Binûn

Kasas Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ابنه يثرونَ، وأختُها شرفا، ويُقالُ: ليا. وهما اللتان كانتا تَذُودان .

Yesrûn'un kızıdır; kız kardeşi ise Şerefâ'dır, Leyyâ da denir. Bunlar [hayvanlarını sudan] alıkoyan iki kadındır .

وأما أبوهما ففى اسمه اختلافٌ؛ فقال بعضُهم: كان اسمه يثرونَ.

Babalarına gelince, onun ismi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları: 'Onun adı Yesrûn idi' dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا أبو معاويةً، عن الأعمش، عن عمرو بن مرَّةَ، عن أبي عُبيدةً، قال: كان الذي استأجر موسى ابن أخى شُعيب يثرونَ

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, [o] Amr b. Mürre'den, [o da] Ebû Ubeyde'den anlattı, dedi ki: Mûsâ'yı ücretle tutan kimse, Şuayb'ın kardeşinin oğlu Yesrûn idi .

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عمرو بن مرَّةً، عن أبي عبيدة، قال: الذي استأجر موسى يثرونُ ابن أخى شُعيب ﵇.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, [o] Amr b. Mürre'den, [o da] Ebû Ubeyde'den anlattı, dedi ki: Mûsâ'yı ücretle tutan kimse, Şuayb aleyhisselâm'ın kardeşinin oğlu Yesrûn idi.

وقال آخرون: بل اسمه: يثرى.

Başkaları ise: 'Aksine onun adı Yesrâ'dır' dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا العلاء بن عبد الجبار، عن حماد بن سلمة، عن أبي جَمْرةً ، عن ابن عباس، قال: الذي استأجر موسى يثرى صاحبُ مَدينَ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ b. Abdilcebbâr, Hammâd b. Seleme'den, [o] Ebû Cemre'den , [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Mûsâ'yı ücretle tutan kimse, Medyen halkının önderi Yesrâ idi .

حدَّثني أبو العالية العَبْديُّ إسماعيل بن الهيثم، قال: ثنا أبو قتيبة، عن حماد بن سلمة، عن أبي جَمْرةَ، عن ابن عباسٍ، قال: اسمُ أبي المرأةِ يَثْرى.

Bana Ebü'l-Âliye el-Abdî İsmâîl b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe, Hammâd b. Seleme'den, [o] Ebû Cemre'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Kadının babasının adı Yesrâ idi.

وقال آخرون: بل اسمه شعيبٌ. وقالوا: هو شعيبٌ النبيُّ ﵇.

Başkaları ise: 'Aksine onun adı Şuayb'dır' dediler ve: 'O, Nebi Şuayb aleyhisselâm'dır' dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا قرة بن خالد، قال: سمعتُ الحسن يقولُ: يقولون: شُعَيبٌ صاحب موسى . ولكنه سيدُ أهلِ الماءِ يومَئِذٍ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid anlattı, dedi ki: Hasan'ın şöyle dediğini işittim: 'Mûsâ'nın arkadaşının Şuayb olduğunu söylüyorlar. Oysa o, o gün o su başındakilerin efendisiydi .'

قال أبو جعفر: وهذا مما لا يُدرَكُ عِلْمُه إلا بخبرٍ، ولا خبر بذلك تجبُ حُجَّتُه، فلا قول في ذلك أولى بالصواب مما قاله الله جلَّ ثناؤه: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}.

Ebû Ca'fer der ki: Bu, ancak bir haberle (rivayetle) bilinebilecek konulardandır; bu hususta ise hüccet olması zorunlu kesin bir haber yoktur. Dolayısıyla bu konuda, şânı yüce olan Allah'ın: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “Onların gerisinde [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü” buyurduğundan daha isabetli bir söz yoktur.

{قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ}. تعنى بقولها: {اسْتَأْجِرْهُ}: ليَرْعَى عليك ماشيتك، {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. تقولُ: إِن خير من تَسْتأجِرُه للرَّعْي القويُّ على حفظ ماشيتك، والقيام عليها في إصلاحها وصلاحها، الأمين الذي لا تخافُ خيانته فيما تَتَّمِنُه عليه منها .

{قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ} “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut' dedi”. {اسْتَأْجِرْهُ} “Onu ücretle tut” sözüyle: 'Senin hayvanlarını gütmesi için' demek istemiştir. {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır” [sözüyle de] şöyle demektedir: 'Çobanlık için tutacağın kimselerin en hayırlısı; hayvanlarını korumaya, onların bakımını ve ıslahını üstlenmeye gücü yeten, hayvanlardan kendisine emanet edeceğin şeyler hususunda hıyanetinden korkmayacağın güvenilir kimsedir .'

وقيل: إنها لمَّا قالت ذلك لأبيها، استنكر أبوها ذلك من وصفها إيَّاه، فقال لها: وما عِلْمُكِ بذلك؟ فقالت: أما قوَّتُه فما رأيتُ مِن علاجه ما عالج عندَ السَّقْي على البئر، وأما الأمانة فما رأيتُ من غَضِّ البصر عنى.

Şöyle de denilmiştir: O kız bunu babasına söylediğinde, babası onun [Mûsâ'yı] bu şekilde nitelemesini yadırgadı ve ona: 'Bunu nereden biliyorsun?' dedi. Kız da: 'Gücüne gelince; kuyunun başında su sularken gösterdiği gayret ve çabayı gördüm. Güvenilirliğine gelince; gözünü benden sakındığını gördüm' dedi.

وبنحو ذلك جاءت الأخبار عن أهل التأويل.

Tevil ehlinden de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.

ذكر من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا الأصبغ بن زيد، عن القاسمِ بن أبي أيوب، عن سعيد بن جُبَيرٍ، عن ابن عباس، قال: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: فَأَحْفَظَتْه الغَيْرَةُ أَن قال: وما يُدريك ما قوَّتُه وأمانته؟! قالت: أما قوتُه فما رأيتُ منه حينَ سَقَى لنا، لم أرَ رجلًا قَطُّ أقوى في ذلك السَّقى منه، وأما أمانته فإنه نظر حين أقتلتُ إليه وشَخَصتُ له، فلمَّا عَلِم أنى امرأةٌ، صَوَّب رأسَه فلم يَرْفَعُه، ولم يَنْظُرْ إليَّ حتى بلَّغتُه رسالتك، ثم قال لى : امشى خَلْفى، وانْعَتى لى الطريق. ولم يفعل ذلك إلا وهو أمينٌ. فسُرِّيَ عن أبيها، وصدقها، وظنَّ به الذي قالت .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Asbağ b. Zeyd, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır' dedi”. [İbn Abbâs] dedi ki: Babasını kıskançlık gayreti sardı ve: 'Onun gücünü ve güvenilirliğini nereden biliyorsun?!' dedi. Kız: 'Gücüne gelince; bizim için sulama yaparken gördüğüm şeydir, o sulamada ondan daha güçlü bir adam asla görmedim. Güvenilirliğine gelince; ben ona doğru yönelip karşısına çıktığımda bana baktı, kadın olduğumu anlayınca başını öne eğdi, kaldırmadı ve ben senin mesajını iletene kadar bana bakmadı. Sonra bana : «Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et» dedi. O bunu ancak güvenilir biri olduğu için yaptı' dedi. Bunun üzerine babasının içindeki sıkıntı dağıldı, onu doğruladı ve kızının onun hakkında söylediklerinin doğruluğuna kanaat getirdi .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله لموسى: {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. يقولُ: أمينٌ فيما وَلِيَ، أمين على ما اسْتُودِع .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan Mûsâ hakkındaki: {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır” sözüne dair anlattı; [İbn Abbâs] şöyle der: 'Üstlendiği işte güvenilir, kendisine emanet edilen şeyde emindir .'

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: إن موسى لما سَقَى لهما، ورأت قوَّته، وحرَّك حَجَرًا على الرَّكِيَّةِ لم يستطعه ثلاثون رجلًا، فأَزَاله عن الرَّكِيَّةِ، وانطلق مع الجارية

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır' dedi” buyruğuna dair anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Mûsâ o ikisi için [sürülerini] suladığında [kız] onun gücünü gördü; zira [Mûsâ] kuyunun üzerindeki otuz kişinin gücünün yetmediği bir taşı yerinden oynatıp kuyunun üzerinden kaldırdı ve kız onu çağırdığında kızla birlikte gitti

حينَ دعَتْه، فقال لها: امْشِى خَلْفى وأنا أمامَكِ. كراهيةَ أن يَرَى شيئًا مِن خلفِها مما حرَّم اللهُ أن يُنظر إليه، وكان يومًا فيه ريحٌ.

Kız onu çağırdığında ona: 'Sen arkamdan yürü, ben senin önünden gideyim' dedi. Bunu, rüzgarlı bir gün olduğu için arkasından Allah'ın bakılmasını haram kıldığı bir şeyi görmeyi çirkin karşıladığından dolayı yaptı.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن عبدِ الرحمنِ بن أبي نُعْمٍ في قولِه: {يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال لها أبوها: ما رأيتِ من أمانيِه؟ قالت: لمَّا دَعَوْتُه مَشَيتُ بينَ يدَيه، فَجَعَلتِ الريحُ تَضْرِبُ ثيابي، فَتَلْزَقُ بجَسدِى، فقال: كُونى خَلْفى، فإذا بلَغَتِ الطريقَ فَآذِنِينى . قالت: ورأيتُه يَمْلأُ الحوضَ بسَجْلٍ واحدٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, [o da] Abdurrahman b. Ebî Nu'm'dan {يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır” buyruğu hakkında anlattı; babası kıza: 'Onun ne gibi bir güvenilirliğini gördün?' dedi. Kız: 'Onu çağırdığımda önünden yürüdüm; rüzgar elbiseme çarpıp vücuduma yapışmaya başladı. Bunun üzerine: «Arkamda ol; yola ulaştığında bana bildir » dedi' dedi. Kız [ayrıca]: 'Onun havuzu tek bir büyük kovayla doldurduğunu gördüm' dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: غَضَّ طَرْفَه عنهما، قال محمدُ بنُ عمرٍو في حديثِه: حينَ أو حتى سقَى لهما فصدَرتا. وقال الحارثُ في حديثِه: حتى سقَى. بغير شكٍّ .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in {الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “güçlü ve güvenilir” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: 'Gözünü onlardan sakındı' dedi. Muhammed b. Amr rivayetinde: 'Onlar için sulama yapıp onlar dönünceye kadar / sulama yaptığı sırada' dedi. el-Hâris ise rivayetinde şüphesiz olarak: 'Sulama yapıncaya kadar' dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيج، عن مجاهدٍ، قال: فتح عن بئرٍ حَجَرًا على فيها، فسَقَى لهما بها، والأمينُ أنه غَضٌ بصرَه عنهما حينَ سقَى لهما فصدَرتا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Bir kuyunun ağzındaki taşı açtı ve o kuyuyla onlar için sulama yaptı. 'Güvenilir' olması ise, onlar için sulama yapıp onlar dönünceye kadar gözünü onlardan sakınmasıdır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ وهانئُ بنُ سعيدٍ، عن الحجاجِ، عن القاسمِ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: رفع

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer ve Hânî b. Saîd, el-Haccâc'dan, [o da] el-Kâsım'dan, [o da] Mücâhid'den {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Şüphesiz ücretle tuttuklarının en hayırlısı, o güçlü ve güvenilir olandır” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: [Mûsâ] kaldırdı

حجرًا لا يرفعه إلا فِئامٌ مِن الناسِ .

ancak bir insan topluluğunun kaldırabileceği bir taşı kaldırdı .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، قال : قال عمرُو بنُ ميمونٍ في قولِه: {الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: كان يومَ ريحٍ، فقال: لا تَمشِى أمامي، فيَصِفَك الريحُ لى، ولكن امْشِى خَلْفى، ودُلِّينى على الطريقِ. قال: فقال لها: كيف عرَفتِ قوَّتَه؟ قالت: كان الحَجرُ لا يُطِيقُه إِلَّا عَشَرَةٌ، فرفَعه وحدَهُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, [o da] Ebû İshâk'tan anlattı; dedi ki : Amr b. Meymûn {الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “güçlü ve güvenilir” buyruğu hakkında şöyle dedi: Rüzgarlı bir gündü; [Mûsâ]: 'Önümden yürüme, rüzgar seni bana [vücut hatlarını belli ederek] tarif eder; fakat arkamdan yürü ve bana yolu göster' dedi. [Rivayet eden] dedi ki: Babası kıza: 'Onun gücünü nasıl anladın?' diye sordu. Kız: 'O taşa ancak on kişi güç yetirebilirdi; onu tek başına kaldırdı' dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني أبو معاويةَ، عن الحجاجِ بن أرطاةَ، عن الحكمِ، عن شُرَيحٍ في قولِه: {الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: أما قوَّتُه؛ فانْتَهى إلى حجَرٍ لا يَرْفعُه إِلا عَشَرةٌ، فرفَعه وحدَه، وأما أمانتُه؛ فإنها مشَت أمامَه، فوصَفَها الريحُ، فقال لها: امْشِى خَلْفى، وصِفى لىَ الطريقَ (١).

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Ebû Muâviye, Haccâc b. Ertât'tan, [o] el-Hakem'den, [o da] Şüreyh'ten {الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “güçlü ve güvenilir” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Gücüne gelince; ancak on kişinin kaldırabileceği bir taşın yanına vardı ve onu tek başına kaldırdı. Güvenilirliğine gelince; kız onun önünden yürüdü ve rüzgar onun [hatlarını] belli etti; bunun üzerine ona: 'Arkamdan yürü ve bana yolu tarif et' dedi (١).

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا [معاويةُ بنُ عمرٍو] ، عن زائدةَ، عن الأعمشِ، قال: سأل تميمٌ إبراهيمَ: بمَ عَرَفَتْ أمانته؟ قال: في طَرْفِه، بغضِّ طَرْفِه عنها.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Muâviye b. Amr] , Zâide'den, [o da] el-A'meş'ten anlattı; dedi ki: Temîm , İbrâhîm'e: 'Kız onun güvenilirliğini neyle anladı?' diye sordu . İbrâhîm: 'Bakışında; gözünü ondan sakınmasıyla' dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: القويُّ في الصَّنعةِ، الأمينُ فيما وَلِى. قال: وذُكِر لنا أن الذي رأت من قوَّتِه أنه لم تَلْبَثْ ماشيتُها أن أرْوَاها، وأن الأمانةَ التي رأت منه، أنها حينَ جاءت تدعوه قال لها: كُوني ورائى. وكَرِه أَن يَسْتَدْبِرَها، فذلك ما رأت من قوَّتِه وأمانتَه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır” [ayeti hakkında] anlattı; [Katâde] dedi ki: 'İşinde/zanaatında güçlü, üstlendiği işte güvenilirdir.' [Katâde devamla] dedi ki: Bize aktarıldığına göre, [kızın] onun gücünden gördüğü şey, davarlarını hiç bekletmeksizin suya kandırmasıydı; onda gördüğü güvenilirlik ise, kendisini çağırmaya geldiğinde kıza: 'Ardımdan yürü' demesiydi. Zira onun arkasından yürümeyi hoş görmemişti. İşte [kızın] onun gücünden ve güvenilirliğinden gördüğü şeyler bunlardı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ قولِه: {يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}. قال: بلَغنا أن قوَّتَه كانت سرعةَ ما أرْوَى غنمَهما، وبلَغنا أنه ملأ الحوضَ بدَلْوٍ واحدٍ، وأما أمانتُه فإنه أمَرها أن تمشِىَ خلفَه .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, [o da] Katâde'nin: {يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Bize ulaştığına göre onun gücü, o iki kızın koyunlarını çarçabuk suya kandırmasıydı; yine bize ulaştığına göre havuzu tek bir kovayla doldurmuştu. Güvenilirliğine gelince; kıza arkasından yürümesini emretmişti .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ: عن السُّدِّيُّ: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}: وهى الجاريةُ التي دعَته، قال الشيخُ: هذه القُوَّةُ قد رأيتِ حينَ اقتلَع الصخرةَ، أرأيتِ أمانتَه، ما يُدْرِيك ما هي؟ قالت: مَشَيْتُ قُدَّامَه، فلم يُحِبُّ أن يَخُونَني في نفسِي، فأمَرني أن أَمْشِي خلْفَه .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır' dedi” buyruğu hakkında anlattı; [bu kız] onu çağıran kızdı. Yaşlı adam: 'Bu gücü kayayı söküp attığında gördün; peki onun güvenilirliğini gördün mü, ne olduğunu nereden biliyorsun?' dedi. Kız: 'Ben onun önünden yürüdüm; o benim şahsıma karşı hıyanet etmeyi istemedi ve bana arkasından yürümemi emretti' dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}: فقال لها: وما عِلْمُك بقوَّتِه وأمانتِه؟ فقالت: أما قوَّتُه فإنه كشَف الصخرةَ التي على بئرِ آلِ فلانٍ، وكان لا يكشِفُها دونَ سبعةِ نفرٍ، وأما أمانتُه فإني لمَّا جئتُ أدعوه، قال:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır' dedi” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Babası] ona: “Onun gücünü ve güvenilirliğini nereden biliyorsun?” dedi. [Kız da] şöyle dedi: “Gücüne gelince; o, falan oğullarının kuyusu üzerindeki kayayı açtı ki onu ancak yedi kişi açabilirdi. Güvenilirliğine gelince; ben onu çağırmaya gittiğim zaman bana şöyle dedi:

كُوني خلفَ ظَهْرِى، وأشِيرى لى إلى منزلِك. فعرفتُ أن ذلك منه أمانةٌ .

«Arkamda dur ve bana evini işaret et» dedi. Böylece bunun onun güvenilirliğinden kaynaklandığını anladım .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قالت: {يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}: لما رأت من قوَّتِه وقولِه لها ما قال؛ أَنِ امْشِي خَلْفى. لئلَّا يَرَى منها شيئًا مما يكْرَهُ، فزاده ذلك فيه رغبةً .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: [Kız] {يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ} “Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır” [dedi]; çünkü onun gücünü görmüş ve kendisinden hoşlanmayacağı bir şeyi görmemek için ona 'Arkamdan yürü' şeklindeki sözünü işitmişti; bu durum [babasının] ona karşı arzusunu daha da artırdı .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى {قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧)} “[Yaşlı adam] şöyle dedi: 'Bana sekiz yıl çalışmana karşılık, bu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum. Eğer on yıla tamamlarsan, bu da senin tarafından [bir lütuf] olur. Ben sana zorluk çıkarmak istemem. İnşallah beni iyi kimselerden bulacaksın.' (27)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال أبو المرأتين اللتين سَقَى لهما موسى لموسى: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ}. يعنى بقولِه: {عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي}: على أن تُثيبنى [مِن تزويجِكها] رَعْيَ ماشيتى ثمانِيَ حِجَجٍ. من قولِ الناسِ: أَجَرك الله فهو يأجُرُك. بمعنى: أثابَك اللهُ. والعربُ تقولُ: أجَرْتُ الأجيرَ أَجْرَه. بمعنى: أعطيتُه ذلك، كما يقالُ: أَخَذْتُه فأنا آخُذُه.

Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ'nın kendileri için [hayvanlarını] suladığı iki kadının babası Mûsâ'ya: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ} “Bana sekiz yıl çalışmana karşılık, bu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum” dedi. {عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي} “Bana çalışmana karşılık” sözüyle: 'Seni onunla evlendirmeme karşılık bana sekiz yıl hayvanlarımı gütme bedelini ödemen şartıyla' demek istemiştir. Bu, insanların: 'Allah sana ecir versin (أَجَرك الله), O sana karşılığını verir (فهو يأجُرُك)' yani 'Allah seni mükâfatlandırsın' sözünden gelir. Araplar: 'İşçiye ücretini verdim (أجَرْتُ الأجيرَ أَجْرَه)' yani 'ona bunu verdim' derler; nitekim 'onu aldım, ben onu alırım (أَخَذْتُه فأنا آخُذُه)' denmesi gibidir.

وحكَى بعضُ أهلُ العربيةِ من أهل البصرةِ، أنّ لغةَ العربِ: أجَرْتُ غلامي، فهو مأجورٌ، وأَجَرْتُه فَهو مُؤجَرٌ. يريد: أفعلتُه. قال: وقال بعضُهم: آجَرَه، فهو مؤاجَرٌ. أراد: فاعَلْتُه.

Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları, Arap dilinde: 'Kölemi kiraya verdim, o kiralanmıştır (أجَرْتُ غلامي، فهو مأجورٌ)' ve [aynı anlamda] 'Onu kiraya verdim, o kiralanmıştır (وأَجَرْتُه فَهو مُؤجَرٌ)' denildiğini aktarmıştır; [bu sonuncusuyla] 'ef'altühü' (أفعلتُه) veznini kastetmektedir. [Yine] dedi ki: Bazıları da 'Âcerehû fe-hüve müâcerün' (آجَرَه، فهو مؤاجَرٌ) demiştir; [bununla da] 'fâaltühü' (فاعَلْتُه) veznini kastetmiştir.

وكأنّ أباها عندى جعَل صداقَ ابنتِه التي زوَّجها موسى رَعْىَ موسى عليه ماشيتَه ثمانيَ حِجَجٍ، والحِجَجُ السِّنونُ.

Bana göre kızın babası, Mûsâ ile evlendirdiği kızının mehirini, Mûsâ'nın sekiz yıl boyunca kendi hayvanlarını gütmesi olarak belirlemiştir. 'el-Hicec' (الحِجَج) ise yıllar demektir.

وقولُه: {فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ}. يقولُ: فإِن أَتمَمْتَ الثمانيَ

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ} “Eğer bunu ona tamamlarsan o da senin tarafından [bir lütuf] olur” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle demektedir: Eğer [sana şart koştuğum] sekiz

الحِجَج التي شرَطتُها عليك، بإنكاحِي إِيَّاك ابنتي، فَجَعَلْتَها عَشْرَ حِجَجٍ، فإحسانٌ من عندك، وليس مما اشترَطتُه عليك بسبب تَزْويجِك ابنتِي، {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ} باشتراطِ الثمانِي الحَجَجِ عَشْرًا عليك، {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} في الوفاءِ بما قلتُ لك.

yılı -ki kızımla seni nikâhlamam karşılığında sana şart koştuğum süredir - ona tamamlayıp on yıl yaparsan bu senin tarafından bir lütuf ve ihsandır; kızımla evlenmen sebebiyle sana şart koştuğum bir şey değildir. {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ} “Ben sana zorluk çıkarmak istemem”; sekiz yılı sana on yıl olarak şart koşmak suretiyle [zorluk çıkarmak istemem]. {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “İnşallah beni iyi kimselerden bulacaksın”; sana söylediğim şeyleri yerine getirme ve vefâ gösterme konusunda [beni iyi kimselerden bulacaksın].'

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ}. أي: في حُسنِ الصُّحبةِ والوفاءِ بما قلتُ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “İnşallah beni iyi kimselerden bulacaksın” yani: 'Güzel arkadaşlıkta ve söylediğim şeyleri yerine getirmede [beni sâlihlerden bulacaksın]' .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٢٨)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٢٨)} “[Mûsâ] şöyle dedi: 'Bu, benimle senin arandadır. Bu iki süreden hangisini tamamlarsam bana karşı bir haksızlık ve düşmanlık olmasın. Söylediklerimize Allah vekildir.' (28)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى لأبي المرأتين: {ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ}. أي: هذا الذي قلتَ من أنك تُزوِّجُنى إحدَى ابنتَيك على أن آجُرَك ثمانيَ حِجَج - واجبٌ بيني وبينَك، على كلِّ واحدٍ منا الوفاءُ لصاحبِه بما أوجَبه له على نفسِه.

Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ iki kadının babasına: {ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ} “Bu, benimle senin arandadır” dedi. Yani: 'Sana sekiz yıl çalışmam karşılığında iki kızından birini benimle nikâhlayacağına dair söylediğin bu husus, benimle senin aranda geçerli ve bağlayıcıdır; her birimizin, kendi aleyhine kesinleştirdiği taahhüdü yerine getirmesi gerekir.'

وقولُه: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ}. يقولُ: أَيَّ الأجلين من الثماني الحِجَج والعشر الحججِ، {قَضَيْتُ}. يقولُ: فرَعْتُ منها، فوفَّيْتُكَها رعىَ غنمِك وماشيتِك، {فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ}. يقولُ: فليس لك أن تَعْتدِىَ عليَّ فتطالبَني بأكثرَ منه.

Yüce Allah'ın: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ} “Bu iki süreden hangisini tamamlarsam” buyruğu; yani 'Sekiz yıl ile on yıldan ibaret olan iki süreden hangisini {قَضَيْتُ} tamamlarsam' yani 'bitirir ve senin koyunlarını ve hayvanlarını güderek bu süreyi eksiksiz yerine getirirsem, {فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ} bana karşı bir haksızlık ve düşmanlık olmasın' demektir ki bu da: 'Artık bana haksızlık edip benden bundan fazlasını talep etme hakkın yoktur' anlamına gelir.

و "ما" في قولِه: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ}. صلةٌ يوصَلُ بها "أيّ [عدوانَ عليَّ].

Yüce Allah'ın: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ} “Bu iki süreden hangisini” buyruğundaki “mâ” (ما), “eyy” (أيّ) kelimesine bitiştirilen bir pekiştirme (sıla) edatıdır [bana karşı bir haksızlık ve düşmanlık olmasın].

وزعم أهلُ العربيةِ أن هذا أكثرُ في كلامِ العربِ من "أيّما" . وأنشَد قولَ الشاعر:

Arap dili âlimleri , bunun Arap kelâmında "eyyümâ" (أيّما) ifadesinden daha yaygın olduğunu ileri sürmüşlerdir . Şairin şu sözünü de buna delil getirmişlerdir:

وأَيُّهما ما أَتْبَعَنَّ فَإِنَّني … حَرِيصٌ على إثْرِ الذي أنا تابعُ

“Hangisinin peşine düşersem düşeyim, muhakkak ki ben … Ardından gittiğim şeyin izini sürmeye pek hırslıyım.”

وقال عباسُ بن مِرداسٍ :

Abbâs b. Mirdâs ise şöyle demiştir :

فأَيِّى ما وأيُّكَ كان شَرًا … فَقِيدَ إلى المَقامَةِ لا يَراها

“Benimle senin arandan hangimiz daha şerli olursa … O meclise sürüklensin de onu göremesin!”

وقولُه: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ}. كان ابن إسحاقَ يرَى هذا القولَ من أبى المرأتين.

Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} “Söylediklerimize Allah vekildir” buyruğu hakkında İbn İshâk, bu sözün iki kadının babasına ait olduğu görüşündeydi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال موسى: {ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ}. قال: نَعم {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ}. فزوَّجه، وأقام معه يَكْفِيه، ويَعْمَلُ له في رعايةِ غنمِه، وما يَحتاجُ إليه منه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ: {ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ} “Bu, benimle senin arandadır. Bu iki süreden hangisini tamamlarsam bana karşı bir haksızlık ve düşmanlık olmasın” dedi. [Kayınpederi de]: 'Evet, {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} söylediklerimize Allah vekildir' dedi. Böylece onu [kızıyla] evlendirdi. Mûsâ da onun yanında kalarak işlerini gördü, koyunlarını otlatma ve ondan ihtiyaç duyduğu işlerde onun için çalıştı .

وزوجةُ موسى صَفُوراءُ، أو أختُها شرفا أو ليا.

Mûsâ'nın hanımı Safûrâ yahut kız kardeşi Şerefâ ya da Leyyâ idi.

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّي، قال: قال ابن عباسٍ: الجاريةُ التي دعَتُه هي التي تزوَّجَ .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Mûsâ'nın evlendiği kadın, onu çağıran genç kızdı .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: قال له: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: وأيَّتُهما تريدُ أن تُنكِحَنى؟ قال: التي دَعَتْك. قال: لا، إلَّا وهى بريئةٌ مما دخَل نفسَك عليها. فقال: هي عندك كذلك. فزوَّجَهُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: [Kızların babası] ona: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ} “Ben, şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum” -ayetin sonuna kadar- dedi. [Mûsâ]: "Peki, ikisinden hangisini bana nikâhlamak istiyorsun?" dedi. [O da]: "Seni çağıranı." dedi. [Mûsâ]: "Hayır, ancak o senin aklına gelen [kötü zandan] berî olduğu takdirde [olur]." dedi. O da: "O senin nezdinde de öyledir." dedi ve onu evlendirdi.

وبنحوِ الذي قُلنا في قولِه: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ} قال أهلُ التأويلِ.

Yüce Allah'ın: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ} “Bu iki süreden hangisini tamamlarsam” buyruğu hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ}: إما ثمانيًا، وإما عَشْرًا .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ} “[Mûsâ] şöyle dedi: 'Bu, benimle senin arandadır. Bu iki süreden hangisini tamamlarsam...'” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'İster sekiz, ister on yıl olsun' .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني ابن لهيعةَ، عن عُمارة بن غَزِيَّةَ، عن يحيى بن سعيدٍ، عن القاسمِ بن محمدٍ، وسأله رجلٌ، قال: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ}. قال: فقال القاسمُ: ما أُبالى أيُّ ذلك كان، إنما هو موعدٌ وقضاءٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa, Umâre b. Gaziyye'den, o Yahyâ b. Saîd'den, o da bir adamın kendisine: {أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ} “Bu iki süreden hangisini tamamlarsam bana karşı bir haksızlık ve düşmanlık olmasın” ayetini sorduğu el-Kâsım b. Muhammed'den haber verdi; el-Kâsım şöyle dedi: 'Hangisi olursa olsun fark etmez, bu nihayetinde bir sözleşme ve yerine getirmedir.'

وقولُه: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ}. يقولُ: والله على ما أوجب كلُّ واحد منا لصاحبه على نفسه بهذا القولُ - شهيدٌ وحفيظٌ.

Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} “Söylediklerimize Allah vekildir” buyruğu; 'Bu sözle her birimizin diğeri lehine kendi üzerine gerekli kıldığı şeylere Allah şahittir ve koruyucudur' demektir.

كالذي حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} قال: شهيدٌ على قولِ موسى وخَتَنِه .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} “Söylediklerimize Allah vekildir” buyruğu hakkında [Mücâhid]: 'Mûsâ ile kayınpederinin sözlerine şahittir' dedi .

وذُكِر أن موسى وصاحبَه لمَّا تَعاقَدا بينَهما هذا العقدَ، أمَر إحدى ابنتَيه أن

Zikredildiğine göre Mûsâ ve arkadaşı aralarında bu akdi yaptıklarında, [kayınpederi] iki kızından birine emretti ki

تُعطِىَ موسى عصًا من العِصيِّ التي تكونُ مع الرعاةِ، فأعْطَته إيّاها ؛ فذكَر بعضُهم أنها العصا التي جعَلها الله له آيةً، وقال بعضُهم: بل تلك عصًا أعطاه إيَّاها جبريلُ ﵇.

çobanların yanında bulunan âsâlardan birini Mûsâ'ya versin; o da âsâyı ona verdi . Bazıları, Allah'ın Mûsâ'ya bir mucize kıldığı âsânın işte bu âsâ olduğunu zikretmiş; bazıları ise: 'Bilakis , o Cibrîl aleyhisselâm'ın ona verdiği bir âsâydı' demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ:، عن السُّدِّي، قال: أَمَر - يَعنى أبا المرأتين - إحْدَى ابنتَيْه أن تأتِيَه - يعنى أن تأتىَ موسى - بعصًا، فأتَته بعصًا، وكانت تلك العصا عصًا اسْتَودَعها إياه مَلَكٌ في صورةِ رجلٍ فدَفعها إليه، فدخَلت الجاريةُ فأخَذتِ العصا، فأتَته بها، فلمَّا رآها الشيخُ قال: لا، ائتيه بغيرِها. فألقْتَها تريدُ أن تأخذَ غيرَها، فلا يَقَعُ في يدِها إلَّا هي، وجعَل يَرْدُدُها، وكلُّ ذلك لا يَخْرُجُ في يدِها غيرُها، فلما رأى ذلك عمَد إليها فأخرَجها معه ، فرَعَى بها، ثم إن الشيخَ نَدِم وقال: كانت وديعةً. فخرَج يتلَقَّى موسى، فلما لَقِيه قال: أعْطِني العصا. فقال موسى: هي عَصَاى. فأبى أن يُعطِيَه، فاخْتَصما، فرضِيا أن يجعَلا بينهما أولَ رجلٍ يَلْقاهما، فأتاهما مَلَكٌ يمشى، [فقضَى بينَهما] فقال: ضَعوها في الأرضِ، فمَن حمَلها فهى له. فعالَجها الشيخُ فلم يُطِقْها، وأخَذها موسى بيدِه فرَفَعها، فترَكها له الشيخُ، فرعَى له عشرَ سنينَ. قال عبدُ اللهِ بنُ عباسٍ: كان موسى أحقُّ بالوفاءِ .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: İki kadının babası, kızlarından birine Mûsâ'ya bir âsâ getirmesini emretti. Kız da ona bir âsâ getirdi. Bu âsâ, insan kılığındaki bir meleğin o zâta emanet bırakıp teslim ettiği bir âsâ idi. Genç kız içeri girip âsâyı aldı ve Mûsâ'ya getirdi. İhtiyar onu görünce: 'Hayır, ona bundan başka bir âsâ getir' dedi. Kız da başka birini almak isteyerek onu bıraktı; ancak eline hep o âsâdan başkası geçmedi. İhtiyar onu geri gönderdikçe kızın eline hep o âsâ geldi. İhtiyar bunu görünce âsâyı alıp Mûsâ'nın yanına çıkardı , o da onunla [koyunları] otlattı. Sonra ihtiyar pişman olup: 'O bir emanetti' dedi. Mûsâ'yı karşılamak üzere çıktı. Onunla karşılaşınca: 'Âsâyı bana ver' dedi. Mûsâ: 'O benim âsâmdır' dedi ve vermeye yanaşmadı. Çekişmeye başladılar ve karşılarına çıkan ilk adamı aralarında hakem yapmaya razı oldular. Yürüyerek gelen bir melek yanlarına vardı [ve aralarında hükmederek] şöyle dedi: 'Onu yere bırakın; kim kaldırabilirse âsâ onundur.' İhtiyar uğraştı fakat gücü yetmedi. Mûsâ ise eliyle tutup onu kaldırdı. Bunun üzerine ihtiyar âsâyı ona bıraktı ve Mûsâ onun koyunlarını on yıl otlattı. Abdullah b. Abbâs: 'Mûsâ vefâ göstermeye en lâyık olandı' dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: قال - يعني أبا الجاريةِ لمَّا زوَّجها موسى - لموسى: ادخُلْ ذلك البيتَ، فخُذ عصًا فتوكَّأْ عليها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Kızın babası –kızını Mûsâ ile evlendirdiği zaman– Mûsâ'ya: "Şu odaya gir, bir âsâ al ve ona dayan" dedi.

فدخَل، فلما وقَف على بابِ البيتِ، طارت إليه تلك العصا فأخَذها، فقال: ارْدُدْها وخُذْ أُخرى مكانَها. قال: فردَّها، ثم ذَهَب ليأخذَ أخرى، فطارت إليه كما هي، فقال: [لا، ارْدُدْها] . حتى فعل ذلك ثلاثًا، فقال: ارْدُدُها. فقال: لا آخُذُ غيرَها اليومَ. فالْتَفَت إلى ابنتِه، فقال: [يا بُنَيَّةُ] ، إن زوجَك لنبيٌّ.

[Mûsâ] içeri girdi; odanın kapısında durunca o âsâ uçup ona doğru geldi ve onu tuttu. [Kayınpederi]: 'Onu geri bırak ve yerine başkasını al' dedi. [Mûsâ] onu geri bıraktı, sonra bir başkasını almak için yöneldi; âsâ aynen yine ona doğru uçup geldi. [Kayınpederi]: '[Hayır], onu geri bırak!' dedi. Bunu üç defa tekrarladı ve: 'Onu geri bırak' dedi. [Mûsâ da]: 'Bugün bundan başkasını almam ' dedi. Bunun üzerine [ihtiyar] kızına dönüp şöyle dedi: '[Kızcağızım!] Şüphesiz senin kocan kesinlikle bir peygamberdir.'

ذكرُ مَن قال: التي كانت آيةً عصًا أعطاها موسى جبريلُ ﵉

Mucize olan âsânın, Mûsâ'ya Cibrîl aleyhisselâm tarafından verilen bir âsâ olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ، قال: سألتُ عكرِمةَ، فقال: أما عصا موسى، فإنها خرج بها آدم من الجنَّةِ، ثم قبَضها بعدَ ذلك جبريلُ ﵇، فلَقِى موسى بها ليلًا فدفعَها إليه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den nakletti, dedi ki: İkrime'ye sordum, şöyle dedi: 'Mûsâ'nın âsâsına gelince; Âdem onunla Cennet'ten çıkmıştı. Sonra onu Cibrîl aleyhisselâm teslim aldı ve bir gece vakti Mûsâ ile karşılaşarak âsâyı ona verdi.'

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٢٩)}.

Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٢٩)} “Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle yola çıkınca Tûr tarafında bir ateş gördü. Ailesine: 'Siz bekleyin; ben bir ateş gördüm. Umarım oradan size bir haber yahut ısınasınız diye ateşten bir kor getiririm' dedi. (29)” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما وفَّى موسى صاحبَه الأجلَ الذي فارَقه عليه عندَ إنكاحِه إياه ابنته. وذُكِر أن الذي وفَّاه من الأجلين أتمُّهما وأكملُهما، وذلك العَشْرُ الحِجَج، على أن بعضَ أهلِ العلمِ قد رُوِى عنه أنه قال: زاد مع العشرِ عَشْرًا أُخرى.

Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ, kızını kendisine nikâhlarken kayınpederiyle üzerinde anlaşıp ayrıldığı süreyi eksiksiz tamamlayınca... İki süreden tamamladığı sürenin en tam ve en mükemmel olanı, yani on yıl olduğu zikredilmiştir. Bununla birlikte ilim ehlinden bazılarının on yıla ilaveten bir on yıl daha eklediğini söylediği de rivayet edilmiştir.

ذكرُ مَن قال: الذي قضَى من ذلك هو الحِجَجُ العَشْرُ

Mûsâ'nın tamamladığı sürenin on yıl olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ: أيَّ الأجلين قضَى موسى؟

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd] dedi ki: İbn Abbâs'a: "Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?" diye sordum.

قال: خيرَهما وأوفاهما

[İbn Abbâs]: 'İkisinin daha hayırlı ve daha tastamam olanını' dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، سُئل: أيَّ الأجلين قضَى موسى؟ قال: أتَمَّهما وأخْيَرَهما.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti; İbn Abbâs'a: 'Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?' diye sorulunca: 'İkisinin en tam ve en hayırlı olanını' demiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عبيدُ الله بنُ موسى، قال: ثنا موسى بنُ عُبَيدةَ، عن أخيه، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قضَى موسى آخِرَ الأجلين.

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, kardeşinden, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; şöyle dedi: 'Mûsâ iki süreden sonuncusunu tamamladı.'

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ ، عن الحكمِ بن أبانٍ، عن عكرمةَ، سُئل ابن عباسٍ: أيَّ الأجلين قضَى موسى؟ قال: أتمَّهما وأوفاهما .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne , el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den anlattı; İbn Abbâs'a: 'Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?' diye sorulunca: 'İkisinin en tam ve en eksiksiz olanını' demiştir .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابن إسحاقَ، عن حكيمِ بن جُبَيرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: قال يهوديٌّ بالكوفةِ وأنا أَتَجَهَّز للحجِّ: إنى أَراك رجلًا يَتَّبِعُ العِلمَ؛ أخْبِرْنِى أيَّ الأجلين قضَى موسى؟ قلتُ: لا أعلمُ، وأنا الآنَ قادمٌ على حَبْرِ العرب - يعنى ابنَ عباسٍ - فسائلُه عن ذلك. فلما قدِمتُ مكةَ سألتُ ابنَ عباسٍ عن ذلك، وأخبَرتُه بقولِ اليهوديِّ، فقال ابن عباسٍ: قضَى أكثرَهما وأطيبَهما؛ إن النبيَّ إذا وعَد لم يُخلِف. قال سعيدٌ: فقَدِمتُ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Hakîm b. Cübeyr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; şöyle dedi: Ben hac için hazırlanırken Kûfe'de bir Yahudi [bana]: «Görüyorum ki sen ilmin peşinden giden bir adamsın; bana Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığını haber ver» dedi. Ben: «Bilmiyorum; şu anda Arapların büyük âliminin –yani İbn Abbâs'ın– yanına gidiyorum, bunu ona sorarım» dedim. Mekke'ye vardığımda bunu İbn Abbâs'a sordum ve Yahudinin sözünü ona aktardım. Bunun üzerine İbn Abbâs: «İkisinin daha çok ve daha hayırlı/güzel olanını tamamladı; şüphesiz bir peygamber söz verdiği zaman sözünden dönmez» dedi. Saîd dedi ki: Bunun üzerine [dönüp]

العراقَ، فلَقِيتُ اليهوديَّ فأخبَرتُه، فقال: صدَق - وما أَنزَل على موسى - هذا. واللهُ العالم .

Irak'a döndüm, Yahudi ile karşılaşıp ona haber verdim. Bunun üzerine Yahudi: 'Mûsâ'ya indirilene yemin olsun ki bu zât doğru söylemiş. Her şeyi en iyi bilen Allah'tır' dedi .

[حدَّثنا ابن وكيعٍ] ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، عن القاسمِ بن أبي أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: سألنى رجلٌ من أهلِ النصرانيةِ: أيَّ الأجلين قضَى موسى؟ قلتُ: لا أعلم، وأنا يومئذٍ لا أعلم، فَلَقِيتُ ابنَ عباسٍ، فذكرتُ له الذي سألني عنه النصرانيُّ، فقال: أما كنتَ تَعْلَمُ أن ثمانيًا واجبٌ عليه، لم يكنْ نبيُّ اللهِ ليَنْقُصَ منها شيئًا؟ وتعلمُ أن الله كان قاضيًا عن موسى عِدَتَه التي وعَدَه؟ فإنه قضَى عَشْرَ سنين .

[Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; şöyle dedi: Hristiyanlardan bir adam bana: 'Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?' diye sordu. Ben de: 'Bilmiyorum' dedim; o gün gerçekten bilmiyordum. Sonra İbn Abbâs ile karşılaştım ve Hristiyan'ın bana sorduğu şeyi ona aktardım. İbn Abbâs: 'Sekiz yılın onun üzerine farz/zorunlu olduğunu ve Allah'ın peygamberinin ondan hiçbir şeyi eksiltmeyeceğini bilmiyor muydun? Ayrıca Allah'ın Mûsâ adına verdiği sözü yerine getireceğini de biliyorsun, değil mi? Şüphesiz o on yılı tamamlamıştır' dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ}. قال: حدَّث ابن عباسٍ، قال: رَعَى عليه نبيُّ اللهِ أكثرَها وأطيبَها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ} “Mûsâ süreyi tamamlayınca...” buyruğu hakkında Katâde şöyle dedi: İbn Abbâs anlatıp dedi ki: 'Allah'ın peygamberi onun koyunlarını iki sürenin daha çok ve daha hayırlı olanı kadar otlattı' .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبي معشر، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظيِّ، قال: سُئل رسولُ اللهِ ﷺ: أيَّ الأجلين قضَى موسى؟ فقال: "أوْفاهما وأَتَمَّهما" .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ma'şer'den, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'e: 'Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?' diye soruldu. Resûlullah: “İkisinin en eksiksiz ve en tam olanını” buyurdu .

حدَّثنا أحمدُ بن محمدٍ الطوسيُّ، قال: ثنا الحُمَيْديُّ أبو بكرٍ عبدُ اللهِ بنُ الزُّبيرِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنى إبراهيمُ بنُ يحيى بن أبي يعقوبَ، عن الحكمِ بن أبانٍ،

Bize Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize el-Humeydî Ebû Bekr Abdullâh b. ez-Zübeyr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana İbrâhîm b. Yahyâ b. Ebî Ya'kûb, el-Hakem b. Ebân'dan anlattı,

عن عكرمة، عن ابن عباسٍ، أن رسول الله ﷺ قال: "سألْتُ جبريلَ: أَي الأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسى؟ قال: أتَمَّهُما وأكمَلَهُما" .

o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan nakletti ki Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cibrîl'e: 'Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?' diye sordum. O da: 'İkisinin en tam ve en mükemmel olanını' dedi” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: إن النبيَّ ﷺ سأل جبريلَ: "أيَّ الأجلين قضى موسى؟ قال: سوف أسألُ إسرافيلَ. فسَألَه، فقال: سوف أسألُ الله ﵎. فسَأله، فقال: أبرَّهما وأوفاهُما" .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: “Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?” diye sordu. Cibrîl: 'İsrâfîl'e soracağım' dedi. Ona sordu; İsrâfîl: 'Yüce Allah'a soracağım' dedi. O'na sordu; Allah Teâlâ da: “İkisinin en hayırlı/makbul ve en tastamam olanını” buyurdu .

ذكرُ مَن قال: قضَى العَشْرَ الحِجَجِ وزاد على العَشْرِ عَشْرًا أخرى

Mûsâ'nın on yılı tamamlayıp bu on yılın üzerine bir on yıl daha eklediğini söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ}. قال: عَشر سنين، ثم مكَث بعد ذلك عَشْرًا أُخرى .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ} “Mûsâ süreyi tamamlayınca...” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: '[Mûsâ] on yılı tamamladı, ardından on yıl daha kaldı' .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: قضَى الأجلَ عشرَ سنين، ثم مكَث بعد ذلك عَشْرًا أُخرى.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: '[Mûsâ] süreyi on yıl olarak tamamladı, ardından on yıl daha kaldı.'

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قتادةَ، قال: ثنا أنسٌ، قال: لمَّا دعا نبيُّ اللهِ موسى صاحبَه إلى الأجلِ الذي كان بينَهما، قال له

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize babam, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize Enes anlattı, dedi ki: Allah'ın nebisi Mûsâ, aralarındaki süreyi [belirlemek üzere] arkadaşını (kayınpederini) çağırdığında, arkadaşı ona şöyle dedi:

صاحبه: كلُّ شاةٍ ولَدت على غيرَ لونها، فلك ولدُها. فعمَد، فرفَع خيالًا على الماءِ، فلما رأت الخيالَ فزِعَت، فجالت جَوْلةً، فولَدْن كلُّهنَّ بُلقًا، إلا شاةً واحدةً، فذهَب بأولادِهِنَّ ذلك العامَ .

'Kendi renginden farklı renkte doğuran her koyunun yavrusu senindir.' Bunun üzerine Mûsâ suyun üzerine bir karaltı/korkuluk dikti. Koyunlar bu karaltıyı görünce ürktüler ve birbiri etrafında dönüp durdular. Sonunda biri hariç hepsi alaca yavrular doğurdu. Böylece Mûsâ o yıl bütün o yavruları alıp götürdü .

وقولُه: {وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلما قضَى موسى الأجلَ وسار بأهلِه شاخِصًا بهم إلى منزلِه من مصرَ، {آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّور}. يعنى بقوله: {آنَسَ}: أبْصَر وأحَسَّ، كما قال العَجَّاجُ :

Yüce Allah'ın: {وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا} “Ailesiyle yola çıkınca Tûr tarafında bir ateş gördü” buyruğu; Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle birlikte Mısır'daki evine doğru yola çıktığında {آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّور} Tûr tarafından bir ateş gördü. {آنَسَ} buyruğu ile 'gördü ve hissetti/fark etti' anlamını kastetmektedir; nitekim el-Accâc şöyle demiştir :

آنَسَ خِرْبانَ فضاءٍ فانكَدَرْ … دانَى جَناحَيْه من الطُّورِ فمَرّ

“Açık arazideki erkek toy kuşlarını görüp [onlara doğru] süzüldü … Kanatlarını dağa yaklaştırıp geçip gitti.”

وبنحوِ الذي قلُنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وقد ذكَرنا الروايةَ بذلك فيما مضَى قبلُ ، غيرَ أنا نذكُرُ ههنا بعضَ ما لم نذكرْ قبلُ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır. Buna dair rivayeti daha önce zikretmiştik ; ancak daha önce zikretmediğimiz bazı hususları burada aktaracağız.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا}. أيَّ: أَحْسَسْتُ نارًا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا} “Tûr tarafında bir ateş gördü. Ailesine: 'Siz bekleyin; ben bir ateş gördüm' dedi” ayeti hakkında Katâde: 'Yani bir ateş hissettim/fark ettim' demiştir .

وقد بيَّنا معنى "الطورِ" فيما مضَى بشواهدِه وما فيه من الروايةِ عن أهلِ

Daha önce "et-Tûr" kelimesinin anlamını; delilleri ve tefsir ehlinden nakledilen

التأويلِ .

ehlinden nakledilen rivayetlerle açıklamıştık .

وقولُه: {قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا}. يقولُ: قال موسى لأهلِه: تَمَهَّلوا وانتَظِروا، إنى أبصَرتُ نارًا، {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا}. يعنى: من النارِ، {بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ}. يقولُ: أو أتِيكم بقطعةٍ غليظةٍ من الحطبِ فيها النارُ. وهى مِثلُ الجِذْمةِ من أصلِ الشجرةِ. ومنه قولُ ابن مقبلٍ :

Yüce Allah'ın: {قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا} “Ailesine: 'Siz bekleyin; ben bir ateş gördüm' dedi” buyruğu; [şöyle] buyurmaktadır: Mûsâ ailesine dedi ki: 'Acele etmeyin ve bekleyin; şüphesiz ben bir ateş gördüm. {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا} “Belki oradan size...” yani ateşten, {بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “bir haber yahut o ateşten bir kor/meşale getiririm” [buyruğu da]; 'yahut size içinde ateş bulunan kalın bir odun parçası getiririm' demektir. Bu da ağaç kökünden bir parça (cizme) gibidir. İbn Mukbil'in şu sözü de bu kabildendir :

باتَتْ حَواطِبُ لَيْلَى يَلْتَمِسْن لها … جَزْلَ الجِذَا غيرَ خَوَّارٍ ولا دَعِرِ

“Leylâ'nın oduncuları geceyi, ona gevşek ve çürük olmayan iri odun kütükleri arayarak geçirdiler.”

وفى "الجذْوةِ" لغاتٌ للعربِ ثلاثٌ؛ جِذوةٌ بكسرِ الجيمِ، وبها قرَأت قَرَأَةُ الحجازِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ، وهى أشهرُ اللغات الثلاثِ فيها، وجَذْوةٌ بفتحِ الجيمِ، وبها قرَأ أيضًا بعضُ قَرَأةِ الكوفةِ، [وجُذوةٌ بضمِّ الجيمٍ] ، وهذه اللغاتُ الثلاثُ وإن كُنَّ مشهوراتٍ في كلامِ العربِ، فالقراءةُ بأشهرِها أعجبُ إليَّ، وإن لم أُنكِر قراءةَ مَن قرَأ بغيرِ الأشهرِ منهن.

"el-Cezve" (الجذوة) kelimesinde Arapların üç lehçesi/kullanımı vardır: Cîm harfinin kesresiyle "Cizve" (جِذوة); Hicaz, Basra ve bazı Kûfe kurrâsı böyle okumuştur ve bu üç lehçe içinde en meşhur olanıdır. Cîm harfinin fethasıyla "Cezve" (جَذْوة); Kûfe kurrâsının bir kısmı da böyle okumuştur. [Cîm harfinin dammesiyle "Cüzve" (جُذوة)] . Bu üç lehçe de Arap kelamında meşhur olmakla birlikte, bunların en meşhuruyla okumak bana daha sevimlidir; gerçi bunlardan daha az meşhur olanıyla okuyanın kıraatini de inkâr etmem/yanlış saymam.