonra da kıyamet günü” Allah'ın huzuruna vardığında {مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “huzura getirilenlerden olan”. Şunu kastetmektedir: Allah'ın azabına ve elem verici cezasına tanık ettirilenlerden [olan kimse gibi midir?]
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ}. قال: هو المؤمنُ، سمِع كتابَ اللهِ فَصَدَّق به وآمَن بما وعَد اللهُ فيه، {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. و هو هذا الكافرُ، ليس واللهِ كالمؤمنِ، {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. أي: في عذابِ اللهِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] onun şu âyet hakkındaki sözünü rivayet etti: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ} “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse...” [Katâde] dedi ki: O mümindir; Allah'ın Kitabı'nı işitmiş, onu tasdik etmiş ve Allah'ın onda vadettiği şeylere iman etmiştir. {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “...kendisine dünya hayatının geçimliğini verdiğimiz kimse gibi midir?” Ve o da şu kâfirdir; Allah'a yemin olsun ki [o], mümin gibi değildir. {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Sonra da o, kıyamet günü [azaba] hazır bulundurulanlardan olacaktır.” Yani: Allah'ın azabında [hazır bulundurulanlardan].
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال ابن عمرٍو في حديثِه: قولُه: {مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. قال: أُحْضِرُوها. وقال الحارثُ في حديثِه: {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}: أهلُ النارِ، أُحِضْروها .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti. İbn Amr rivayetinde dedi ki: O'nun: {مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “huzura getirilenlerden” kavli hakkında; [Mücâhid] dedi ki: Oraya (ateşe) hazır bulunduruldular. Hâris ise rivayetinde dedi ki: {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Sonra da kıyamet günü huzura getirilenlerden olan”: Cehennemliklerdir, oraya hazır bulunduruldular .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. قال: أهلُ النارِ، أُحْضِروها.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Sonra da kıyamet günü huzura getirilenlerden olan”. Dedi ki: Cehennemliklerdir, oraya hazır bulunduruldular.
واخْتلَف أهلُ التأويلِ في من نَزَلتْ فيه هذه الآيةُ؛ فقال بعضُهم: نَزَلَتْ في النبيِّ ﷺ وفي أبي جهلِ بنِ هشامٍ.
Tevil ehli bu ayetin kim hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ve Ebû Cehil b. Hişâm hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا أبو النُّعْمانِ الحَكَمُ بنُ عبدِ اللهِ العِجْليُّ، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن أبانِ بن تَغْلبَ، عن مجاهدٍ: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. قال: نزلتْ في النبيِّ ﷺ وفي أبي جهلِ بنِ هشامٍ .
Bize İbnü'l-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'n-Nu'mân el-Hakem b. Abdillâh el-İclî rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Ebân b. Tağlib'den, o da Mücâhid'den nakletti: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliği ile faydalandırdığımız, sonra da kıyamet günü huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir?”. Dedi ki: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ve Ebû Cehil b. Hişâm hakkında inmiştir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ}. قال: النبيُّ ﷺ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] bildirdi: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ} “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse...” O: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” dedi.
وقال آخرون: نزَلتْ فى حمزةَ وعلىٍّ ﵄، وأبي جهلٍ لعَنهُ اللهُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Hamza ve Ali radıyallahu anhümâ ile Allah'ın lanet ettiği Ebû Cehil hakkında inmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا بدلُ بنُ المُحَبَّرِ التميميُّ ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبانِ ابنِ تَغْلِبَ، عن مجاهدٍ: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. قال: نزَلتْ في حمزةَ وعلىِّ بنِ أبي طالبٍ وأبي جهلٍ .
Bize İbnü'l-Musennâ rivayet edip dedi ki: Bize Bedel b. el-Muhabber et-Temîmî rivayet etti , dedi ki: Bize Şu'be, Ebân b. Tağlib'den, o da Mücâhid'den nakletti: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliği ile faydalandırdığımız, sonra da kıyamet günü huzura getirilenlerden olan kimse gibi midir?”. Dedi ki: Hamza, Ali b. Ebî Tâlib ve Ebû Cehil hakkında inmiştir .
قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبانِ بنِ تَغْلِبَ، عن مجاهدٍ، قال: نزَلتْ في حمزةَ وأبي جهلٍ.
Dedi ki: Bize Abdussamed rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Ebân b. Tağlib'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Hamza ve Ebû Cehil hakkında inmiştir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣)} “Ve o gün onlara seslenip: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der. (62) Haklarında o söz gerçekleşmiş olanlar derler ki: 'Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. Sana sığınarak onlardan beri olduğumuzu bildirdik; onlar zaten bize tapmıyorlardı.' (63)”
يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ يُنادى ربُّ العِزَّةِ الذين أشْرَكوا به الأنْدادَ والأوثْانَ فى الدنيا، فيقولُ لهم: {أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} أنهم لي في الدنيا شُركاءُ؟
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İzzet Rabbi, dünyada kendisine denkler ve putlar koşanlara seslendiği o günde onlara şöyle der: {أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?” dünyada Benim ortaklarım olduklarını iddia ettiğiniz?
{قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ}. يقولُ: قال الذين وجب عليهم غضبُ اللهِ ولعنتُه، وهم الشياطينُ الذين كانوا يُغْوُون بني آدمَ: {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا}.
{قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} “Haklarında o söz gerçekleşmiş olanlar dedi [ki]:” Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın gazabı ve lâneti üzerlerine hak olanlar –ki onlar Âdemoğullarını azdıran şeytanlardır– şöyle dediler: {رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا} “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık.”
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا}. قال: هم الشياطينُ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا} “İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık”. Dedi ki: Onlar şeytanlardır .
وقولُه: {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ}. يقولُ: تبرَّأْنا مِن وَلايتهم ونُصْرَتِهم إليك، {مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ}. يقولُ: لم يكونوا يَعْبُدوننا.
O'nun: {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ} “Sana sığınarak onlardan beri olduğumuzu bildirdik” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Onların dostluğundan ve yardımından Sana sığınarak uzaklaştık; {مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “onlar bize tapmıyorlardı”. Şöyle buyurmaktadır: Onlar bize ibadet etmiyorlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤)} “'Ortaklarınızı çağırın!' denilir; onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı! (64)”
يقولُ تعالى ذكره: وقيلَ للمشركين باللهِ الآلهةَ والأنْدادَ في الدنيا: ادْعُوا شركاءَكم الذين كنتم تَدْعون مِن دونِ اللهِ. {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ}. يقولُ: فلم يُجيبوهم، {وَرَأَوُا الْعَذَابَ}. يقولُ: وعَاينوا العذابَ، {لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ}. يقولُ: فَوَدُّوا حينَ رَأوُا العذابَ لو أنهم كانوا في الدنيا مُهْتَدِين للحقِّ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'a ilahlar ve denkler koşan müşriklere: 'Allah'tan başka tapmakta olduğunuz ortaklarınızı çağırın!' denilir. {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara karşılık vermezler; {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “ve azabı görürler”. Şöyle buyurmaktadır: Azabı gözleriyle görürler; {لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} “Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!”. Şöyle buyurmaktadır: Azabı gördükleri zaman, dünyada hakka hidayet bulmuş olmayı canıgönülden isterler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦)} “Ve o gün onlara seslenip: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' der. (65) Artık o gün haberler onlara karşı körleşmiştir (bütün mazeretler tükenmiştir); onlar birbirlerine de soramazlar. (66)”
يقولُ تعالى ذكره: ويومَ يُنادى اللهُ هؤلاء المشركين فيقولُ لهم: {مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} فيما أَرْسَلْناهم به إليكم، مِن دُعائِكم إلى توحيدِنا، والبراءةِ مِن
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah bu müşriklere sesleneceği gün onlara şöyle buyuracaktır: Kendilerini size gönderdiğimiz hususlarda; yani sizleri birliğimize [tevhide] davet etmeleri ve ...den berî olmanız konusunda {مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} “Peygamberlere ne cevap verdiniz?”
الأوثانِ والأصنامِ {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ}. يقولُ: فَخَفِيَتْ عليهم الأخبارُ. مِن قولهم: قد عَمِيَ عنى خبرُ القومِ. إذا خَفِيَ. وإنما عَنَى بذلك أنهم عَمِيَتْ عليهم الحُجَّةُ، فلم يَدْرُوا ما يَحْتَجُّون؛ لأن اللهَ تعالى ذكره قد كان أبْلَغ إليهم فى المَعْذِرَةِ، وتابع عليهم الحجَّةَ، فلم تَكُنْ لهم حُجَّةٌ يَحْتَجُّون بها، ولا خبرٌ يُخْبِرون به، مما يكون لهم به نجاةٌ ومَخْلَصٌ.
olmaya çağırmak üzere kendilerini size gönderdiğimiz hususlarda? {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ} “Artık o gün haberler onlara karşı körleşmiştir”. Şöyle buyurmaktadır: Haberler onlara gizli kalmıştır. Nitekim: 'Kavmin haberi bana kapalı kaldı (gizlendi)' denildiğinde bu kastedilir. Bununla ancak kendilerine delilin kapandığını ve ileri sürecekleri delili bilemediklerini kastetmiştir; zira zikri yüce olan Allah onlara mazeret bırakmayacak şekilde bildirmiş ve hücceti ardı ardına sunmuştur. Dolayısıyla öne sürebilecekleri bir delilleri ve kendilerine kurtuluş ve çıkış sağlayacak söyleyebilecekleri bir haberleri kalmamıştır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ}. قال: الحُجَجُ. يَعْنى الحُجَّة .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ} “Artık o gün haberler onlara karşı körleşmiştir”. Dedi ki: Deliller. Yani hüccet .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ}. قال: الحججُ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ} “Artık o gün haberler onlara karşı körleşmiştir”. Dedi ki: Deliller.
قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ في قولِه: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ}. قال: بلا إلهَ إلا اللهُ، التوحيدِ.
Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun şu kavli hakkında nakletti: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} “Ve o gün onlara seslenip: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' der”. Dedi ki: Lâ ilâhe illallah ile, tevhitle [ne cevap verdiniz?]
وقولُه: {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ}. [قيلَ: فهم لا يَتَساءَلون] بالأنْسابِ والقَرابَةِ.
Ve O'nun şu buyruğu: {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ} “Artık onlar birbirlerine de soramazlar”. [Denildi ki: Onlar] soylar ve akrabalık [bağları] ile birbirlerine soru soramazlar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ}. قال: لا يَتَساءَلون بالأنسابِ، ولا يَتَماتُّون بالقراباتِ، إنهم كانوا في الدنيا إذا الْتَقَوْا تَساءَلوا وتَماتُّوا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ} “onlar birbirlerine de soramazlar”. Dedi ki: Soylar ile birbirlerine soramazlar, akrabalıklar ile birbirlerine sarılamazlar ; oysa dünyada iken karşılaştıklarında birbirlerine sorar ve birbirlerine sarılırlardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ}. قال: بالأنسابِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ} “onlar birbirlerine de soramazlar”. Dedi ki: Soylar ile [birbirlerine soramazlar].
وقيلَ: معنى ذلك: فعَمِيَتْ عليهم الحُجَجُ يومَئِذٍ، فَسَكتوا، فهم لا يَتَساءَلون في حالِ سكوتهم.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı şudur: O gün deliller onlara kapandı ve sustular; bu sükût hâllerinde birbirlerine bir şey soramazlar.
القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)} “Fakat tövbe eden, iman edip salih amel işleyen kimseye gelince; umulur ki o, kurtuluşa erenlerden olur. (67)”
يقولُ تعالى ذكره: فأما من تاب من المشركين، فأناب وراجع الحقَّ، وأخْلَص للهِ الألُوهَةَ، وأفْرَد له العبادةَ، فلم يُشرِكْ في عبادتِه شيئًا، {وَآمَنَ}. يقولُ: وصدَّق بنبيِّه محمدٍ ﷺ. {وَعَمِلَ صَالِحًا}. يقولُ: وعمِل بما أَمَرَه اللهُ بعملِه في كتابِه، وعلى لسانِ رسولِه ﷺ، {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ}. يقولُ: فهو مِن المُنْجِحِين المُدْرِكِين طَلِبتهم عندَ اللهِ، الخالدين في جِنانِه. و "عسى"
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Müşriklerden tövbe eden, [şirkten] dönüp hakka yönelen, ulûhiyeti yalnızca Allah'a has kılan, ibadeti yalnızca O'na tahsis eden ve O'na kullukta hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseye gelince; {وَآمَنَ} “ve iman edip”, [yani] O'nun peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik eden; {وَعَمِلَ صَالِحًا} “salih amel işleyen”, [yani] Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle yapılmasını emrettiği amelleri yerine getiren [kimseye gelince]; {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} “umulur ki o, kurtuluşa erenlerden olur.” [Yani] o, Allah katında arzusuna nail olan, muradına eren ve O'nun cennetlerinde ebedî kalacak olan kimselerdendir. [Ayet metnindeki] "عسى" (umulur ki) lafzı ise...
مِن اللهِ واجِبٌ.
Allah'tan [olduğunda kesinleşmiş] bir vâciptir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨)} “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların ise seçim hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir. (68)”
يقولُ تعالى ذكره: وربُّك يا محمدُ يَخْلُقُ ما يشاءُ أَن يَخْلُقَه، ويَخْتارُ لوَلايتِه الخِيَرَةَ مِن خلقِه، ومَنْ سَبَقَت له منه السعادةُ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin yaratmayı dilediği şeyi yaratır ve kendi velayeti için yaratılmışların en hayırlılarını ve katından kendilerine saadet takdir edilmiş olanları seçer.
وإنما قال جلَّ ثناؤُه: {وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} والمعنى ما وَصَفْتُ؛ لأن المشركين كانوا -فيما ذُكِر عنهم- يَخْتارون أموالَهم فيَجْعَلونَها لآلهتِهم، فقال اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وربُّك يا محمدُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ أَن يَخْلُقَه، ويَختارُ للهدايةِ والإيمانِ والعملِ الصالحِ مِن خَلْقِه، ما هو في سابِقِ عِلمِه أنه خيرَتُهم، نظيرَ ما كان مِن هؤلاء المشركين لآلهتِهم خيارُ أموالِهم، فكذلك اختيارى لنفسي، واخْتِبائي لوَلايتي، واصْطِفائى لخِدْمَتى وطاعتي - خيارَ مَمْلَكتى وخَلْقى.
Şânı yüce olan Allah'ın: {وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} buyurması ve anlamın az önce nitelediğim gibi olması şundandır: Zira müşrikler -haklarında zikredildiğine göre- mallarının en iyilerini seçip onları ilahlarına ayırırlardı. Bunun üzerine Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Rabbin yaratmayı dilediğini yaratır; bu müşriklerin ilahlarına mallarının en iyilerini ayırdıkları gibi, [Rabbin de] hidayet, iman ve salih amel için yaratıkları arasından ezeli ilminde onların en hayırlısı olduğunu bildiği kimseleri seçer. Tıpkı bunun gibi, kendi zatım için seçmem, velayetim için ayırmam, hizmetim ve itaatim için süzüp seçmem de mülkümün ve yarattıklarımın en hayırlıları içindir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ}. قال: كانوا يَجْعَلون خير أموالهم لآلهتهم في الجاهليةِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} kavli hakkında şöyle dedi: Onlar Cahiliye döneminde mallarının en hayırlılarını ilahlarına ayırırlardı .
فإذا كان معنى ذلك كذلك، فلا شك أن {مَا} من قولِه: {وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} في موضعِ نصبٍ، بوقوعِ {وَيَخْتَارُ} عليها، وأنها بمعنى "الذي".
Eğer bunun manası böyle ise, hiç şüphe yoktur ki O'nun: {وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} “ve onlar için hayırlı olanı seçer” kavlindeki {مَا} lafzı, {وَيَخْتَارُ} fiilinin ona tesir etmesi (mef‘ûl olması) sebebiyle nasb mahallindedir ve “ellezî” (الذي / olan şey) anlamındadır.
فإن قال قائلٌ: فإن كان الأمرُ كما وَصَفْتَ؛ مِن أن {مَا} اسمٌ منصوبٌ بوقوعِ قولِه: {وَيَخْتَارُ} عليها، فأين خبرُ {كَانَ}؟ فقد عَلِمتَ أن ذلك إذا كان كما قلتَ؛ أن في {كَانَ} ذكرًا مِن {مَا}، ولا بُدَّ لـ {كَانَ} -إذا كان كذلك- مِن تَمَامٍ، وأينَ التمامُ؟
Eğer birisi: "Şayet durum senin nitelediğin gibi olup {مَا} lafzı {وَيَخْتَارُ} kavlinin ona tesir etmesiyle mensup bir isim ise, o halde {كَانَ} fiilinin haberi nerededir? Çünkü bildiğin gibi, durum senin dediğin gibi olduğunda {كَانَ} fiilinde {مَا} lafzına dönen bir zamir bulunur; böyle olunca da {كَانَ} fiilinin bir tamamlayıcıya (habere) ihtiyacı vardır, peki bu tamamlayıcı nerededir?" derse:
قيل: إن العربَ تَجْعلُ لحروفِ الصِّفاتِ إذا جاءتِ الأخبارُ بعدَها أحيانًا، أخبارًا، كفِعْلِها بالأسماءِ إذا جاءَتْ بعدَها أخبارُها؛ ذكر الفَرَّاءُ أن القاسمَ بنَ معنٍ أنْشَدَه قولَ عنترةَ :
Şöyle denilir: Araplar sıfat harflerinden (harf-i cerlerden) sonra haber geldiğinde, tıpkı isimlerden sonra haber geldiğinde yaptıkları gibi , bazen bunlara haber verirler. el-Ferrâ, el-Kâsım b. Ma‘n'ın kendisine Antere'nin şu beytini okuduğunu zikretmiştir :
أمِن سُمَيَّةَ دَمْعُ العَينِ تَذْرِيفُ … لو كان ذا مِنْكِ قَبْلَ اليوم مَعْروفُ
Gözyaşının dökülmesi Sümeyye yüzünden midir? / Eğer bu senin bir âdetin olsaydı bugünden önce de bilinirdi
فَرَفَع "معروفًا" بحرفِ الصِّفَةِ ، وهو لا شكَّ خبرٌ لـ "ذا". وذكَر أن المُفَضَّلَ أَنْشَدَه ذلك:
Burada "ma‘rûf" (معروف) kelimesini sıfat harfiyle merfû kılmıştır; oysa o, hiç şüphesiz "zâ" (ذا) kelimesinin haberidir. Yine el-Mufaddal'ın da kendisine bu beyti şöyle okuduğunu zikretmiştir: