وبنحوِ الذي قلْنا في معنى "الجذوةِ" قال أهلُ التأويلِ.
"Cezve"nin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. يقولُ: شهابٍ.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “yahut o ateşten bir kor/meşale” buyruğu hakkında: "[Ateşten] bir meşale/kor." dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {أَوْ جَذْوَةٍ}: والجَذوةُ أصلُ شجرةٍ فيها نارٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {أَوْ جَذْوَةٍ} “yahut bir kor/meşale” [hakkında şöyle dedi]: 'Cezve, içinde ateş bulunan ağaç kökü/kütüğüdür.'
حدَّثنا القاسمُ قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ قولَه: {إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. قال: أصلُ الشجرةِ في طَرَفِها النارُ، فذلك قولُه: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. قال: السَّعَفُ فيه النارُ. قال مَعْمرٌ: وقال غيرُ قتادةَ: {أَوْ جَذْوَةٍ}: أو شُعْلةٍ من النارِ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “'Şüphesiz ben bir ateş gördüm; belki oradan size bir haber yahut o ateşten bir kor/meşale getiririm'” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: '[Cezve], ucunda ateş olan ağaç kütüğüdür; {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “yahut o ateşten bir kor/meşale” buyruğu bundan ibarettir.' [Katâde ayrıca] dedi ki: '[Yahut] üzerinde ateş bulunan hurma dalıdır.' Ma'mer dedi ki: Katâde dışındaki biri ise şöyle demiştir: {أَوْ جَذْوَةٍ} 'Yahut ateşten bir alev/meşale' .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. قال: أصلُ شجرةٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “yahut o ateşten bir kor/meşale” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Ağaç kütüğü' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. قال: أصلُ شجرةٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “yahut o ateşten bir kor/meşale” [buyruğu hakkında]: 'Ağaç kütüğü' dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. قال: الجَذوةُ العودُ منِ الحطبِ الذي فيه النارُ، ذلك الجذوةُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “yahut o ateşten bir kor/meşale” buyruğu hakkında şöyle dedi: Cezve; içinde ateş bulunan odun parçasıdır, cezve işte budur.
وقولُه: {لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ}. يقولُ: لعلكم تَتَسَخَّنون بها من البَردِ. وكان في شتاءٍ.
Yüce Allah'ın: {لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ} “Belki ısınırsınız” buyruğu; 'soğuktan [kurtulup] onunla ısınırsınız ' demektir. Nitekim kış mevsimindeydi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٣٠)} “Oraya vardığında o mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısındaki ağaçtan kendisine şöyle seslenildi: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!'” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما أتَى موسى النارَ التي آنَس من جانبِ الطورِ، {نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ}. يعنى بالشاطئ الشَّطَّ. وهو جانبُ الوادى وعُدْوَتُه، والشاطئُ يُجْمَعُ شَواطئَ وشُطَانَ، والشَّطُّ الشُّطُوطَ. و "الأيمن" [من نعتِ] الشاطئ، عن يمينِ موسى.
Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ Tûr tarafında gördüğü ateşe varınca, {نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ} “vadinin sağ kıyısından kendisine seslenildi”. Şâtî (şâtı') ile vadinin kenarı ve yakası olan "şatt" kastedilmektedir. Şâtı' kelimesinin çoğulu şevâtı' ve şuttân; şatt kelimesinin çoğulu ise şütûttur. "el-Eymen" (sağ) ise şâtı'nın [sıfatı olup] Mûsâ'nın sağ tarafını ifade eder.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ}. قال ابن عمرو في حديثِه: عندَ الطورِ. وقال الحارثُ في حديثِه: من شاطئ الوادى الأيمنِ عندَ الطورِ، عن يمين موسى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ} “vadinin sağ kıyısından” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: İbn Amr rivayetinde: 'Tûr'un yanında' dedi. el-Hâris ise rivayetinde: 'Tûr'un yanında vadinin sağ kıyısından, Mûsâ'nın sağ tarafından' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيج، عن مجاهدٍ: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ}. قال: شِقِّ الوادى عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ} “Oraya vardığında, vadinin sağ kıyısından kendisine seslenildi” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Vadinin yakasından,
يمينِ موسى، عندَ الطورِ.
Mûsâ'nın sağından, Tûr'un yanından.'
وقولُه: {فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ} من صلةِ الشاطئ.
Yüce Allah'ın: {فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ} “o mübarek yerdeki” buyruğu, "eş-Şâtı'" kelimesine bağlıdır.
وتأويلُ الكلامِ: فلما أتاها نادَى اللهُ موسى من شاطئ الوادى الأيمنِ، في البقعةِ المباركةِ منه، {مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}.
Sözün tevili şöyledir: Mûsâ oraya vardığında Allah ona vadinin sağ kıyısından, oradaki mübarek mekândan, {مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “ağaçtan: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!' diye” seslendi.
وقيل: إن معنى قوله: {مِنَ الشَّجَرَةِ}: عند الشجرةِ.
{مِنَ الشَّجَرَةِ} “ağaçtan” buyruğunun anlamının 'ağacın yanından' olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ}. قال: نُودِى مِن عندِ الشجرةِ: {أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ} “Oraya vardığında o mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısındaki ağaçtan kendisine seslenildi” [ayeti hakkında Katâde] şöyle dedi: 'Ağacın yanından kendisine: {أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “'Ey Mûsâ! Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!' diye” seslenildi' .
وقيل: إن الشجرةَ التي نادى موسى منها ربُّه شجرةُ عَوْسَجٍ. وقال بعضُهم: بل كانت شجرةَ العُلَّيقِ.
Rabbinin Mûsâ'ya oradan seslendiği ağacın bir sincan dikeni (avsec) ağacı olduğu söylenmiştir. Bazıları da: 'Bilakis o bir böğürtlen (ulleyk) ağacıydı' demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ}. قال: الشجرةُ عَوْسَجٌ. قال معمرٌ: [وقال غيرُ] قتادةَ: عصا موسى من العَوْسَجِ، والشجرةُ مِن العَوْسَجِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ} “o mübarek yerdeki ağaçtan” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'O ağaç sincan dikeni (avsec) idi.' Ma'mer dedi ki: [Katâde dışındaki biri de şöyle] demiştir: 'Mûsâ'nın asâsı sincan dikenindendi, ağaç da sincan dikeniydi' .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ مَن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da [rivayetinde]...
لا يَتَّهِمُ، عن [وهبِ بن مُنَبِّهٍ] : {إِنِّي آنَسْتُ نَارًا}. قال: خرَج نحوَها فإذا هي شجرةٌ مِن العُليق، وبعضُ أهلِ الكتابِ يقولُ: هي عَوْسَجةٌ .
itham etmediği [güvenilir] birinden, o da [Vehb b. Münebbih'ten] nakletti: {إِنِّي آنَسْتُ نَارًا} “'Ben bir ateş gördüm'” [ayeti hakkında Vehb] dedi ki: 'Mûsâ ona doğru gitti, bir de baktı ki o bir böğürtlen (ulleyk) ağacıdır. Ehl-i kitaptan bazıları ise: O bir sincan dikeni (avsece) ağacıdır, derler' .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن الأعْمشِ، عن عمرِو بن مُرَّةً، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللهِ، قال: رأيتُ الشجرةَ التي نُودِى منها موسى؛ شجرةَ سَمُرَةٍ حضراءَ تَرفُّ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o da Amr b. Mürre'den, o da Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan nakletti: 'Mûsâ'ya kendisinden seslenilen ağacı gördüm; yemyeşil, pırıl pırıl parıldayan bir selem (semura) ağacıydı' dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١) اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١) اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٣٢)} “'Asânı at!' [denildi]. Mûsâ asâyı çevik bir yılan gibi kıvrılıp hareket eder görünce arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma; çünkü sen güvende olanlardansın. Elini koynuna sok; kusursuz, bembeyaz çıksın. Korkudan [açılan] kollarını kendine çek. İşte bunlar, Firavun ve onun ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir topluluktur' [buyruldu].” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: نُودِى موسى: أن يا موسى إنِّي أنا اللهُ ربُّ العالمين، وأن ألْقِ عصاك. فألقاها موسى، فصارت حيةً تَسْعَى، فلما رآها موسى {تَهْتَزُّ}. يقولُ: تَتَحَرَّكُ وتَضْطَرِبُ {كَأَنَّهَا جَانٌّ}. والجانُّ: واحد الجنَّانِ، وهى نوعٌ معروفٌ مِن أنواعِ الحيَّاتِ، وهى منها عظامٌ. ومعنى الكلام: كأنها جانٌّ مِن الجنَّان ، {وَلَّى مُدْبِرًا}. يقولُ: وَلَّى موسى هاربًا منها.
Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ'ya: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim ve asânı at!' diye seslenildi. Mûsâ onu attı ve o koşan/hareket eden bir yılan oldu. Mûsâ onun {تَهْتَزُّ} yani kımıldayıp hareket ettiğini, {كَأَنَّهَا جَانٌّ} “çevik bir yılan gibi” olduğunu görünce... el-Cânn (جانّ), cinânın (جنَّان) tekilidir; bu da yılan türlerinden bilinen bir tür olup bunların büyüklerindendir. Kelamın anlamı şöyledir: Sanki o, cinân türü yılanlardan bir yılan gibiydi . {وَلَّى مُدْبِرًا} “arkasına bakmadan dönüp kaçtı” buyruğu; Mûsâ ondan kaçarak arkasını döndü demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَلَّى مُدْبِرًا}: فارا منها، {وَلَمْ يُعَقِّبْ}. يقولُ: ولم يَرْجِعْ على عَقِبَيهِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَلَّى مُدْبِرًا} “arkasını dönüp kaçtı”, yani ondan kaçarak; {وَلَمْ يُعَقِّبْ} “arkasına bakmadı”. [Katâde] der ki: Geriye dönüp bakmadı / ökçeleri üzerinde gerisin geriye dönmedi .
وقد ذكَرنا الروايةَ في ذلك، وما قالَه أهلُ التأويلِ، فيما مضَى ، فكَرِهْنا إعادتَه، غير أنا نَذْكُرُ في ذلك بعضَ ما لم نذكُرْه هنالك.
Buna dair rivayeti ve tevil ehlinin söylediklerini daha önce zikretmiştik ; bu yüzden onu tekrarlamayı uygun görmedik. Ancak orada zikretmediğimiz bazı hususları burada aktaracağız.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَلَمْ يُعَقِّبْ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَمْ يُعَقِّبْ} “arkasına bakmadı” buyruğu hakkında nakletti:
يقولُ: {وَلَمْ يُعَقِّبْ}. أيَّ: لم يَلْتَفِتْ مِن الفَرَقِ .
Şöyle buyurmaktadır: {وَلَمْ يُعَقِّبْ} “arkasına bakmadı” yani korkudan dönüp arkasına bakmadı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَمْ يُعَقِّبْ}. يقولُ: لم يَنْتَظِرُ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَمْ يُعَقِّبْ} “arkasına bakmadı” buyruğu hakkında: 'Beklemedi/duraklamadı' dedi .
وقولُه: {يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فنُودِى موسى: يا موسى، أقِبلْ إليَّ ولا تَخَفْ مِن الذي تَهْرُبُ منه، {إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ} مِن أن يَضُرَّك، إنما هو عَصاك.
Yüce Allah'ın: {يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ} “'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma'” buyruğu; Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ'ya şöyle seslenildi: 'Ey Mûsâ, bana doğru gel ve kendisinden kaçtığın şeyden korkma; {إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ} “çünkü sen güvende olanlardansın”; onun sana zarar vermesinden emniyettesin, zira o senin asândır.'
وقولُه: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ}. يقولُ: أَدخِلْ يَدَك. وفيه لغتان: سَلَكْتُه وأَسْلَكْتُه {فِي جَيْبِكَ}. يقولُ: في جَيْبِ قميصِك.
Yüce Allah'ın: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ} “Elini koynuna sok” buyruğu; 'elini içeri sok' demektir. Bu fiil için iki kullanım vardır: Selektühü (سَلَكْتُه) ve eslektühü (أَسْلَكْتُه). {فِي جَيْبِكَ} “koynuna” buyruğu ise; gömleğinin yakasına/koynuna demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ}. أي: في جَيْبِ قميصك .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ} “Elini koynuna sok” yani: Gömleğinin yakasına/koynuna .
وقد بَيَّنَّا فيما مضَى السببَ الذي مِن أجلِه أَمر أَن يُدْخِلَ يدَه في
Daha önce, elini [...] sokmasının emredilme sebebini açıklamıştık:
الجيب دونَ الكُمِّ .
koynuna sokmasının emredilme sebebini açıklamıştık .
وقولُه: {تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ}. يقولُ: تخرج بيضاءَ مِن غيرِ بَرَصٍ.
Yüce Allah'ın: {تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “kusursuz, bembeyaz çıksın” buyruğu; 'alacalık/abraşlık hastalığı olmaksızın bembeyaz çıksın' demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا قُرَّةُ بن خالدٍ، عن الحسنِ في قولِه: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ}. قال: فخرَجَت كأنها المصباحُ، فأيقن موسى أنه لَقِى ربَّه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid, el-Hasan'dan: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “Elini koynuna sok; kusursuz, bembeyaz çıksın” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'El sanki bir kandil gibi [ışıl ışıl] çıktı; böylece Mûsâ Rabbi ile karşılaştığına kesin olarak kanaat getirdi' .
وقولُه: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} يقولُ: واضْمُم إليك يَدَك.
Yüce Allah'ın: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} “Kollarını kendine çek” buyruğu; 'elini/kolunu kendine çek' demektir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ}. قال: يَدَك .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} “Kollarını kendine çek” buyruğu hakkında: 'Elini/kolunu' demiştir .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ}. قال: وجَناحاه الذراعُ، والعَضُد هو الجَناحُ، والكَفُّ اليدُ، {وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [طه: ٢٢].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} “Kollarını kendine çek” buyruğu hakkında [Mücâhid] dedi ki: 'Onun iki kanadı dirsekle el arası (zirâ)dır; pazu (adud) da kanattır, el ayası (kef) ise eldir. {وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “Elini koynuna sok ki, bir başka mucize olmak üzere kusursuz, bembeyaz çıksın” [Tâhâ: 22].'
وقولُه: {مِنَ الرَّهْبِ}. يقولُ: من الخوف والفَرَقِ الذي قد نالَك مِن مُعاينتِك ما عاينتَ مِن هَوْلِ الحيَّةِ.
Yüce Allah'ın: {مِنَ الرَّهْبِ} “korkudan” buyruğu; yılanın dehşetinden gördüğün şeyleri bizzat müşahede etmen sebebiyle sana gelen korku ve dehşetten [dolayı] demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مِنَ الرَّهْبِ}. قال: من الفَرَقِ .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مِنَ الرَّهْبِ} “korkudan” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Korkudan/dehşetten' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاج، عن ابن جُرَيج، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ} أيَّ: مِن الرُّعْبِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ} “Korkudan [açılan] kollarını kendine çek” yani: Dehşetten/korkudan .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مِنَ الرَّهْبِ}. قال: مما دخَله مِن الفَرَقِ مِن الحَيَّةِ والخوف. وقال: ذلك الرَّهْبُ. وقرأ قولَ الله: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} [الأنبياء: ٩٠]. قال: خوفًا وطَمَعًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {مِنَ الرَّهْبِ} “korkudan” buyruğu hakkında dedi ki: 'Yılandan dolayı içine düşen dehşet ve korkudan.' Ve dedi ki: 'Bu, er-rahbdır.' Ve Yüce Allah'ın: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi” [el-Enbiyâ: 90] ayetini okudu ve: 'Korkarak ve umarak' dedi .
واختلفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قَرَأةِ أهل الحجاز والبصرة: (مِنَ الرَّهَبِ) بفتحِ الراءِ والهاءِ . وقرأَته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (مِنَ الرُّهْبِ) بضَمِّ الراءِ وتَسْكينِ الهاءِ .
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Hicaz ve Basra kurrâsının geneli bunu râ ve he harflerinin fethasıyla (مِنَ الرَّهَبِ) şeklinde okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise râ'nın zammesi ve he'nin sükûnuyla (مِنَ الرُّهْبِ) şeklinde okumuştur .
والقول في ذلك أنهما قراءتان مُتَّفقتا المعنى مشهورتان في قَرَأةِ الأمصارِ، فبأيَّتِهما قَرأ القارى فمُصِيبٌ.
Bu konudaki doğru görüş şudur ki; bunlar anlamı aynı olan ve şehirlerin kurrâsı arasında meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فهذان اللذان
Allah Teâlâ'nın: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ} “İşte bu ikisi, Rabbinden iki kesin delildir” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İşte şu ikisi ki...
أرَيْتُكهما يا موسى مِن تَحوُّلِ العصا حَيَّةً، ويَدِك وهى سمراءُ، بيضاءَ تَلمَعُ مِن غيرِ بَرَصٍ {بُرْهَانَانِ}. يقولُ: آيتان وحُجَّتان.
Ey Mûsâ, asânın yılana dönüşmesi ve esmer olan elinin alacalık/abraşlık olmaksızın parıl parıl parlayan beyaz bir el olması şeklinde sana gösterdiğim bu iki şey {بُرْهَانَانِ} “iki kesin delildir”; yani iki mucize ve iki hüccettir.
وأصلُ البرهان البيانُ، يقال للرجل يقولُ القولُ إذا سُئل الحُجَّةَ عليه: هاتِ بُرْهانَك على ما تقولُ. أي: هاتِ تِبْيانَ ذلك ومِصْداقَه.
Bürhanın asıl anlamı beyandır (açıklamadır). Bir söz söyleyen kimseye, bu sözüne dair hüccet istendiğinde: 'Söylediğin şeye bürhanını getir' denir. Yani: Bunun açıklamasını ve doğruluğunu ispatlayan delilini getir [denmiş olur].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّي: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ}: العَصا واليدُ آيتانِ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ} “İşte bunlar, Rabbinden iki kesin delildir”: Asâ ve el, iki mucizedir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: [حدَّثنا أبو عاصمٍ قال: قال: حدَّثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال] : ثنا الحسنُ ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ}: تِبْيانان مِن ربِّك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: [Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki] : Bize el-Hasan anlattı , dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ} “İşte bunlar, Rabbinden iki kesin delildir” buyruğu hakkında: 'Rabbinden iki beyandır/delildir' dediğini nakletti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ}: هذان بُرهانان.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ} “İşte bunlar, Rabbinden iki kesin delildir”: Bunlar iki kesin delildir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ}. فقَرأ: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} [الأنبياء: ٢٤]: هاتُوا على ذلك آيةً نعرفُها. وقال: {بُرْهَانَانِ}: آيتان مِن اللهِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ} “İşte bunlar, Rabbinden iki kesin delildir” buyruğu hakkında dedi ki: Sonra {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “Kesin delilinizi getirin” [el-Enbiyâ: 24] ayetini okudu ve: 'Buna dair bildiğimiz bir delil/mucize getirin' demektir, dedi. Ve: {بُرْهَانَانِ} “iki kesin delil”, 'Allah'tan iki mucizedir' dedi .
واختلَفت القرأة في قراءةِ قولِه: {فَذَانِكَ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ، سِوى ابن كثيرٍ وأبي عمرٍو: {فَذَانِكَ} بتَخْفيفِ النونِ ؛ لأنها نونُ الاثنين. وقرأه ابن كثيرٍ وأبو عمرو: (فَذَانَّكَ) بتشديدِ النونِ.
Kurrâ, Yüce Allah'ın: {فَذَانِكَ} “İşte bunlar” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; İbn Kesîr ve Ebû Amr dışındaki şehirlerin kurrâsının geneli, tesniye (ikil) nûnu olduğu için bunu nûnun şeddesiz haliyle {فَذَانِكَ} şeklinde okumuştur . İbn Kesîr ve Ebû Amr ise nûnun şeddesiyle (فَذَانَّكَ) şeklinde okumuştur.
واختَلف أهلُ العربيةِ في وَجْهِ تَشْدِيدِها؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: ثَقَّلَ النونَ مَن ثَقَّلها للتوكيدِ، كما أدخَلوا اللامَ في "ذلك". وقال بعضُ نَحْوِيِّى الكوفةِ: شُدِّدَت فَرْقًا بينها وبينَ النونِ التي تَسْقُطُ للإضافة؛ لأن "هاتان وهذان" لا تضافُ. وقال آخرُ منهم: هو مِن لغةِ مَن قال: [هذا قال ذلك]. فزادَ على الألفِ ألفًا، كذا زادَ على النونِ نونًا؛ ليَفْصلَ بينَها وبينَ الأسماءِ المُتَمَكِّنة. وقال في "ذانِك": إنما كانت ذلك في مَن قال: هاذاني: يا هذا. فَكرِهوا تثنيةَ الإضافةِ، فأعقَبوها باللامِ؛ لأن الإضافةَ تُعَقَّبُ باللام. وكان أبو عَمْرٍو يقولُ:
Arap dili âlimleri [bu kelimedeki nûn harfinin] şeddeli okunma vechi (sebebi) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Nûnu şeddeli okuyan kimse, tıpkı "ذلك" lafzına lâm harfini dâhil ettikleri gibi, pekiştirme (tekit) amacıyla şeddelemiştir. Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: "هاتان" ve "هذان" kelimeleri tamlama (izâfet) yapısına girmediği için, izâfet sebebiyle düşen nûn ile bunun arasını ayırmak maksadıyla şeddelenmiştir. Onlardan (Kûfelilerden) bir başkası da şöyle demiştir: Bu, [هذا قال ذلك] diyenlerin lehçesindendir. Elif harfine bir elif ziyade ettiği gibi, mureb (mütemekkin) isimler ile bunların arasını ayırmak için nûn harfine de bir nûn ziyade etmiştir. O, "ذانِك" lafzı hakkında da şöyle demiştir: Bu durum ancak "Ey bu adam!" anlamında "هاذاني" diyen kimseye göre "ذلك" idi. İzâfetin tesniye yapılmasını hoş görmeyip ardına lâm harfini getirdiler; zira izâfetin ardından lâm getirilir. Ebû Amr da şöyle demekteydi:
التشديدُ في النونِ في: (ذَانِّك) مِن لغةِ قريشٍ.
(ذَانِّك) lafzındaki nûnun şeddeli olması Kureyş lehçesindendir.
{إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ}. يقولُ: إلى فرعونَ وأشرافِ قومِه، حُجَّةً عليهم، ودلالةً على حقيقة نُبُوَّتِك يا موسى؛ {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ}.
{إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine”. [Yüce Allah] buyuruyor ki: Ey Mûsâ, senin peygamberliğinin hakikatine dair aleyhlerine bir hüccet ve delil olmak üzere Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine [gönderildin]; {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “çünkü onlar yoldan çıkmış bir kavimdir”.
قولُ: إن فرعونَ وملأهَ كانوا قومًا كافرين.
[Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Firavun ve kavminin ileri gelenleri kâfir bir kavim idiler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤)} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum. Kardeşim Hârûn'un dili benimkinden daha düzgündür. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder; zira beni yalanlamalarından korkuyorum.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى: ربِّ إني قَتَلْتُ مِن قومِ فرعونَ نفسًا، فَأَخَافُ إن أتيتُهم فلم أُبِنْ عن نفسى بحجةٍ، أن يَقْتُلُونى؛ لأن في لساني عُقْدَةً، ولا أُبِينُ معها ما أريدُ من الكلامِ،
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben Firavun kavminden bir cana kıydım; eğer onlara gider de kendimi bir delille açıkça ifade edemezsem beni öldürmelerinden korkuyorum. Çünkü dilimde bir düğüm vardır ve onunla meramımı istediğim gibi açıkça anlatamam,
{وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا}. يقولُ: أحسنُ بَيانًا عما يريدُ أن يُبَيِّنَه، {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا}. يقولُ: عَوْنًا {يُصَدِّقُنِي}. أيَّ: يُبيِّنُ لهم عنى ما أخاطبُهم به.
{وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا} “Kardeşim Hârûn'un dili benimkinden daha düzgündür”; açıklamak istediği şeyi benden daha güzel beyan eder, {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا} “onu da yardımcı olarak benimle gönder”; yani bir yardımcı olarak {يُصَدِّقُنِي} “beni doğrulasın”; yani onlara hitap ettiğim şeyleri benim adıma kendilerine açıklasın.'
كما حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}. أي: يُبَيِّنُ لهم عنى ما أُكَلِّمُهم به، فإنه يَفْهَمُ ما لا يَفْهَمون .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshak'tan nakletti: {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Kardeşim Hârûn'un dili benimkinden daha düzgündür. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder” yani: Kendilerine söylediğim sözleri benim adıma onlara açıklasın; zira o, onların anlamadığı şeyleri anlar .
وقيل: إنما سأل موسى ربَّه أن يُؤَيِّده بأخيه؛ لأن الاثنين إذا اجْتَمعا على الخبرِ، كانت النفسُ إلى تَصْديِقِهما أسْكَنَ منها إلى تصديقِ خبر الواحدِ.
Şöyle de denilmiştir: Mûsâ'nın Rabbinden kendisini kardeşiyle desteklemesini istemesi ancak şundandır: İki kişi bir haber üzerinde birleşirse nefis, tek kişinin haberini doğrulamaktan ziyade bu ikisini doğrulamaya daha yatkın ve mutmain olur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}: لأن الاثنين أُحْرَى أن يُصَدَّقا من واحدٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, { فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي } “Beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu benimle gönder” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Çünkü iki kişinin doğrulanması, tek kişiye kıyasla daha lâyıktır [ve daha kuvvetlidir].
وبنحوِ الذي قلْنا في "الرِّدْء" قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de "er-rid'" kelimesi hakkında bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}. قال: عَوْنًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder” buyruğu hakkında: 'Yardımcı olarak' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}. أي: عونًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Beni doğrulayan bir yardımcı olarak” buyruğu hakkında: 'Yani bir yardımcı olarak' [dedi] .
وقال آخرون: معنى ذلك: كيما يُصَدِّقني.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Beni doğrulasın diye' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاويةُ، عن علي، عن ابن عباسٍ: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}. يقولُ: كي يُصَدِّقَنى.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Beni doğrulayan bir yardımcı olarak” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: 'Beni doğrulasın diye'.
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّي: {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}. يقولُ: كيما يُصَدِّقَنى .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder” buyruğu hakkında: 'Beni doğrulasın diye' demektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي}. يقولُ: كيما يُصَدِّقَنى.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Beni doğrulayan bir yardımcı olarak” buyruğu hakkında: 'Beni doğrulasın diye' demektedir.
و"الرِّدْءُ" في كلامِ العربِ هو العَونُ، يقالُ منه: قد أردأتُ فلانًا على أمرِه. أي: أَكْنَفْتُه وأعَنْتُه.
Arap kelamında "er-rid'" (الرِّدْءُ) yardımcı demektir. Bu kökten hareketle: 'Falana işinde yardım ettim' anlamında 'Erde'tü fülânen alâ emrihî' denir; yani onu koruyup destekledim ve ona yardım ettim [demektir].
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قوله: {يُصَدِّقُنِي}؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الحجازِ
Kurrâ, Yüce Allah'ın: {يُصَدِّقُنِي} “beni doğrulasın / doğrulayan” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz
والبصرةِ: (رِدْءًا يُصَدِّقْنى) بجزم "يُصَدِّق" . وقَرأ عاصمٌ وحمزةُ: {يُصَدِّقُنِي} برفعِه. فمَن رفَعه جعلَه صلة لـ "الردءِ"، بمعنى: فأرسِلْه معى رِدْءًا، مِن صفتِه يُصَدِّقُنى. ومَن جزَمه جعَله جوابًا لقوله: {فَأَرْسِلْهُ}؛ فإنك إذا أرسَلْتَه صَدَّقَنى. على وجهِ الخبرِ. والرفعُ في ذلك أحبُّ القراءتَين إلى؛ لأنه مسألةٌ مِن موسى ربَّه أن يُرْسِلَ أخاه عونًا له بهذه الصفة.
ve Basra kurrâsının geneli bunu "yusaddık" fiilinin cezmiyle (رِدْءًا يُصَدِّقْنى) şeklinde okumuştur . Âsım ve Hamza ise bunu merfû olarak {يُصَدِّقُنِي} şeklinde okumuştur. Kim merfû okumuşsa onu "er-rid'" kelimesinin sıfatı kılmış olup anlamı: 'Onu benimle birlikte, vasfı beni doğrulamak olan bir yardımcı olarak gönder' demektir. Kim de meczûm okumuşsa onu haber kabilinden olmak üzere: {فَأَرْسِلْهُ} “onu gönder” emrinin cevabı kılmıştır; zira 'sen onu gönderdiğinde o beni doğrular' [demek olur]. Bu konuda merfû okuyuş bana göre iki kıraatten daha sevimlidir; çünkü bu, Mûsâ'nın Rabbinden kardeşini bu vasıfta bir yardımcı olarak göndermesini talep etmesidir.
وقولُه: {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ}. يقولُ: إني أخافُ ألا يُصَدِّقونى على قولى لهم: إنى أُرسلتُ إليكم.
Yüce Allah'ın: {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ} “zira beni yalanlamalarından korkuyorum” buyruğu; 'onlara: «Ben size elçi gönderildim» dediğimde beni doğrulamamalarından korkuyorum' demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ (٣٥)} “[Allah] buyurdu ki: 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve size öyle bir güç/yetki vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال الله لموسى: {سَنَشُدُّ عَضُدَكَ} أي: نُقَوِّيك
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Allah, Mûsâ'ya: {سَنَشُدُّ عَضُدَكَ} “Pazunu güçlendireceğiz” yani 'sana güç ve kuvvet vereceğiz' [buyurdu].
ونُعِينُك بأخيك. تقولُ العربُ إذا أعَزَّ رجلٌ رجلًا وأعانه ومنَعه ممن أرادَه بظلم: قد شَدَّ فلانٌ على عَضُدِ فلان. وهو مِن: عاضَدَه على أمره: إذا أعانَه. ومنه قولُ ابن مُقْبِلٍ :
ve kardeşinle sana yardım edeceğiz buyurdu. Bir kimse diğer bir kimseye izzet verip ona yardım ettiğinde ve ona haksızlık etmek isteyen kişiye karşı onu savunduğunda Araplar: 'Falan kimse falanın pazusunu güçlendirdi' derler. Bu kullanım, bir kimseye işinde yardım ettiğinde kullanılan 'âdadehu alâ emrihî' ifadesindendir. İbn Mukbil'in şu beyti de bundandır:
عاضَدْتُها بعنودٍ غيرِ مُعْتَلَثٍ … كأنه وَقْفُ عاجٍ باتَ مَكْنُونا
Onu safkan, güçlü ve kusursuz bir binek devesiyle destekledim … Sanki o, [mahfazasında] saklanıp korunmuş fildişinden bir bilezik gibiydi
يعنى بذلك: قوسًا عاضَدَها بسهمٍ.
Bununla; okla desteklediği bir yayı kastetmektedir.
وفى العضدِ لغاتٌ أربعُ، أجودها: العَضُدُ، ثم العَضُدُ، ثم العُضْدُ، والعَضِدُ . يُجْمعُ جميع ذلك على أعضادٍ.
"el-Adud" kelimesinde dört lügat (kullanım) vardır; bunların en fasihi "el-Adud" (العَضُد), sonra "el-Add" (العَضْد), sonra "el-Udd" (العُضْد) ve "el-Adid" (العَضِد)'dir . Bütün bunların çoğulu "a'dâd" (أعضاد) olarak gelir.
وقولُه: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا}. يقولُ: ونَجْعَلُ لكما حُجَّةً.
Yüce Allah'ın: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا} “ve size öyle bir güç/yetki vereceğiz ki” buyruğu; 'ikinize kesin bir delil/hüccet vereceğiz' demektir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَكُمَا سُلْطَانًا}: حُجَّةً .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {لَكُمَا سُلْطَانًا} “size bir güç/yetki” buyruğu hakkında: «Hüccet (kesin delil)» dediğini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيج، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا موسى قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيّ: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا}: والسلطانُ الحُجَّةُ .
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا} “ve ikinize bir güç/yetki vereceğiz” [buyruğu hakkında]: «Sultan, hüccettir (kesin delildir)» [dedi].
وقولُه: {فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلا يَصِلُ إليكما فرعونُ وقومه بسُوءٍ.
Yüce Allah'ın: {فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا} “size erişemeyecekler” buyruğu; Firavun ve kavmi ikinize hiçbir kötülükle ulaşamaz [demektir].