Binûn

Kasas Suresinin Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {بِآيَاتِنَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلا يَصِلُ إليكما فرعونُ، {بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ}. فالباءُ في قولِه: {بِآيَاتِنَا} من صلة "غالبون". ومعنى الكلامِ: أنتما ومَن اتبعكما الغالِبون فرعونَ وملاه {بِآيَاتِنَا}، أي: بحُجَّتِنا وسُلطانِنا الذي نَجْعَلُه لكما.

Yüce Allah'ın: {بِآيَاتِنَا} “mucizelerimiz sayesinde” buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun size erişemez; {بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ} “mucizelerimiz sayesinde siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz”. {بِآيَاتِنَا} ifadesindeki bâ (بِ) harf-i cerri, "gâlibûn" kelimesine bağlıdır (sıladır). Sözün anlamı ise: Siz ve size uyanlar Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine {بِآيَاتِنَا} yani ikinize vereceğimiz hüccetimiz ve delilimiz sayesinde üstün geleceksiniz [demektir].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦)} “Mûsâ onlara apaçık mucizelerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz önceki atalarımızdan böyle bir şey işitmedik' dediler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما جاء موسى فرعونَ وملأه بأدلَّتِنا وحُجَحِنا بيناتٍ أنها حُجَجٌ شاهِدةٌ بحقيقةِ ما جاء به موسى مِن عندِ ربِّه، قالوا لموسى: ما هذا الذي جئتنَا به إلا سحرٌ افتريته مِن قِبَلِك، وتَخرَّصْتَه كذبًا وباطلًا، وما سَمِعنا بهذا الذي تَدْعُونا إليه، من عبادةِ مَن تَدعونا إلى عبادتِه، في أسلافِنا وآبائِنا الأولين الذين مَضَوا قَبْلَنا.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine, Mûsâ'nın Rabbi katından getirdiği şeyin hakikatine tanıklık eden apaçık delillerimiz ve hüccetlerimizle gelince Mûsâ'ya: 'Bize getirdiğin bu şey, senin kendi tarafından uydurduğun, yalan ve batıl olarak ortaya attığın bir sihirden başka bir şey değildir. Bizi kendisine ibadet etmeye çağırdığın kimseye ibadet etme konusundaki bu çağrını, bizden önce gelip geçmiş ilk atalarımızda ve geçmişlerimizde hiç işitmedik' dediler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)} “Mûsâ dedi ki: 'Rabbim, kendi katından hidayet getireni ve bu yurdun (dünyanın) güzel sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال موسى مُجيبًا لفرعونَ: رَبِّي أعلمُ بالحقِّ مِنَّا يا فرعونُ مِن المُبْطِل، ومن الذي جاء بالرشادِ إلى سبيلِ الصوابِ، والبيانِ عن واضحِ الحُجَّةِ مِن عندِه، ومَن الذي له العُقْبَى المحمودةُ في الدار الآخرة مِنَّا. وهذه مُعارضةٌ من نبيِّ

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, Firavun'a cevap vererek şöyle dedi: 'Ey Firavun! Rabbim, hangimizin hak üzere, hangimizin batıl ehli olduğunu; Kendi katından doğru yola ulaştıran rehberliği ve açık hücceti ortaya koyan beyanı kimin getirdiğini ve ahiret yurdunda övgüye değer güzel akıbetin hangimize ait olacağını en iyi bilendir.' Bu, Allah'ın peygamberi

اللهِ موسى ﵇ لفرعونَ، وجميلٌ مُخاطبةٍ، إذ ترك أن يقولُ له: بل الذي غَرَّ قومَه، وأهلَك جنودَه، وأضلَّ أتباعَه، أنت لا أنا. ولكنه قال: {رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} ثم بالَغ في ذمِّ عدوِّ اللهِ بأجملَ مِن الخطابِ، فقال: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ}. يقولُ: إِنه لا يُنْجِحُ ولا يُدْرِكُ طَلِبَته الكافرون باللهِ. يَعنِي بذلك فرعونَ، أنه لا يُفْلِحُ ولا يُنْجِحُ؛ الكُفْرِه بربِّه .

Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'a karşı bir karşı çıkışı ve güzel bir hitap tarzıdır; zira ona: 'Aksine kavmini aldatan, ordularını helak eden ve tâbilerini saptıran sensin, ben değilim!' demeyi terk etmiş, bunun yerine: {رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} “Rabbim, kendi katından hidayet getireni ve bu yurdun güzel sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir” demiştir. Sonra Allah'ın düşmanını en güzel bir üslupla yermede ileri giderek: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler” buyurmuştur. [Yüce Allah] şöyle demektedir: Allah'ı inkâr eden kâfirler kurtuluşa eremez ve arzu ettiklerine ulaşamazlar. Bununla, Rabbini inkâr etmesi sebebiyle Firavun'un iflah olmayacağını ve kurtuluşa eremeyeceğini kastetmektedir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٣٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٣٨)} “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak (tuğla pişir) da bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال فرعونُ لأشرافِ قومهِ وسادتِهم: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} فتَعْبُدوه وتُصَدِّقوا موسى فيما جاءَكم به؛ مِن أن له ولكم ربًّا غيرى ومعبودًا، سِواىَ، {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ}. يقولُ: فاعْمَلْ لى آجُرًّا. وذُكر أنه أوَّلُ مَن طبخ الآجُرَّ وبَنَى به.

Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Firavun kavminin ileri gelenlerine ve önde gelenlerine şöyle dedi: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” ki ona kulluk edesiniz ve Mûsâ'nın size getirdiği, benim dışımda kendisinin ve sizin bir Rabbiniz ve benden başka ibadet edilecek bir ilahınız olduğu sözünü doğrulayasınız ; {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak”; yani 'bana tuğla yap' demektir. Tuğlayı ilk pişirip onunla bina yapan kimsenin o olduğu zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ}. قال: على المَدَرِ يكونُ لَبِنًا مطبوحًا.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den: {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: «Kuru balçık üzerinde [ateş yak] ki pişmiş tuğla olsun.»

قال ابن جُرَيج: أَوَّلُ مَن أمر بصنعةِ الآجُرّ وبَنَى به فرعونُ .

İbn Cüreyc dedi ki: Tuğla yapılmasını emreden ve onunla bina inşa eden ilk kişi Firavun'dur .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ}. قال: فكان أوَّلَ مَن طبخ الآجُرَّ يَبنى به الصَّرْحَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” ayeti hakkında: «Kuleyi inşa etmek için tuğlayı ilk pişiren kişi o oldu» dediğini rivayet etti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ}. قال: المطبوحُ الذي يُوقَدُ عليه هو من طينٍ يَبْنون به البنيانَ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” buyruğu hakkında şöyle dedi: «Üzerinde ateş yakılan pişmiş nesne çamurdandır; onunla binaları inşa ederler» .

وقولُه: {فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا}. يقولُ: ابْنِ لى الآجُرَّ بناءً. وكلُّ بناءٍ مُسَطَّحٍ فهو صَرْحٌ؛ كالقصرِ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Yüce Allah'ın: {فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا} “da bana yüksek bir kule yap” buyruğu; 'bana tuğladan bir bina yap' demektir. Düz ve yüksek yapılan her binaya, köşk gibi yapılara "sarh" denir. Şairin şu sözü de bundandır:

بِهِنَّ نَعَامُ بَناها الرجالُ … تَحْسَبُ أعْلامهن الصُّرُوحا

Orada erkeklerin diktiği işaret taşları/gözetleme yerleri vardır... Tepelerini yüksek kuleler sanırsın.

يعنى بالصُّرُوحِ جمعَ صَرْح.

"es-Surûh" ile sarh kelimesinin çoğulunu kastetmektedir.

وقولُه: {لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى}. يقولُ: أنْظُرُ إلى معبودِ موسى الذي يعبُدُه ويَدْعو إلى عبادتِه، {وَإِنِّي لأَظُنُّهُ} فيما يقولُ مِن أن له معبودًا يَعْبُدُه في السماءِ، وأنه هو الذي يُؤَيِّده ويَنْصُرُه، وهو الذي أرسله إليْنا - {مِنَ الْكَاذِبِينَ}.

Allah Teâlâ'nın: {لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى} “Belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Firavun şöyle demektedir:] Mûsâ'nın ibadet ettiği ve ibadet etmeye çağırdığı mabuduna bakayım. {وَإِنِّي لأَظُنُّهُ} “Ve doğrusu ben onu” -gökte ibadet ettiği bir mabudunun bulunduğu, kendisini destekleyip ona yardım edenin O olduğu ve kendisini bize O'nun elçi gönderdiği şeklindeki sözlerinde- {مِنَ الْكَاذِبِينَ} “kesinlikle yalancılardan sanıyorum”.

فذُكِر لنا أن هامانَ بنَى له الصَّرْحَ، فارتقَى فوقَه، فكان مِن قصتِه وقصةِ ارتقائِه ما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّي، قال: قال فرعونُ لقومِه: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا} لعلى أذهبُ في السماءِ فأنظرَ إلى إلهِ موسى. فلما بَنَى له الصرحَ، ارتقَى فوقَه، فأَمر بِنُشَّابةٍ، فرمَى بها نحوَ السماءِ، فرُدَّتْ إِليه وهي مُتَلَطِّخةٌ دَمًا، فقال: قد قتَلتُ إلهَ موسى . تعالى اللهُ عما يقولون.

Bize aktarıldığına göre Hâmân onun için kuleyi inşa etti ve Firavun onun üzerine çıktı. Onun kıssası ve kuleye çıkışı hakkında bize rivayet edilen şudur: Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Firavun kavmine dedi ki: {يَاأَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا} “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap”; belki göğe çıkar da Mûsâ'nın ilahına bakarım. Hâmân onun için kuleyi inşa edince Firavun kuleye çıktı, bir ok istedi ve onu göğe doğru fırlattı. Ok kana bulanmış olarak ona geri döndü; bunun üzerine: 'Mûsâ'nın ilahını öldürdüm' dedi . Allah onların söylediklerinden yücedir, münezzehtir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠)} “O ve orduları, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar. Biz de onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıp attık. Bak işte, zalimlerin sonu nasıl oldu!”

يقولُ تعالى ذكرُه: واستَكْبَر فرعونُ وجنودُه في أرضِ مصرَ عن تصديقِ موسى واتباعِه على ما دَعاهم إليه مِن توحيدِ اللهِ، والإقرارِ بالعبودةِ له، {بِغَيْرِ الْحَقِّ}. يعنى: تَعَدِّيًا وعُتُوًّا على ربِّهم، {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ}. يقولُ: وحَسِبوا أنهم بعدَ مَماتِهم لا يُبْعَثون، ولا ثوابَ ولا عقابَ، فركِبوا أهواءَهم، ولم يَعْلَموا أن الله لهم بالمرصادِ، وأنه لهم مُجازٍ على أعمالِهم الخبيثةِ.

Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Firavun ve orduları, Mısır topraklarında Mûsâ'yı doğrulamaktan ve onun kendilerini davet ettiği Allah'ı birleme ve O'na kulluğu ikrar etme yoluna uymaktan büyüklük taslayıp yüz çevirdiler; {بِغَيْرِ الْحَقِّ} “haksız yere”; yani Rablerine karşı haddi aşarak ve azgınlaşarak. {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ} “ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar”; yani ölümlerinden sonra diriltilmeyeceklerini, mükâfat ve ceza olmadığını zannettiler de hevalarına uydular; Allah'ın kendilerini gözetlediğini ve kötü amellerinin cezasını vereceğini bilmediler.

وقوله: {فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فجمَعْنا فرعونَ وجنودَه من القِبْطِ، {فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ}. يقولُ: فألقَينا جميعَهم في البحرِ، فغَرَّقْناهم فيه. كما قال أبو الأسودِ الدُّؤليُّ:

Yüce Allah'ın: {فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ} “Biz de onu ve ordularını yakaladık” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Firavun'u ve Kıbtîlerden oluşan ordularını topladık, {فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ} “ve onları denize fırlatıp attık”. Şöyle buyurmaktadır: Onların hepsini denize attık ve orada boğduk. Nitekim Ebu'l-Esved ed-Düelî şöyle demiştir:

نَظَرْتَ إِلى عُنوانِه فنبذته … كنَبْذِك نَعْلًا أَخْلَقَتْ مِن نِعالِكا

Onun başlığına baktın da onu fırlatıp attın... Tıpkı eskimiş bir pabucunu fırlatıp attığın gibi.

وذُكر أن ذلك بحرٌ مِن وراءِ مصرَ، كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ}. قال: كان اليَمُّ بحرًا يقالُ له: إسافٌ. مِن وراء مصرَ، غرَّقهم اللهُ فيه .

Bunun Mısır'ın ardında bir deniz olduğu zikredilmiştir; nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ} “onları denize fırlatıp attık” ayeti hakkında: «Yemm, Mısır'ın ardında bulunan ve kendisine İsâf denilen bir denizdi; Allah onları orada boğdu» dediğini rivayet etti .

وقولُه: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فانظُرْ يا محمدُ بعينِ قلبِك كيف كان أمرُ هؤلاء الذين ظلَموا أنفسَهم، فكفَروا بربِّهم ورَدُّوا على رسولِه نصيحتَه، ألم نُهْلِكُهم فنُوَرِّثَ ديارَهم وأموالَهم أولياءَنا، ونُخَوِّلهم ما كان لهم مِن جناتٍ وعيونٍ، وكنوزٍ ومَقامٍ كريمٍ؟ بعد أن كانوا مُسْتَضْعفين، تُقَتَّلُ أبناؤُهم، وتُسْتَحْيا نساؤُهم؟ فإنا كذلك بك وبمَن آمَن بك وصَدَّقك فاعلون؛ مُخَوِّلوك وإياهم ديارَ مَن كذَّبك ورَدَّ عليك ما أتيتَهم به مِن الحقِّ، وأموالَهم، ومُهْلِكوهم قتلًا بالسيفِ، سنةَ الله في الذين خَلَوا مِن قبلُ.

Yüce Allah'ın: {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} “Bak işte, zalimlerin sonu nasıl oldu!” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Nefislerine zulmeden, Rablerini inkâr eden ve O'nun elçisinin nasihatini geri çeviren bu kimselerin akıbetinin nasıl olduğuna kalp gözünle bir bak! Biz onları helak edip yurtlarını ve mallarını dostlarımıza miras kılmadık mı? Daha önce zayıf düşürülmüş, oğulları öldürülüp kadınları sağ bırakılan kimseler iken, onların sahip olduğu bahçeleri, pınarları, hazineleri ve şerefli makamları onlara bağışlamadık mı? İşte biz sana ve sana iman edip seni doğrulayanlara da aynısını yapacağız; seni yalanlayıp getirdiğin hakkı reddedenlerin yurtlarını ve mallarını sana ve onlara bahşedeceğiz, onları da kılıçla öldürerek helak edeceğiz; bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)} “Biz onları ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir. Bu dünyada arkalarına bir lanet taktık; kıyamet gününde ise onlar nefretle kovulmuş / çirkinleştirilmiş olanlardandır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَلنا فرعونُ وقومَه أئمةً يأتمُّ بهم أهلُ العُتُوِّ على اللهِ والكفرِ به، يَدْعون الناسَ إلى أعمالِ أهلِ النارِ، {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: ويومَ القيامةِ لا يَنْصُرُهم مِن الله إذا عذَّبهم ناصرٌ، وقد كانوا في الدنيا يَتَناصَرون، فاضمَحَلَّت تلك النُّصْرة يومَئذٍ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Biz Firavun'u ve kavmini, Allah'a karşı azgınlık ve inkâr yolunu tutan kimselerin kendilerine uyacağı önderler kıldık; insanları cehennemliklerin amellerine çağırırlar. {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ} “Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir.” Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü Allah onları azaba uğrattığında, kendilerini O'ndan [kurtaracak] hiçbir yardımcı bulunmayacaktır. Oysa dünyada birbirlerine yardım ederlerdi; fakat o gün bu yardımlaşma tamamen yok olup gitmiştir.

وقولُه: {وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وألزَمْنا فرعونَ وقومَه في هذه الدنيا خِزيًا وغضبًا منا عليهم، فحَتَّمْنا لهم فيها بالهلاكِ والبَوارِ والثناءِ السَّيِّيء، ونحن مُتْبِعُوهم لعنةً أخرى يومَ القيامةِ، فمُخْزُوهم بها الخزىَ الدائمَ، ومُهِينوهم بها الهوانَ اللازم.

Yüce Allah'ın: {وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Bu dünyada arkalarına bir lanet taktık; kıyamet gününde de” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Firavun ve kavmine bu dünyada tarafımızdan bir rüsvalık ve gazap yükledik de dünyada onlar için helakı, yok oluşu ve kötü anılmayı kesinleştirdik; kıyamet gününde de arkalarına başka bir lanet takacağız; böylece onları sürekli bir rüsvalığa uğratacak ve onlara ayrılmaz bir zillet tattıracağız.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: لُعِنوا في الدنيا والآخرةِ. قال: هو كقولِه: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} [هود: ٩٩] .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Bu dünyada arkalarına bir lanet taktık; kıyamet gününde de” buyruğu hakkında: «Onlar dünyada da âhirette de lanetlenmişlerdir. Bu, Allah'ın: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Onlar hem burada hem de kıyamet gününde lanete uğratıldılar. Verilen bu bağış ne kötüdür!” [Hûd: 99] buyruğu gibidir» dediğini rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}: لعنةً أُخرى، ثم استَقبَل فقال: {هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ} .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den Yüce Allah'ın: {وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Bu dünyada arkalarına bir lanet taktık; kıyamet gününde de” buyruğu hakkında: «Başka bir lanet taktık; sonra yeni bir cümleye başlayarak: {هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ} “onlar nefretle kovulmuş / çirkinleştirilmiş olanlardandır” buyurmuştur» dediğini rivayet etti .

وقولُه: {هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هم مِن القومِ الذين قَبَّحهم اللهُ، فأهْلَكهم بكفرِهم بربِّهم، وتكذيبهم رسولَه موسى ﵇، فجعَلهم عبرةً للمُعْتبرين، وعِظَةً للمُتَّعظين.

Yüce Allah'ın: {هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ} “onlar nefretle kovulmuş / çirkinleştirilmiş olanlardandır” buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar; Rablerini inkâr etmeleri ve O'nun elçisi Mûsâ aleyhisselâm'ı yalanlamaları sebebiyle Allah'ın kendilerini çirkinleştirip helak ettiği, böylece ibret alanlar için bir ibret ve öğüt alanlar için bir nasihat kıldığı bir topluluktandır.

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun ki biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra insanlar için basiretler (kalp gözlerini açan deliller), bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya o Kitab'ı verdik; ola ki düşünüp öğüt alırlar” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد آتَينا موسى التوراةَ مِن بعد ما أهَلَكْنا الأممَ التي كانت قبلَه؛ كقومِ نوحٍ، وعادٍ، وثمودَ، وقومِ لوطٍ، وأصحابِ مَدينَ {بَصَائِرَ لِلنَّاسِ}. يقولُ: ضياءً لبنى إسرائيلَ فيما بهم إليه الحاجةُ مِن أمرِ دينِهم، {وَهُدًى}. يقولُ: وبيانًا لهم ورحمةً لمن عَمِل به منهم؛ {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ}. يقولُ: لِيَتَذَكَّرُوا نِعَمَ اللهِ بذلك عليهم، فيَشْكُروه عليها ولا يَكْفُرُوا.

Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Andolsun ki Nûh kavmi, Âd, Semûd, Lût kavmi ve Medyen halkı gibi Mûsâ'dan önceki ümmetleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Tevrat'ı; {بَصَائِرَ لِلنَّاسِ} “insanlar için kalp gözlerini açan basiretler” yani dinî işlerinde ihtiyaç duydukları konularda İsrâiloğulları için bir aydınlık, {وَهُدًى} “ve bir hidayet” yani onlar için bir açıklama ve içlerinden onunla amel edenler için bir rahmet olarak verdik; {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alsınlar diye” yani bununla Allah'ın kendilerine olan nimetlerini hatırlasınlar da O'na şükretsinler ve nankörlük etmesinler diye.

وبنحوِ الذي قلْنا في معنى قولِه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى} قال أهلُ التأويلِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى} “Andolsun ki biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğunun anlamı hakkında tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer görüş bildirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدٌ وعبدُ الوهابِ، قالا: ثنا عوفٍ، عن أبي نَضْرَةَ، عن أبي سعيدٍ الخُدْريِّ، قال: ما أَهْلَك اللهُ قومًا بعذابٍ مِن السماءِ ولا مِن الأرضِ بعدَ ما أُنزِلت التوراةُ على وجهِ الأرضِ غير القريةِ التي مُسِخوا قردةً، ألم تَرَ أن الله يقولُ: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed ve Abdülvehhab rivayet edip dediler ki: Bize Avf, Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: «Yeryüzüne Tevrat indirildikten sonra Allah, maymuna dönüştürülen o kasaba halkı dışında hiçbir topluluğu ne gökten ne de yerden gelen genel bir azapla helak etmemiştir. Görmez misin ki Allah şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun ki biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya, düşünüp öğüt alsınlar diye insanlar için kalp gözlerini açan basiretler, bir hidayet ve bir rahmet olarak Kitab'ı (Tevrat'ı) verdik”» .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤)} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin ve [olayı] bizzat görenlerden de değildin.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وما كنتَ يا محمدُ بجانبِ غربيِّ الجبلِ {إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ}. يقولُ: إذ فرَغنا إلى موسى الأمرَ فيما ألزمناه وقومَه، وعهِدنا إليه مِن عهدٍ، {وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ}. يقولُ: وما كنتَ

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Dağın batı tarafında değildin, {إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kendisine ve kavmine yükümlü kıldığımız hususlarda Mûsâ'ya emri tamamlayıp bildirdiğimiz ve ona ahdettiğimiz ahdi verdiğimiz zaman; {وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “ve [olayı] bizzat görenlerden de değildin.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Sen

لذلك مِن الشاهدين.

buna şahit olanlardan değildin.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا كُنْتَ} يا محمدُ {بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ}. يقولُ: بجانب غربيِّ الجبلِ، {إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ} .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [Yüce Allah'ın]: Ey Muhammed! {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Dağın batı tarafında [değildin]» .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: غربيِّ الجبلِ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o: «Dağın batı tarafı» demiştir.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا الضحاكُ بنُ مَخْلَدٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن عليٍّ بن مدركٍ، عن أبي زرعةَ بن عمرٍو، قال: إنكم أمةَ محمدٍ ﷺ قد أُجِبتم قبلَ أن تَسألوا. وقرأ: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ} .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize ed-Dahhâk b. Mahled rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ali b. Müdrik'ten, o da Ebû Zür'a b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: «Sizler ey Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti! Siz daha istemeden dualarınız kabul edildi.» Sonra: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin” [ayetini] okudu .

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥)} “Fakat biz [onlardan sonra] birçok nesiller var ettik de onların üzerinden uzun ömürler geçti. Sen Medyen halkı arasında oturup da ayetlerimizi onlara okuyor da değildin; fakat [onları sana haber veren] elçiler gönderen bizdik.”

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا}: ولكنا خلَقْنا أُممًا فأحدَثناها مِن بعدِ ذلك، {فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ}.

Şânı yüce olan [Allah], {وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا} “Fakat biz birçok nesiller var ettik” buyruğuyla; 'fakat biz bundan sonra birtakım ümmetler yaratıp meydana getirdik' demek istemektedir. {فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ} “Ve onların üzerinden uzun zamanlar geçti”.

وقولُه: {وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ}. يقولُ: وما كنتَ مقيمًا في أهلِ مدينَ. يقالُ: ثويتُ بالمكانِ أثْوِى به ثَواءً، قال أعشى ثعلبةَ :

Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ} “Sen Medyen halkı arasında ikamet ediyor da değildin” buyruğu ise; sen Medyen ahalisi içinde yerleşik bulunmuyordun demektir. [Arapçada] bir mekânda ikamet edildiğinde “Sevitu bi'l-mekân esvâ bihî sevâen” denir. A'şâ Sa'lebe şöyle demiştir :

أثْوَى وَقَصَّرَ لَيْلةً لِيُزَوَّدا … فَمَضَى وأَخْلَفَ مِنْ قُتَيْلَةَ مَوْعِدَا

İkamet etti ve azık hazırlansın diye bir gece kaldı … Sonra çekip gitti ve Kuteyle'ye verdiği sözü tutmadı.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ}. قال: الثاوِى المقيمُ، {تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا}. يقولُ: تقرأُ عليهم كتابَنا، {وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ}. يقولُ: لم تشهدْ شيئًا مِن ذلك يا محمدُ، ولكنا كنا نحن نفعلُ ذلك، ونرسلُ الرسلَ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ} “Sen Medyen halkı arasında ikamet ediyor da değildin” kavli hakkında şöyle demiştir: «es-Sâvî (ثَاوِي), mukim/ikamet eden demektir. {تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “onlara ayetlerimizi okuyordun” kavli; onlara Kitabımızı okuyordun demektir. {وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ} “fakat [elçiler] gönderen bizdik” buyruğu ise; sen ey Muhammed, bunlardan hiçbirine şahit olmadın; fakat bunları yapan ve elçileri gönderen bizdik demektir» .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦)} “Biz seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin. Fakat senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi, düşünüp öğüt alsınlar diye uyarman için Rabbinden bir rahmet olarak [seni peygamber gönderdik].”

يقولُ تعالى ذكرُه: وما كنتَ يا محمدُ بجانبِ الجبلِ إذ نادينا بأن: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} [الأعراف: ١٥٧،١٥٦] الآية.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Biz: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} [el-A‘râf: 156-157] “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara, o ümmî Peygamber olan Elçi'ye uyanlara yazacağım...” ayetiyle seslendiğimiz zaman sen dağın yanında da değildin.

كما حدَّثنا عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرمليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن عليٍّ بن مُدْركٍ، عن أبي زُرْعَةَ في قولِ اللهِ: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا}. قال: نادى: يا أمةَ، محمدٍ، أعطيتُكم قبلَ أن تَسألوني، وأجبتُكم قبلَ أن تَدْعونى .

Nitekim bize Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, o Ali b. Müdrik'ten, o da Ebû Zür'a'dan Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Biz seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: «Şöyle nida etti: Ey Muhammed ümmeti! Siz benden istemeden önce size verdim ve siz bana dua etmeden önce duanızı kabul ettim» .

حدَّثنا بشرٌ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا}. قال: نُودوا: يا أمةَ محمدٍ، أعطيتُكم قبلَ أن تسألوني، واستجبتُ لكم قبلَ أن تَدْعونى.

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Biz seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Onlara şöyle nida edildi: Ey Muhammed ümmeti! Siz benden istemeden önce size verdim ve siz bana dua etmeden önce duanıza icabet ettim.»

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حرملةُ بنُ قيسٍ النخعيُّ، قال: سمعتُ هذا الحديثَ مِن أبي زُرْعةَ بن عمرِو بن جريرٍ، عن أبي هريرةَ: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا}. قال: نُودوا: يا أمةَ محمدٍ، أعطيتُكم قبلَ أن تسألونى، واستجبتُ لكم قبلَ أن تَدْعونى.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Harmele b. Kays en-Nehaî rivayet edip dedi ki: Ben bu hadisi Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr'den, o da Ebû Hüreyre'den [rivayetle]: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Biz seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin” ayeti hakkında şöyle derken işittim: «Onlara şöyle nida edildi: Ey Muhammed ümmeti! Siz benden istemeden önce size verdim ve siz bana dua etmeden önce duanıza icabet ettim.»

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا معتمرٌ، عن سليمانَ، و سفيانُ، عن سليمانَ، وحجاجٌ، عن حمزةَ الزياتِ، عن الأعمشِ، عن عليٍّ بن مُدْرِكٍ، عن أبي زرعةَ بن عمرٍو، عن أبي هريرةَ في قولِه: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا}. قال: نُودوا: يا أمةَ محمدٍ، أعطيتُكم قبلَ أن تَسألوني، واستجبتُ لكم قبلَ أن تَدْعوني. قال: وهو قولُه حينَ قال موسى: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} [الأعراف: ١٥٦] الآية:

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir, Süleyman'dan; ve [yine el-Hüseyin'e] Süfyân, Süleyman'dan; [yine el-Hüseyin'e] Haccâc, Hamza ez-Zeyyât'tan, o A'meş'ten, o Ali b. Müdrik'ten, o Ebû Zür'a b. Amr'dan, o da Ebû Hüreyre'den [rivayetle] Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Biz seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Onlara şöyle nida edildi: Ey Muhammed ümmeti! Siz benden istemeden önce size verdim ve siz bana dua etmeden önce duanıza icabet ettim.» [Ebû Hüreyre] dedi ki: Bu, Mûsâ'nın: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz...” [el-A'râf, 7/156] dediği sıradaki O'nun [Cenâb-ı Hakk'ın] sözüdür.

قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ مثلَ ذلك.

Dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den bunun benzerini rivayet etti.

وقولُه: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لم تشهدْ شيئًا ذلك يا محمدُ فتعلَمَه، ولكنا عرّفناكه، وأنزَلنا إليك، فاقتصَصنا ذلك كلَّه عليك في كتابِنا، وابتعثناك بما أنزلنا إليك من ذلك رسولًا إلى من ابتعثناك إليه من الخلقِ، رحمةً منا لك ولهم.

Yüce Allah'ın: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak” buyruğu hakkında Cenâb-ı Hak şöyle demektedir: Ey Muhammed! Sen bunları bilesin diye bunlardan hiçbirine şahit olmadın; fakat biz sana bunu bildirdik ve sana vahyettik, böylece bütün bunları sana Kitabımızda anlattık ve sana indirdiğimiz bu hususlarla seni, yarattıklarımızdan kendilerine gönderdiğimiz kimselere, bizden sana ve onlara bir rahmet olmak üzere bir elçi olarak gönderdik.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} ما قصَصنا عليك؛ {لِتُنْذِرَ قَوْمًا} الآية .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak” sana anlattıklarımız; {لِتُنْذِرَ قَوْمًا} “bir kavmi uyarman için” ayeti hakkında rivayet etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ : {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ}. قال: كان رحمةً مِن ربِّك النبوَّةُ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [onun]: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Peygamberlik, Rabbinden bir rahmet idi.»

وقولُه: {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولكنْ أرسلْناك بهذا الكتابِ وهذا الدينِ، لتنذرَ قومًا لم يأتِهم قبلَك نذيرٌ، وهم العربُ الذين بُعث إليهم رسولُ الله ﷺ، بعَثه الله إليهم رحمةً، لينذرَهم بأسَه على عبادتهم الأصنامَ، وإشراكِهم به الأوثانَ والأندادَ.

Yüce Allah'ın: {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ} “Senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarman için” buyruğu hakkında Cenâb-ı Hak şöyle demektedir: Fakat biz seni bu Kitap ve bu din ile, senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir topluluğu uyarman için gönderdik; onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderildiği Araplardır. Putlara tapmaları ve O'na putları ve eş koşulan şeyleri ortak kılmaları sebebiyle onları O'nun azabıyla uyarsın diye Allah onu kendilerine bir rahmet olarak göndermiştir.

وقولُه: {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ}. يقولُ: ليتذكَّروا فيَتَبَيَّنوا خطأَ ما هم عليه مقيمون، من كفرِهم بربِّهم، فيُنيبوا إلى الإقرارِ للهِ بالواحدانيةِ، وإفرادِه بالعبادةِ، دونَ كلِّ مِن سواه من الآلهةِ.

Yüce Allah'ın: {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Düşünüp öğüt alsınlar da Rablerini inkâr etmekten ibaret üzerinde ısrarla durdukları şeyin yanlışlığını açıkça anlasınlar ve O'nun dışındaki diğer bütün ilahları bırakarak Allah'ın birliğini ikrar etmeye ve kulluğu yalnızca O'na tahsis etmeye yönelsinler.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكر مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ}. قال: الذي أنزَلنا عليك مِن القرآنِ {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ}.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak” kavli hakkında şöyle demiştir: «Sana indirdiğimiz Kur'an, {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ} “senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarman için” [bir rahmettir].»

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)} “Kendi elleriyle işledikleri [günahlar] yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık!' demeselerdi [seni göndermezdik].”

يقولُ تعالى ذكرُه: ولولا أن يقولُ هؤلاءِ الذين أرسلتُك يا محمدُ إليهم، لو حلَّ بهم بأسُنا، أو أتاهم عذابُنا، مِن قبل أن نرسلَك إليهم، على كفرِهم بربِّهم، واكتسابِهم الآثامَ، واجترامهم المعاصىَ: ربَّنا هلَّا أرسلتَ إلينا رسولًا مِن قبلِ أن يَحِلَّ بنا سَخَطُكَ وينزلَ بنا عذابُك، فتتَّبع أدلَّتَك وآىَ كتابِك الذي تُنزِّلُه على رسولك، ونكونَ مِن المؤمنين بأُلوهِتك، المصدِّقين رسولَك فيما أمرتَنا ونهيتَنا - لعاجلْنَاهم العقوبةَ على شركِهم مِن قَبْلِ إرسالِناك إليهم، ولكِنَّا بعَثْناك إليهم نذيرًا بأسَنا على كفرِهم، لئلَّا يكونَ للناسِ على الله حجةٌ بعدَ الرسلِ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerine seni gönderdiğim şu kimseler, Rablerini inkâr etmeleri, günah işlemeleri ve isyan etmeleri sebebiyle, seni kendilerine göndermemizden önce başlarına azabımız gelseydi veya felaketimiz onlara erişseydi: "Rabbimiz! Gazabın başımıza gelmeden ve azabın üzerimize inmeden önce bize bir elçi gönderseydin de delillerine ve elçine indirdiğin Kitabının ayetlerine uysaydık, senin ilahlığına inanan ve emredip yasakladığın hususlarda elçini doğrulayan müminlerden olsaydık ya!" demeyecek olsalardı, seni onlara göndermeden önce şirkleri sebebiyle cezalarını çarçabuk verirdik. Fakat elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti kalmasın diye inkârları karşısında azabımızla uyaracak bir peygamber olarak seni onlara gönderdik.

والمصيبةُ في هذا الموضعِ العذابُ والنقمةُ.

Bu bağlamda musibet; azap ve intikam demektir.

ويعنى بقولِه: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ}: بما اكتسَبوا.

{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “kendi elleriyle işledikleri yüzünden” kavliyle ise; işledikleri [günahlar] sebebiyle [anlamı] kastedilmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨)} “Fakat katımızdan kendilerine hak geldiğinde: 'Mûsâ'ya verilenin benzeri ona da verilmeli değil miydi?' dediler. Daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler ve: 'Biz hepsini inkâr edenleriz' dediler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما جاء هؤلاءِ الذين لم يأتِهم من قبلك يا محمدُ نذيرٌ، فبعثناك إليهم نذيرًا، {الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا}، وهو محمدٌ ﷺ، بالرسالة من اللهِ إليهم، قالوا، تمرُّدًا على اللهِ، وتماديًا في الغيِّ: هلا أوتِى هذا الذي أُرِسل إلينا - وهو محمدٌ. مثلَ ما أوتى موسى بنُ عمرانَ مِن الكتابِ. يقولُ الله تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لقومِك من قريشٍ، القائلين لك: لولا أوتيتَ مثل ما أُوتى مُوسَى: أولم يكفرِ الذين علِموا هذه الحجةَ مِن اليهودِ بما أُوتىَ موسى مِن قبلِك.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan ve senin kendilerine uyarıcı olarak gönderildiğin şu kimselere, {الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا} “katımızdan kendilerine hak geldiğinde” -ki o, Allah'tan kendilerine gönderilen risaletle gelen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- Allah'a karşı haddi aşarak ve azgınlıkta direnerek: "Bize gönderilen bu kimseye -ki o Muhammed'dir- İmrân oğlu Mûsâ'ya Kitap verildiği gibi bir şey verilmeli değil miydi?" dediler. Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Sana: "Mûsâ'ya verilenin benzeri ona da verilmeli değil miydi?" diyen Kureyş'ten olan kavmine söyle: Bu delili [onlara] öğreten Yahudiler, senden önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi?

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer açıklamayı tefsir ehli de yapmıştır.

ذكر مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: [{مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى}] . قال: يهودُ تأمرُ قريشًا أن تسألَ محمدًا مثلَ ما أوتىَ موسى. يقولُ الله لمحمدٍ ﷺ: قل لقريشٍ يقولوا لهم: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [{مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى}] [ayeti] hakkında şöyle rivayet etti: «Yahudiler, Kureyş'e Muhammed'den Mûsâ'ya verilenin benzerini istemelerini emrediyordu. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: Kureyş'e söyle, onlara: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} “Daha önce Mûsâ'ya verileni de inkâr etmemişler miydi?” desinler buyurmaktadır» .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى}. قال: اليهودُ تأمرُ قريشًا. ثم ذكَر نحوَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى} “'Mûsâ'ya verilenin benzeri ona da verilmeli değil miydi?' dediler” ayeti hakkında: «Yahudiler Kureyş'e emrediyordu» dediğini ve ardından benzerini zikrettiğini rivayet etti.

{قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}. واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامةُ

{قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Dediler ki: Birbirini destekleyen iki büyü...”. Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir;

قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: (قالوا ساحِرَانِ تَظَاهَرَا) . بمعنى: أولم يكفروا بما أُوتى موسى مِن قبلُ، وقالوا له ولمحمدٍ ﷺ، في قولِ بعضِ المفسرين، وفي قولِ بعضِهم، لموسى وهارونَ ﵉، وفى قولِ بعضِهم، لعيسى ومحمدٍ: ساحِران تعاوَنا، وقرأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} بمعنى: وقالوا للتوراةِ والفرقانِ، في قولِ بعضِ أهلِ التأويلِ، وفى قولِ بعضِهم للإنجيلِ والفُرقانِ.

Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu: (قالوا ساحِرَانِ تَظَاهَرَا) “Birbirini destekleyen iki büyücü dediler” şeklinde okumuştur. Bunun anlamı: Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmediler mi? Bazı müfessirlerin görüşüne göre ona ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e; bazılarının görüşüne göre Mûsâ ve Hârûn aleyhimes-selâm'a; bazılarının görüşüne göre de Îsâ ve Muhammed'e: "Birbirine yardım eden iki büyücü" dediler demektir. Kûfe kurrâsının geneli ise: {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “'Birbirini destekleyen iki büyü!' dediler” şeklinde okumuştur ki bunun anlamı; bazı tefsir ehlinin görüşüne göre Tevrat ve Kur'an'a; bazılarının görüşüne göre de İncil ve Kur'an'a böyle dediler demektir.

واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك على قدرِ اختلافِ القرأةِ في قراءتِه.

Tefsir ehli de kurrânın bu kıraatindeki ihtilafı ölçüsünde bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir.

ذكرُ مِن قال: عُنِى بالساحرَين اللذَين تظاهرا: محمدٌ وموسى صلى اللهُ عليهما

Birbirini destekleyen iki büyücü ile Muhammed ve Mûsâ salavâtullâhi aleyhimâ'nın kastedildiğini söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سليمانُ بنُ محمدِ بن مَعْدِيكَرِبَ الرُّعينيُّ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي حمزةَ، قال: سمِعتُ مسلمَ بنَ يسارٍ يحدثُ عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: (ساحِران تَظاهَرا). قال: موسى ومحمدٌ .

Bize Süleyman b. Muhammed b. Ma'dîkerib er-Ruaynî rivayet edip dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hamza'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Müslim b. Yesâr'ı Yüce Allah'ın: (ساحِران تَظاهَرا) “Birbirini destekleyen iki büyücü” kavli hakkında İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ederken işittim: «Mûsâ ve Muhammed'dir» .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي حمزةَ جارِهم ، قال: سمعتُ مسلمَ بنَ يسارٍ، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ عن هذه الآيةِ: (ساحِرَانِ تظاهرا). قال: موسى ومحمدٌ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, komşuları olan Ebû Hamza'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Müslim b. Yesâr'ı işittim, dedi ki: İbn Abbâs'a bu: (ساحِرَانِ تظاهرا) “Birbirini destekleyen iki büyücü” ayetini sordum; «Mûsâ ve Muhammed'dir» dedi.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن شعبةَ، عن أبي حمزةَ، عن

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den, o Ebû Hamza'dan, o da

مسلمِ بن يَسارٍ، أن ابنَ عباسٍ قرأ: (ساحِرَانِ). قال: موسى ومحمدٌ ﵉.

Müslim b. Yesâr'dan rivayet etti; İbn Abbâs: (ساحِرَانِ) “İki büyücü” şeklinde okumuş ve: «Mûsâ ve Muhammed aleyhimes-selâm'dır» demiştir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شعبةَ، عن كيسانَ أبي حمزةَ، عن مسلمِ بن يسارٍ، عن ابنَ عباسٍ مثلَه .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o Keysân Ebû Hamza'dan, o Müslim b. Yesâr'dan, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etti .

ومن قال: موسى وهارونُ ﵉

Onların Mûsâ ve Hârûn aleyhimes-selâm olduğunu söyleyenler:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: (ساحِرانِ تَظاهَرَا). قال: يهودُ لموسى وهارونَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: (ساحِرانِ تَظاهَرَا) “Birbirini destekleyen iki büyücü” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yahudilerin Mûsâ ve Hârûn için söyledikleri sözdür» .

حدَّثنا القاسمُ، قال، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: (قالُوا ساحِرَان تَظاهَرَا): قولُ يهود لموسى وهارونَ ﵉.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: (قالُوا ساحِرَان تَظاهَرَا) “Birbirini destekleyen iki büyücü dediler”; Yahudilerin Mûsâ ve Hârûn aleyhimes-selâm için söyledikleri sözdür.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ وأبى رَزين، أن أحدَهما قرَأ: (ساحِرَان تَظاهَرَا). والآخرَ: {سِحْرَانِ}. قال الذي قرأ: {سِحْرَانِ}، قال: التوراةُ والإنجيلِ. وقال الذي قرأ: (ساحِرَان)، قال: موسى وهارون وهارونُ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Saîd b. Cübeyr ve Ebû Rezîn'den haber verdi; ikisinden biri: (ساحِرَان تَظاهَرَا) “Birbirini destekleyen iki büyücü” şeklinde, diğeri ise: {سِحْرَانِ} “iki büyü” şeklinde okumuştur. {سِحْرَانِ} “iki büyü” diye okuyan: «Tevrat ve İncil'dir» demiştir. (ساحِرَان) “İki büyücü” diye okuyan ise: «Mûsâ ve Hârûn'dur» demiştir .

وقال آخرون: عَنَوا بالساحرَين عيسى ومحمدًا صلى الله عليهما وسلم.

Başkaları ise şöyle demiştir: İki büyücü ile Îsâ ve Muhammed'i sallallâhu aleyhimâ ve sellem kastetmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن الحسنِ قولَه: (ساحِرَانِ تَظاهَرَا). قال: عيسى ومحمدٌ. أو قال: موسى، صلى اللهُ عليهم .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan onun: (ساحِرَانِ تَظاهَرَا) “Birbirini destekleyen iki büyücü” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Îsâ ve Muhammed'dir» yahut: «Mûsâ'dır, sallallâhu aleyhim» demiştir .

ذكر مِن قال: عَنَوا بذلك التوراةَ والفرقانَ. ووجهَ تأويلَه إلى قراءةِ من قرأ: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}.

Bununla Tevrat'ı ve Furkan'ı kastettiklerini söyleyenlerin ve bunun tevilini: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü” şeklinde okuyan kimsenin kıraatine yönlendirenlerin görüşleri:

حدَّثني عليُّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنَ عباسٍ قولَه {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}. يقولُ: التوراةُ والقرآنُ .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «[Kastedilen] Tevrat ve Kur'an'dır» der .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنَ عباسٍ قولَه: {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا}. يعنى التوراةَ والفرقانَ.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü dediler” kavli hakkında: «Tevrat ve Furkan'ı kastetmektedir» dediğini rivayet etti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: (قالُوا سِحْرَانِ تَظاهَرَا). قال: كتابُ موسى وكتابُ رسولِ اللهِ ﷺ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: (قالُوا سِحْرَانِ تَظاهَرَا) “Birbirini destekleyen iki büyü dediler” sözü hakkında şöyle demiştir: «Mûsâ'nın kitabı ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kitabıdır» .

ذكرُ مَن قال: عَنَوا به التوراةَ والإنجيلِ

Bununla Tevrat ve İncil'i kastettiklerini söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَيْنةَ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ، قال:

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den [naklen] rivayet etti ki [Mücâhid] şöyle demiştir:

كنتُ إلى جنبِ ابن عباسٍ وهو يتعوَّذُ بينَ الركنِ والمقامِ، فقلتُ: كيف تقرأُ؛ {سِحْرَانِ}، أو (ساحران)؟ فلم يردُّ على شيئًا، فقال عكرمة: (ساحران). وظننتُ أنه لو كرِه ذلك أنكرَه عليَّ. قال حميدٌ: فلقيتُ عكرمةَ بعدَ ذلك، فذكرتُ ذلك له، وقلتُ: كيف كان يقرؤُها؟ قال: كان يقرأُ: {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} التوراةُ والإنجيلُ .

İbn Abbâs Rükn ile Makam arasında taavvüzde bulunurken (Allah'a sığınırken) onun yanındaydım. Dedim ki: «Nasıl okuyorsun; {سِحْرَانِ} “iki büyü” mü, yoksa (ساحران) “iki büyücü” mü?» Bana hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine İkrime: «(ساحران) “İki büyücü”» dedi. Ben de eğer o bundan hoşlanmasaydı bunu bana reddederdi diye düşündüm. Humeyd dedi ki: Daha sonra İkrime ile karşılaştım ve bunu ona hatırlatarak: «O bunu nasıl okuyordu?» dedim. [İkrime] dedi ki: «O, {سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Birbirini destekleyen iki büyü” [yani] Tevrat ve İncil diye okuyordu» .