ذكرُ مَن قال: عَنَوْا به الفُرْقَانَ والإنجيلَ
Bununla Furkan'ı ve İncil'i kastettiklerini söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ أنه قرَأ: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}. يعنون: الإنجيلُ والفرقانُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd, Dahhâk'ten onun: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü” şeklinde okuduğunu rivayet etti; [Dahhâk:] «Kastettikleri: İncil ve Furkan'dır» demiştir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}: قالت ذلك أعداءُ اللهِ اليهودُ، للإنجيلِ والفرقانِ، فمَن قال: (ساحِران) فيقولُ: محمدٌ وعيسى ابن مريمَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü dediler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bunu Allah'ın düşmanları olan Yahudiler İncil ve Furkan için söylemişlerdir. (ساحِران) “İki büyücü” şeklinde okuyan kimse ise: “Muhammed ve Meryem oğlu Îsâ'dır” der» .
قال أبو جعفرٍ: وأولى القراءتين في ذلك عندَنا بالصوابِ قراءةُ مَن قرأه: {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} . بمعنى: كتابُ موسى وهو التوراةُ، وكتابُ عيسى وهو الإنجيلُ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta iki kıraatten bize göre doğruya en yakın olanı: {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü dediler” şeklinde okuyanın kıraatidir . [Bu da] Mûsâ'nın kitabı olan Tevrat ile Îsâ'nın kitabı olan İncil anlamındadır.
وإنما قلنا: ذلك أولى القراءتين بالصواب؛ لأن الكلامَ مِن قبلِه جرَى بذكرِ الكتابِ، وهو قوله: {قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} والذي يليه مِن
Bizim: «Bu iki kıraatten doğruya en yakın olanıdır» dememizin sebebi şudur: Çünkü bundan önceki söz kitap zikriyle akıp gitmiştir ki o da O'nun: {قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} “Mûsâ'ya verilenin bir benzeri ona da verilmeli değil miydi? dediler” kavlidir. Ondan sonra gelen de...
بعدِه ذكرُ الكتابِ، وهو قولُه: {فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْه}. فالذى بينَهما بأن يكونَ مِن ذكرِه أولى وأشبَهُ بأن يكونَ مِن ذكرِ غيرِه.
...kitabın zikridir; o da O'nun: {فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْه} “Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ona uyayım” kavlidir. Dolayısıyla ikisi arasındaki ifadenin de [kitap] zikrinden olması, başka bir şeyin zikrinden olmasına kıyasla daha evlâ ve daha uygundur.
وإذ كان ذلك هو الأوْلَى بالقراءةِ، فمعلومٌ أن معنى الكلامِ: قل يا محمدُ: أوَ لم يَكْفُرْ هؤلاء اليهودُ بما أُوتِى موسى مِن قبلُ، وقالوا لما أُوتِى موسى مِن الكتابِ، ولما أُوتِيتَه أنت: سحرانِ تعاونا.
Kıraatte evlâ olan bu olunca, sözün anlamının şu olduğu bilinmektedir: De ki ey Muhammed: Bu Yahudiler daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmediler mi? Üstelik Mûsâ'ya verilen kitaba ve sana verilen [kitaba] da: «Birbirine destek olan iki büyüdür» dediler.
وقولُه: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقالت اليهودُ: إنا بكلِّ كتابٍ في الأرضِ؛ مِن توراةٍ، وإنجيلٍ، وزَبورٍ، وفُرقانٍ، كافرون.
O'nun: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: «Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» dediler” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yahudiler: «Biz yeryüzündeki Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan gibi bütün kitapları inkâr ediyoruz» dediler.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال بعضُ أهلُ التأويلِ، وخالَفه فيه مُخالفون.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehlinden bazıları söylemiş, bazıları ise buna muhalefet etmiştir.
ذكرُ مِن قال مثل الذي قلْنا في ذلك
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}. قالوا: نَكْفُرُ أيضًا بما أُوتِى محمدٌ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “«Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» [dediler]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Muhammed'e verileni de inkâr ediyoruz dediler» .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}. قال: يهودُ أيضًا، تَكْفُرُ بما أُوتِى محمد أيضًا.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: «Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» dediler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yahudiler aynı şekilde Muhammed'e verileni de inkâr ederler».
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وقالوا: إنا بكلِّ الكتابين؛ [التوراةِ و] الفرقانِ والإنجيلِ، كافرون.
Diğerleri ise şöyle dediler: Bilakis bunun anlamı: «Ve: "Doğrusu biz iki kitabın her ikisini de; [Tevrat'ı ve] Furkân'ı ve İncil'i inkâr ediyoruz" dediler» [şeklindedir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}. قال: يقولُ: بالإنجيلِ والقرآنِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd, Dahhâk'ten {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: «Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» dediler” kavli hakkında: «İncil'i ve Kur'an'ı [kastettiğini] söyler» dediğini rivayet etti .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}: يعنون الإنجيلَ والفرقانَ
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'in O'nun: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: «Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» dediler” kavli hakkında: «İncil ve Furkan'ı kastediyorlar» dediğini işittim.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنَ عباسٍ: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}. قال: هم أهلُ الكتابِ. يقولُ: بالكتابين؛ التوراةِ والفرقانِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: «Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» dediler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Onlar Ehl-i Kitaptır. İki kitabı; Tevrat ve Furkan'ı [inkâr ettiklerini] söyler» .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ}: الذي جاء به موسى، والذي جاء به محمدٌ، صلى الله عليهما وسلم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “Ve: «Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz» dediler” kavli hakkında: «Mûsâ'nın getirdiği ile Muhammed sallallâhu aleyhimâ ve sellem'in getirdiğini [inkâr ediyoruz dediler]» demiştir .
القول في تأويلِ قولِه تعالى {قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩)} “De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!»” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ للقائلين للتوراةِ والإنجيلِ: هما {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}: ائْتُوا بكتابٍ مِن عندِ اللهِ هو أهدى منهما لطريقِ الحقِّ وسبيلِ الرَّشادِ، {أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} في زعمِكم أن هذين الكتابين سِحْران، وأن الحقَّ في غيرِهما.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Tevrat ve İncil için: «Onlar {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “birbirini destekleyen iki büyüdür”» diyen kimselere de ki: Hak yola ve doğru istikamete iletme bakımından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitabı Allah katından getirin de {أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz ben ona uyayım!” Yani bu iki kitabın iki büyü olduğu ve hakkın bunların haricinde bulunduğu şeklindeki iddianızda [samimi iseniz].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنَ عباسٍ، قال: فقال الله: {قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا} الآية.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Bunun üzerine Allah: {قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا} “De ki: «Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin...»” ayetini buyurdu.
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: فقال اللهُ: {فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا}: مِن هذين الكتابين؛ الذي بُعث به موسى، والذي بعث به محمدٌ، صلى الله عليهما وسلم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: Allah Teâlâ: {فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا} “Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin” buyurdu; yani bu iki kitaptan; Mûsâ'nın gönderildiği ve Muhammed sallallâhu aleyhimâ ve sellem'in gönderildiği [kitaplardan] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠)} “Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: فإن لم يُجِبْك هؤلاء القائلون للتوراة والإنجيل: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}. الزاعمون أن الحقَّ في غيرِهما، مِن اليهودِ، يا محمدُ - إلى أن يَأْتُوك بكتابٍ مِن عندِ اللهِ، هو أهدى منهما، فاعْلَمْ أنما يَتَّبِعون أهواءَهم، وأن الذي يَنْطِقون به ويقولون في الكتابين، قولٌ كَذِبٌ وباطلٌ لا حقيقةَ له.
Zikri Yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed, Tevrat ve İncil için: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü” diyen ve hakkın bu ikisinden başkasında olduğunu iddia eden bu Yahudiler, Allah katından bu ikisinden daha hidayet verici bir kitap getirme çağrına icabet etmezlerse, bil ki onlar yalnızca kendi heveslerine uymaktadırlar; iki kitap hakkında söyledikleri ve dillendirdikleri şey ise yalan, batıl ve aslı astarı olmayan bir sözdür.
ولعل قائلًا أن يقولَ: أو لم يَكُنِ النبيُّ ﷺ يَعْلمُ أن ما قال القائلون من اليهودِ وغيرِهم في التوراةِ والإنجيلِ مِن الإفكِ والزُّورِ والمُسَمُّوهما سِحْرين - باطلٌ مِن القولِ، إلا بأن لا يُجِيبوه إلى إتيانِه بكتابٍ هو أهْدَى منهما؟
Belki birisi şöyle diyebilir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Yahudilerden ve diğerlerinden [bazı] kimselerin Tevrat ve İncil hakkında söyledikleri iftira ve yalanın ve o ikisini "iki büyü" diye isimlendirmelerinin bâtıl bir söz olduğunu, ancak onların kendisinin bu ikisinden daha doğru yola iletici bir kitap getirmesi talebine icabet etmemeleriyle mi bilecekti?
قيل: هذا كلامٌ خرَج مَخْرَجَ الخطابِ لرسولِ اللهِ ﷺ، والمرادُ به المقولُ لهم: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} مِن كفارِ قريشٍ. وذلك أنه قيل للنبيِّ ﷺ: قلْ يا محمدُ لمشركي قريشٍ أولم يَكْفُرْ هؤلاء الذين أمَروكم أن تقولوا: هلَّا أُوتِيَ محمدٌ مثلَ ما أُوتِى موسى. بالذي أوتِى موسى مِن قبلِ هذا القرآنِ، ويقولوا للذى أُنْزِل عليه وعلى عيسى: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}؟ فقولوا لهم: إن كنتم صادقين أن ما أُوتِى موسى وعيسى سحرٌ، فأْتوا بكتابٍ مِن عندِ اللهِ هو أهدى مِن كتابيهما. فإن هم لم يُجِيبوكم إلى ذلك فاعْلَموا أنهم كَذَبَةٌ، وأنهم إنما يَتَّبِعون في تكذيبِهم محمدًا، وما جاءهم به مِن عندِ اللهِ، أهواءَ أنفسِهم، ويَتْرُكون الحقَّ وهم يَعْلَمون.
Buna şöyle cevap verilir: Bu, hitap olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiş görünse de, bununla kastedilenler kendilerine: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi?” denilen Kureyş kâfirleridir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e denilmiştir ki: Ey Muhammed, Kureyş müşriklerine de ki: Size «Muhammed'e de Mûsâ'ya verilenin benzeri verilseydi ya!» demenizi emreden kimseler, bu Kur'an'dan önce Mûsâ'ya verileni inkâr edip ona ve Îsâ'ya indirilene: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü” demediler mi? Onlara deyin ki: Eğer Mûsâ ve Îsâ'ya verilenlerin büyü olduğu iddianızda doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinin kitabından daha doğru yol gösteren bir kitap getirin! Şayet onlar bu çağrınıza icabet edemezlerse, bilin ki onlar yalancıdırlar ve Muhammed'i ve Allah katından getirdiklerini yalanlamada sırf kendi nefislerinin heveslerine uymaktadırlar; hakkı bildikleri halde onu terk etmektedirler.
يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن أَضَلُّ عن طريقِ الرَّشادِ وسبيلِ السَّدادِ، ممن اتَّبَع هوى نفسِه بغيرِ بيانٍ مِن عندِ اللهِ، وعهدٍ مِن الله، ويَتْرُكُ عهدَ اللهِ الذي عهِده إلى خلقِه في وحيِه وتنزيلِه؟
Zikri Yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah katından bir açıklama ve Allah'tan bir ahit olmaksızın nefsinin hevesine uyan, vahiy ve tenzilinde kullarına verdiği Allah'ın ahdini terk eden kimseden hak ve doğruluk yolundan daha sapkın kim olabilir?
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله لا يُوَفِّقُ لإصابةِ الحقِّ وسبيلِ الرشدِ القومَ الذين خالَفوا أمرَ اللهِ، وترَكوا طاعتَه، وكذَّبوا رسولَه، وبدَّلوا عهدَه، واتَّبعوا أهواءَ أنفسهم؛ إيثارًا منهم لطاعةِ الشيطانِ على طاعةِ ربِّهم.
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz Allah zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez”. Zikri Yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Şüphesiz Allah; Rablerine itaat yerine şeytana itaati tercih ederek Allah'ın emrine karşı gelen, O'na itaati terk eden, O'nun elçisini yalanlayan, O'nun ahdini değiştiren ve nefislerinin heveslerine uyan o zâlim kavmi hakkı bulmaya ve doğruluk yoluna muvaffak kılmaz.
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢)} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık (aralıksız vahyettik). Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz buna da inanırlar” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد وصَّلْنا يا محمدُ لقومِك مِن قريشٍ ولليهودِ مِن بنى إسرائيلَ القولَ بأخبارِ الماضين، والنبأَ عما أحْلَلْنا بهم مِن بأسِنا، إذ كذَّبوا رسلَنا،
Zikri Yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed, düşünüp ibret alsınlar ve öğüt dinlesinler diye Biz Kureyş'ten olan kavmine ve İsrâiloğulları'ndan olan Yahudilere, geçmiştekilerin haberlerini, elçilerimizi yalanladıklarında başlarına indirdiğimiz azabımızın haberini...
وعما نحن فاعلون بمَن اقْتَفَى آثَارَهم، واحْتَذَى في الكفرِ باللهِ وتكذيبِ رسلِه مِثالَهم؛ ليَتَذَكَّروا فيَعْتَبِرُوا ويَتَّعِظوا. وأصلُه مِن وَصْلِ الحبالِ بعضِها ببعضٍ، ومنه قولُ الشاعرِ :
...ve onların izinden gidip Allah'ı inkâr etme ve elçilerini yalanlama konusunda onların yolunu tutanlara ne yapacağımızın haberini ardı ardına ulaştırdık. Bu kelimenin aslı, iplerin birbirine ulanmasından (eklenmesinden) gelir. Şairin şu sözü de bundandır :
فقلْ لبنى مَرْوانَ ما بالُ ذمةٍ … وحبلٍ ضعيفٍ ما يَزالُ يُوَصَّلُ
Mervanoğullarına de ki: Ne oluyor da o ahit … ve o zayıf ip durmadan birbirine eklenip duruyor?
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اخْتَلَفت ألفاظُهم ببيانهم عن تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: بيَّنا. وقال بعضُهم: معناه: فصَّلْنا.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir; gerçi tevilini açıklarken lafızları farklılık göstermiştir. Nitekim bazısı: Bunun anlamı «açıkladık (beyan ettik)», bazısı da: «Ayrıntılı olarak açıkladık (tafsil ettik)» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ}. قال: فصَّلْنا لهم القولَ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü onlara ardı ardına ulaştırdık” kavli hakkında: «Sözü onlar için ayrıntılı olarak açıkladık» dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ}. قال: وصَّل اللهُ لهم القولَ في هذا القرآنِ؛ يُخْبِرُهم كيف صنَع بمَن مضَى، وكيف هو صانعٌ، {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü onlara ardı ardına ulaştırdık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Allah bu Kur'an'da geçmiştekilere ne yaptığını ve {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alsınlar diye” [ileride] ne yapacağını onlara haber vererek sözü ardı ardına ulaştırmıştır» .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا محمدُ بنُ عيسى أبو جعفرٍ، عن سفيانَ بن عُيَيْنةَ: {وَصَّلْنَا}: بيَّنَّا .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Îsâ Ebû Ca'fer, Süfyân b. Uyeyne'den {وَصَّلْنَا} “ulaştırdık” ifadesi hakkında: «Açıkladık (beyan ettik)» dediğini rivayet etti .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ}
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ} “Andolsun ki...” kavli hakkında şöyle dedi:
وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ}. [قال: وصَّلْنا لهم] الخبرَ؛ خبرَ الدنيا بخبرِ الآخرةِ، حتى كأنهم عايَنوا الآخرةَ، وشهِدوها في الدنيا، بما نُريهم مِن الآياتِ في الدنيا وأشباهها. وقرَأ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ} [هود: ١٠٣]. وقال : إنا سوف تُنْجِزُ ما وعَدْناهم في الآخرةِ، كما أنْجَزْنا للأنبياءِ ما وعَدْناهم، نَقْضى بينَهم وبينَ قومِهمِ .
وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık” kavli hakkında: «[Dedi ki: Onlara] dünyada gösterdiğimiz ayetler ve benzerleriyle, sanki âhireti bizzat gözleriyle görmüş ve dünyada ona şahit olmuş gibi olsunlar diye haberi; dünya haberini âhiret haberine ulaştırdık (ekledik)» demiştir . Ve: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ} “Şüphesiz bunda âhiret azabından korkan kimse için bir ibret vardır” [Hûd: 103] ayetini okudu ve şöyle dedi : «Peygamberlere vaat ettiğimizi yerine getirdiğimiz ve onlarla kavimleri arasında hükmettiğimiz gibi, onlara âhirette vaat ettiğimizi de elbette yerine getireceğiz .»
واختلَف أهلُ التأويلِ في مَن عُنى بالهاءِ والميمِ مِن قوله: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ}؛ فقال بعضُهم: غنى بهما قريشٌ .
Tevil ehli, O'nun: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü onlara ardı ardına ulaştırdık” kavlindeki «onlara» zamiriyle (hâ ve mîm) kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etti. Bazıları: Bununla Kureyş kastedilmiştir, dedi .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ}. قال: قريشٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü onlara ardı ardına ulaştırdık” kavli hakkında: «Kureyş'tir» dediğini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ}. قال: لقريشٍ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü onlara ardı ardına ulaştırdık” kavli hakkında: «Kureyş'e» dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, ... rivayet etti.
أبيه، عن ابنَ عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ}. قال: يعني محمدًا ﷺ .
babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Muhammed'i sallallahu aleyhi ve sellem kastetmektedir» .
وقال آخرون: عُنِى بهما اليهودُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla Yahudiler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني بشرُ بنُ آدمَ، قال: ثنا عفانُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، قال: ثنا عمرُو بنُ دينارٍ، عن يَحْيَى بن جَعْدَةَ، عن رفاعةَ القُرَظيِّ، قال: نزَلَت هذه الآيةُ في عَشَرةٍ أنا أحدُهم: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} .
Bana Bişr b. Âdem rivayet edip dedi ki: Bize Affân b. Müslim rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Dînâr, Yahyâ b. Ca'de'den, o da Rifâa el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etti: «Şu ayet, biri de ben olmak üzere on kişi hakkında indi: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık”» .
حدَّثنا ابن سِنانٍ، قال: ثنا حَيَّانُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عمرٍو، عن يحيى بن جَعْدةَ، عن رِفاعةَ القُرظى، قال: نزَلتْ هذه الآيةُ: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} حتى بلَغ: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} في عَشَرَةٍ أنا أحدُهم.
Bize İbn Sinân rivayet edip dedi ki: Bize Hayyân rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, Amr'dan, o Yahyâ b. Ca'de'den, o da Rifâa el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etti: «Şu ayet: {وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık” ayetinden {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “Doğrusu biz bundan önce de müslümandık” kısmına kadar, biri de ben olmak üzere on kişi hakkında indi.»
فكأن ابنَ عباسٍ أراد بقوله: يعنى محمدًا. لعلهم يتذكرون عهدَ اللهِ في محمدٍ إليهم، فيُقرون بنبوته ويصدِّقونه.
Sanki İbn Abbâs: «Muhammed'i kastetmektedir» sözüyle şunu kastetmiştir: Allah'ın Muhammed hakkında kendilerine verdiği ahdi düşünüp hatırlasınlar da onun peygamberliğini ikrar edip onu tasdik etsinler.
وقولُه: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ}. يعنى بذلك تعالى ذكرُه قومًا مِن أهل الكتابِ آمنوا برسولِه وصدَّقوه، فقال: الذين آتيناهم
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Kendilerine bundan önce kitap verdiklerimiz, ona da inanırlar” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] bununla, Ehl-i Kitap'tan Resûlü'ne iman edip onu tasdik eden bir topluluğu kastetmektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: Kendilerine verdiğimiz kimseler...
الكتابَ مِن قبلِ هذا القرآنِ، هم بهذا القرآنِ يؤمنون، فيُقِرّون أنه حقٌّ مِن عندِ اللهِ، ويكذِّبُ جهلةُ الأميين الذين لم يأتِهم مِن اللهِ كتابٌ.
bu Kur'an'dan önce kitap verdiklerimiz, bu Kur'an'a da inanırlar; onun Allah katından gelen bir hak olduğunu ikrar ederler. Kendilerine Allah'tan bir kitap gelmemiş olan ümmîlerin cahilleri ise yalanlar.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنَ عباسٍ قوله: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ}. قال: يعنى مِن آمَن بمحمدٍ ﷺ مِن أهل الكتابِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” kavli hakkında: «Ehl-i kitaptan Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem iman edenleri kastetmektedir» dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} إلى قوله: {لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ}: في مُسْلِمة أهلِ الكتابِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} kavlinden {لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} kavline kadar: «Ehl-i kitabın müslümanları hakkındadır» dediğini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} إلى قوله: {الْجَاهِلِينَ}. قال: هم مُسلِمةُ أهل الكتابِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} kavlinden {الْجَاهِلِينَ} kavline kadar olan sözü hakkında: «Onlar Ehl-i kitabın müslümanlarıdır» dediğini rivayet etti.
قال ابن جريجٍ: أخْبَرني عمرُو بنُ دينارٍ، أن يحيى بن جَعْدَة، أخبره عن عليٍّ بن رِفاعةَ، قال: خرج عشرةُ رَهْطٍ مِن أهلِ الكتابِ، منهم أبو رفاعةَ - يعنى أباه - إلى النبيِّ ﷺ، فآمَنوا، فأُوذوا، فنزلتْ: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ}: قبلِ
İbn Cüreyc dedi ki: Amr b. Dînâr bana, Yahyâ b. Ca‘de'nin kendisine Ali b. Rifâa'dan naklettiğini bildirdi; [Ali b. Rifâa] şöyle dedi: Ehl-i kitaptan, içlerinde Ebû Rifâa'nın da bulunduğu -yani babasını kastediyor- on kişilik bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. İman ettiler ve eziyete uğradılar. Bunun üzerine: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكİتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} “Kendilerine bundan önce Kitap verdiklerimiz...” ayeti indi; [yani] önce...
القرآنِ .
Kur'an'dan önce .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ}. قال: كنا نُحدَّث أنها نزلت في أناسٍ مِن أهلِ الكتابِ كانوا على شريعةٍ مِن الحقِّ يأخذون بها وينتهون إليها، حتى بعَث اللهُ محمدًا ﷺ، فآمَنوا به وصدَّقوا به، فأعطاهم اللهُ أجرَهم مرتين؛ بصبرِهم على الكتابِ الأوّلِ، واتباعِهم محمدًا ﷺ وصبرِهم على ذلك، وذُكر لنا أن منهم سَلْمَانَ وعبدَ اللهِ بنَ سَلَامٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bize anlatıldığına göre bu ayet, haktan bir şeriat üzere olup ona sımsıkı sarılan ve onun sınırlarında duran Ehl-i kitaptan bazı kimseler hakkında inmiştir; ta ki Allah Muhammed'i sallallahu aleyhi ve sellem gönderinceye kadar. Onlar da ona iman edip onu tasdik ettiler; Allah da ilk kitaba sabretmeleri ve Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem uyup buna da sabretmeleri sebebiyle onlara ecirlerini iki kat verdi. Bize zikredildiğine göre Selmân ve Abdullah b. Selâm da bunlardandır» .
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} إلى قولِه: {مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ}: ناسٌ مِن أهلِ الكتابِ آمنوا بالتوراةِ والإنجيلِ، ثم أدركوا محمدًا ﷺ فآمَنوا به، فأتَاهم اللهُ أجرَهم مرتين بما صبروا؛ بإيمانهم بمحمدٍ ﷺ قبل أن يُبعَثَ، وباتباعهم إياه حينَ بُعث، فذلك قولُهم : {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ}.
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} kavlinden {مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini duydum: «Ehl-i kitaptan bir grup insan Tevrat'a ve İncil'e iman ettiler, sonra Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem yetiştiler ve ona da iman ettiler. Allah da peygamber olarak gönderilmeden önce Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem iman etmeleri ve gönderildiğinde de ona tâbi olmaları hususundaki sabırları sebebiyle ecirlerini iki kat verdi. İşte onların şu sözü bundandır: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “Doğrusu biz bundan önce de müslümandık”.»
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)} “Onlara okunduğu zaman: 'Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz bundan önce de müslümandık' derler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا يُتلى هذا القرآنُ على الذين آتيناهم الكتابِ مِن قبلِ نزولِ هذا القرآنِ، {قَالُوا آمَنَّا بِهِ}. يقولُ: يقولون: صدَّقنا به، {إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا}. يعني: مِن عندِ ربِّنا نزَل، إنا كنا مِن قبل نزول هذا القرآنِ مسلمين. وذلك أنهم كانوا مؤمنين بما جاءتْ به الأنبياءُ قبلَ مجيءِ نبيِّنا محمدٍ ﷺ من الكتبِ، وفى كتبِهم صفةُ محمدٍ ونعتُه، فكانوا به وبمبعثِه وبكتابِه مصدِّقين قبلَ نزول القرآنِ، فلذلك قالوا: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ}.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu Kur'an, kendilerine bu Kur'an'ın indirilişinden önce Kitap verdiklerimize okunduğu zaman, {قَالُوا آمَنَّا بِهِ} “Ona iman ettik, dediler.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Onlar, 'Biz onu tasdik ettik, {إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا} “şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır”; yani Rabbimizin katından inmiştir, doğrusu biz bu Kur'an inmeden önce de müslümandık' derler. Bu da, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce peygamberlerin getirdiği kitaplara iman etmiş olmalarındandır. Kitaplarında Muhammed'in vasfı ve niteliği bulunuyordu; bu sebeple Kur'an indirilmeden önce ona, peygamber olarak gönderilmesine ve kitabına inanıyorlardı. İşte bundan dolayı {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “Doğrusu biz bundan önce de müslümandık” dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤)} “İşte onlara, sabretmelerinden dolayı mükâfatları iki defa verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين وَصَفتُ صِفَتَهم، يُؤْتَوْن ثوابَ عملِهم مرتَيْن بما صَبَروا.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Niteliklerini vasfettiğim bu kimselere, sabretmeleri sebebiyle amellerinin mükâfatı iki defa verilir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى "الصبرِ" الذي وعد اللهُ [عليه ما وعَد] ؛ فقال بعضُهم: وعَدَهم ما وعَد جلَّ ثناؤُه بصبرِهم على الكتابِ الأوَّلِ، واتِّباعِهم محمدًا ﷺ، وصبرِهم على ذلك. وذلك قولُ قتادةَ، وقد ذكرْناه قَبْلُ.
Tevil ehli, Allah'ın [üzerine vaatte bulunduğu] «sabır»ın anlamı hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Övgüsü yüce olan Allah, onlara ilk kitaba sabretmeleri, Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem tâbi olmaları ve buna sabretmeleri sebebiyle vaat ettiğini vaat etmiştir. Bu, Katâde'nin görüşüdür ve bunu daha önce zikretmiştik.
وقال آخرون: بل وعَدهم بصبرِهم بإيمانهم بمحمد ﷺ قَبْلَ أَن يُبْعَثَ، وباتِّباعهم إياه حينَ بُعِث. وذلك قولُ الضَّحَّاكِ بن مُزاحمٍ، وقد ذكرْناه أيضًا قبلُ، ومِمَّن وافق قتادةَ على قولِه عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, gönderilmeden önce Muhammed'e sallallahu aleyhi ve sellem iman etmelerindeki sabırları ve gönderildiğinde de ona uymaları sebebiyle onlara vaatte bulunmuştur. Bu da Dahhâk b. Müzâhim'in görüşüdür, bunu da daha önce zikretmiştik. Katâde'ye bu görüşünde katılanlardan biri de Abdurrahman b. Zeyd'dir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ}: على دينِ عيسى، فلمَّا جاء النبيُّ ﷺ أسْلَموا، فكان لهم أجرُهم مرتَيْن؛ بما صبروا أوَّلَ مرةٍ، ودخَلوا مع النبيِّ ﷺ في الإسلامِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “Doğrusu biz bundan önce de müslümandık” kavli hakkında: «Îsâ'nın dini üzereydiler; Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem gelince müslüman oldular. Böylece ilk defaki sabırları ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ile birlikte İslâm'a girmeleri sebebiyle ecirleri iki kat oldu» dedi .
وقال قومٌ في ذلك بما حدَّثنا به ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ}. قال: إن قومًا كانوا مشركين
Bir topluluk da bu hususta İbn Vekî'in bize rivayet ettiği şu görüşü ileri sürmüştür: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Onlara mükâfatları iki defa verilecektir” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: Bir topluluk vardı, müşrik idiler
أسْلَموا، فكان قومُهم يُؤذونَهم، فنَزَلَتْ {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} .
müslüman oldular. Kavimleri de kendilerine eziyet ediyordu. Bunun üzerine: {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} “İşte onlara, sabretmelerinden dolayı mükâfatları iki defa verilecektir” ayeti indi» .
وقولُه: {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ}. يقولُ: ويَدْفَعون بحسناتِ أفْعالِهم التي يَفْعَلونها سيئاتِهم، ومما رَزَقْناهم مِن الأموالِ يُنْفِقُون في طاعةِ اللهِ؛ إمَّا في جهادٍ في سبيلِ اللهِ، وإمَّا في صدقةٍ على محتاجٍ، أو في صلةِ رحمٍ.
O'nun: {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Yaptıkları güzel fiillerle kötülüklerini savarlar. Kendilerine rızık olarak verdiğimiz mallardan da Allah'a itaatte harcarlar; ya Allah yolunda cihatta, ya bir muhtaca sadaka vermede ya da akrabayı gözetmede.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ}: قال الله: {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} وأَحْسَنَ اللهُ عليهم الثَّناءَ كما تَسْمَعون فقال: {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Allah: {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} buyurdu ve işittiğiniz gibi onları güzel bir şekilde överek şöyle buyurdu: {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar”.»
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥)} “Onlar boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun, bizim cahillerle işimiz yok' derler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا سمِع هؤلاء القومُ الذين آتيناهم الكتابَ - {اللَّغْوَ}، وهو الباطِلُ مِن القولِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Kendilerine kitap verdiğimiz bu kimseler, {اللَّغْوَ} -ki bu, sözün batıl olanıdır- işittikleri zaman.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ}: لا يُحاورون أهلَ الجهلِ والباطلِ في باطلِهم، أتاهم مِن أمِر اللهِ ما
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle nakletti]: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Onlar boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun, bizim cahillerle işimiz yok' derler” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Onlar, cehalet ve bâtıl ehliyle bâtılları hususunda tartışmaya/diyaloğa girmezler; Allah'ın emrinden onlara öyle bir şey gelmiştir ki
وَقَذَهم عن ذلك .
onları bundan alıkoymuştur .»
وقال آخرون: عَنى باللغوِ في هذا الموضعِ ما كان أهل الكتابِ ألْحَقوه في كتابِ اللهِ ممَّا ليس هو منه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayette geçen boş söz (lağv) ile Ehl-i kitabın, Allah'ın kitabından olmadığı halde ona ilave ettikleri şeyler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هذه لأهلِ الكتابِ، إذا سمِعوا اللغوَ الذي كتب القومُ بأيديِهم مع كتابِ اللهِ، وقالوا: هو مِن عنِد اللهِ. إذا سمِعه الذين أسْلموا، ومَرُّوا به يَتْلُونَه، أعْرَضوا عنه وكأنهم لم يَسْمَعوا ذلك قبل أن يُؤمنوا بالنبيِّ ﷺ؛ لأنهم كانوا مسلمين على دينِ عيسى، ألا تَرَى أنهم يقولون: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ} ayetinden ayetin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: «Bu, Ehl-i kitap hakkındadır; o kavmin Allah'ın kitabının yanına kendi elleriyle yazıp: 'Bu Allah katındandır' dedikleri boş sözü (lağvı) işittiklerinde... Müslüman olanlar bunu işitip onu okuyarak yanından geçtiklerinde, Nebî'ye sallallahu aleyhi ve sellem iman etmeden önce sanki onu hiç işitmemiş gibi yüz çevirirlerdi. Çünkü onlar Îsâ'nın dini üzere müslümandılar; görmez misin ki onlar: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “Doğrusu biz bundan önce de müslümandık” demektedirler» .
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَيْنَةَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. قال: نَزَلَتْ في قومٍ كانوا مشركين فأسْلَموا، فكان قومُهم يُؤْذُونَهم.
Başkaları da bu hususta İbn Vekî'in bize rivayet ettiği şu görüşü belirtti: Bize İbn Uyeyne, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Müşrik olup sonradan müslüman olan bir kavim hakkında indi; kavimleri kendilerine eziyet ediyordu.
[حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قوله:]
[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun şu sözü hakkında rivayet etti:]
[{وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ}. قال: كان ناسٌ مِن أهلِ الكتابِ أسْلَموا، فكان المشركون يُؤْذُونَهم] ، فكانوا يَصْفَحون عنهم؛ يقولون: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} .
[{وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “Onlar boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size' derler”. Dedi ki: Ehl-i kitaptan bazı insanlar müslüman olmuştu; müşrikler de onlara eziyet ediyordu] . Onlar da kendilerini affedip hoş görür ve şöyle derlerdi: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Size selam olsun, bizim cahillerle işimiz yok” .
وقولُه: {أَعْرَضُوا عَنْهُ}. يقولُ: لم يُصْغوا إليه ولم يَسْتَمِعوه، {وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ}. وهذا يدلُّ على أن اللغوَ الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ إنما هو ما قاله مجاهدٌ، مِن أنه سَماعُ القومِ ممّن يُؤذيهم بالقول، ما يَكْرَهون منه في أنفُسِهم، وأنهم أجابوهم بالجميلِ مِن القولِ: {لَنَا أَعْمَالُنَا} قد رضينا بها لأنفسِنا، {وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} قد رَضِيتم بها لأنفسِكم.
O'nun: {أَعْرَضُوا عَنْهُ} kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Ona kulak asmadılar ve onu dinlemediler. {وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size' dediler”. Bu da göstermektedir ki Allah'ın bu makamda zikrettiği boş söz (lağv), Mücâhid'in de dediği gibi o kavmin, kendilerine sözle eziyet eden kimselerden hoşlanmadıkları şeyleri işitmeleridir. Nitekim onlara güzel sözle karşılık vermişlerdir: {لَنَا أَعْمَالُنَا} “Bizim amellerimiz bize”; biz kendimiz için ondan razı olduk. {وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “Sizin amelleriniz de size”; siz de kendiniz için ondan razı oldunuz.
وقولُه: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: أمَنَةٌ لكم منا أن نُسَابَّكم، أو تَسْمعوا منا ما لا تُحبون، {لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ}. يقولُ: لا نريدُ مُحاوَرَةَ أهلِ الجهلِ ومُسَابَّتَهم .
O'nun: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Size sövmemizden ya da bizden hoşlanmayacağınız şeyleri işitmenizden yana bizden yana güvendesiniz. {لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Biz cahillerle [birliktelik] istemeyiz”. Şöyle buyurmaktadır: Cahillerle münakaşa etmeyi ve onlara sövmeyi istemeyiz .
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah, dilediğine hidayet verir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {إِنَّكَ} يا محمدُ {لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} هدايتَه، {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} أَن يَهْدِيَهِ مِن خَلْقِه، بتوفيقِه للإيمانِ بالله وبرسوله. ولو قِيل: معناه: إنك لا تَهْدِى مَن أحببته؛ لقَرَابَتِه منك، ولكنَّ الله يهدى مَن يشاءُ - كان مَذْهَبًا، {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: واللهُ أعلمُ مَن سَبَق له في علمِه أنه يَهْتَدى للرَّشادِ، ذلك الذي يَهْدِيه اللهُ
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {إِنَّكَ} “Şüphesiz sen” ey Muhammed, {لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “sevdiğin kimseyi” [yani] hidayete ermesini arzu ettiğin kişiyi [hidayete erdiremezsin], {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “fakat Allah, mahlûkatından hidayete erdirmeyi dilediğine”, Allah'a ve Resûlüne iman etmeye muvaffak kılmak suretiyle [hidayet verir]. Şayet bunun manasının, 'Sana olan akrabalığından ötürü sevdiğin kimseye sen hidayet veremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir' olduğu söylenecek olursa bu da [geçerli] bir görüştür. {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.” Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, ilminde doğru yola erişeceği önceden geçmiş olanı en iyi bilendir; Allah'ın hidayete erdireceği kimse işte odur.
فيُسَدِّدُه ويُوَفِّقُه.
doğru yola yöneltip muvaffak kılacağı kimse odur.
وذُكر أن هذه الآيةَ نَزَلتْ على رسولِ اللهِ ﷺ مِن أجْلِ امتناعِ أبي طالبٍ عمِّه مِن إجابته إذ دَعاه إلى الإيمانِ باللهِ، إلى ما دعاه إليه مِن ذلك.
Zikredildiğine göre bu ayet, amcası Ebû Tâlib'in, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem kendisini Allah'a imana davet ettiğinde, onu davet ettiği bu hususta ona icabet etmekten kaçınması sebebiyle Resûlullah'a sallallahu aleyhi ve sellem inmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri
حدَّثنا أبو كُريبٍ والحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدائيُّ، قالا: ثنا الوليدُ بنُ القاسمِ، عن يزيدَ بن كَيْسانَ، عن أبي حازم، عن أبي هُريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ لعمِّه عند الموتِ: "قُلْ: لا إلهَ إلَّا اللهُ. أَشْهَدُ لك بها يومَ القِيامةٍ". قال: لولا أن تُعَيِّرَني قُريشٌ لأقْرَرْتُ عينَك. فَأَنْزَلَ اللهُ: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} الآيةَ .
Bize Ebû Kureyb ve el-Hüseyin b. Alî es-Sudâî rivayet edip dediler ki: Bize el-Velîd b. el-Kâsım, Yezîd b. Keysân'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ölüm anında amcasına: "'Lâ ilâhe illallah' de ki kıyamet günü senin lehine bununla şahitlik edeyim" buyurdu. [Ebû Tâlib] dedi ki: 'Kureyş beni ayıplamayacak olsaydı senin gözünü aydın ederdim.' Bunun üzerine Allah: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” ayetini indirdi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن يزيد بن كَيْسان، قال: ثني أبو حازمٍ الأشْجَعيُّ، عن أبي هُريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ لعمِّه: "قُلْ: لا إلهَ إلا اللهُ". ثم ذكَر مثلَه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Yezîd b. Keysân'dan rivayet etti; dedi ki: Bana Ebû Hâzim el-Eşcaî, Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem amcasına: "'Lâ ilâhe illallah' de" buyurdu, sonra benzerini zikretti .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو أسامة، عن يزيدَ بن كيسانَ، سمِع أبا حازمٍ الأشْجَعيَّ يَذْكُرُ عن أبي هريرة، قال: لمَّا حَضَرْت وفاة أبي طالبٍ، أتاه رسولُ الله ﷺ فقال: "يا عَمَّاهُ، قلْ: لا إلهَ إلا الله". فذكَر مثلَه، إلا أنه قال: لولا أن تُعَيِّرنى قريشٌ؛ يقولون: ما حمَله عليه إلا جَزَعُ الموتِ.
Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Yezîd b. Keysân'dan rivayet etti; o Ebû Hâzim el-Eşcaî'nin Ebû Hureyre'den şöyle aktardığını işitmiş: Ebû Tâlib'in ölümü yaklaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına gelip: «Ey amcam! 'Lâ ilâhe illallah' de!» buyurdu. [Râvi] ardından benzerini zikretti, ancak şu kadar var ki o [Ebû Tâlib'in] şöyle dediğini belirtti: "Kureyş'in beni ayıplayıp: 'Bunu yapmaya onu sadece ölüm korkusu sevk etti' demeleri olmasaydı [bunu söylerdim]."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبيدٍ، عن يزيدَ بن كيسانَ، عن أبي حازمٍ أبي هُريرةَ، قال: قال النبيُّ ﷺ. فذكَر نحوَ حديثِ أبي كُريبٍ والصُّدائيِّ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, Yezîd b. Keysân'dan, o Ebû Hâzim'den, [o da] Ebû Hureyre'den rivayet etti; dedi ki: Nebî sallallahu aleyhi ve sellem buyurdu... ve Ebû Kureyb ile es-Sudâî'nin hadisinin benzerini zikretti .
حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمن بن وهبٍ، قال: ثنى عمى عبدُ اللهِ بنُ وهبٍ، قال: ثني يونسُ، عن الزُّهْريِّ، قال: ثني سعيدُ بنُ المُسَيَّبِ، عن أبيه، قال: لمَّا حَضَرَتْ أبا طالبٍ الوفاةُ، جاءَه رسول الله ﷺ، فوجَد عندَه أبا جهلِ بنَ هشامٍ وعبدَ اللهِ بنَ أبي أُمَيَّةَ بن المُغيرةِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا عَمِّ، قُلْ: لا إلهَ إلا اللهُ. كلمةً أشْهَدُ لك بها عندَ اللهِ". فقال أبو جهلٍ وعبدُ اللهِ بنُ أبى أُميةَ: يا أبا طالبٍ، أَتَرْغَبُ عن مِلَّةِ عبدِ المُطَّلب؟ فلم يَزَلْ رسولُ الله ﷺ يَعْرِضُها عليه. ويُعيدُ له تلك المقالةَ، حتى قال أبو طالبٍ آخِرَ ما كَلَّمهم: هو على ملِة عبدِ المطلبِ. وأبَى أن يقولُ: لا إلهَ إلا اللهُ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أما والله، لأسْتَغْفِرَنَّ لك ما لم أَنْهَ عنك". فأنْزَل الله: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} [التوبة: ١١٣]. وأَنْزَل الله في أبي طالبٍ، فقال لرسولِ اللهِ ﷺ: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} الآية .
Bize Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bana amcam Abdullah b. Vehb rivayet etti; dedi ki: Bana Yûnus, ez-Zührî'den rivayet etti; dedi ki: Bana Saîd b. el-Müseyyeb babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaştığında Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Yanında Ebû Cehil b. Hişâm ile Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre'yi buldu. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: "Ey amca! 'Lâ ilâhe illallah' de; öyle bir kelime ki onunla Allah katında senin lehine şahitlik edeyim" buyurdu. Bunun üzerine Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: 'Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çeviriyorsun?' dediler. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bunu ona teklif etmeye ve o sözü ona tekrarlamaya devam etti; nihayet Ebû Tâlib onlara söylediği son söz olarak: 'O, Abdülmuttalib'in dini üzeredir' dedi ve 'Lâ ilâhe illallah' demekten kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: "Vallahi, sana [istiğfar etmekten] menedilmedikçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine Allah: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} [التوبة: ١١٣] “Peygamberin ve iman edenlerin, akraba bile olsalar müşrikler için bağışlanma dilemeleri olacak şey değildir” [ayetini] indirdi. Allah, Ebû Tâlib hakkında da [ayet] indirip Resûlullah'a sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” ayetini indirdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن سعيدِ بن المسيّبِ، عن أبيه بنحوِه .
Bize Muhammed b. Abdil‘alâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da babasından bunun benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَيْنَةَ، عن عمرو، عن أبي سعيدِ بن رافعٍ، قال: قلتُ لابنِ عمرَ: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ}؛ نَزَلَتْ في أبي طالبٍ؟ قال:
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o Ebû Saîd b. Râfi‘den rivayet etti; [Ebû Saîd] dedi ki: İbn Ömer'e: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” [ayeti] Ebû Tâlib hakkında mı indi? dedim. [İbn Ömer] dedi ki:
نعم .
'Evet' dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ}. قال: قولُ محمدٍ لأبي طالبٍ: "قُلْ كلمةَ الإخلاصِ، أُجادِلُ عنك بها يومَ القيامةِ". قال محمدُ بنُ عمرٍو في حديثِه: قال يابنَ أخي، مِلَّةَ الأشياخِ. أو: سُنَّةَ الأشياخ. وقال الحارثُ في حديثِه: قال: يابنَ أخي، مِلَّةَ الأشياخِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti; dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Muhammed'in Ebû Tâlib'e: "İhlas kelimesini söyle ki kıyamet günü onunla seni savunayım" sözüdür. Muhammed b. Amr kendi hadisinde şöyle dedi: [Ebû Tâlib:] 'Ey kardeşimin oğlu! Ataların dini' ya da 'ataların sünneti' dedi. el-Hâris ise kendi hadisinde: 'Ey kardeşimin oğlu! Ataların dini' dediğini nakletti .