وَقَدْ سَلَبَتْ عَصَاكَ بَنُو تَمِيمٍ … فَمَا تَدْرِي بأَيِّ عَصًا تَذُودُ
Temîmoğulları sopanı gasp ettiler … Artık hangi sopayla [onları] savuşturacağını bilemezsin.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {تَذُودَانِ}. يقولُ: تَحْبِسانِ.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {تَذُودَانِ} “menediyorlardı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Hayvanlarını] alıkoyuyorlardı.
حدَّثني العباسُ، قال: أخبَرنا يزيدُ، قال: أخبرنا الأصبعُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثني سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}: يعنى بذلك أنهما حابِسَتان .
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü” buyruğu ile onların [hayvanlarını sudan] alıkoyduklarını kastetmektedir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي الهيثم، عن سعيد بن جُبَيرٍ في قوله: {امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}. قال: حَابِسَتَين .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den onun: {امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “meneden iki kadın” buyruğu hakkında: [Hayvanlarını] alıkoyan iki kadın, dediğini anlattı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}. يقولُ: تَحبِسَانَ غَنمَهما .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Koyunlarını [sudan] alıkoyuyorlardı .
واختلَف أهلُ التأويل في الذي كانت عنه تذودُ هاتان المرأتان؛ فقال بعضُهم: كانتا تذودان غَنَمَهما عن الماءِ حتى يَصْدُرَ عنه مواشى الناس، ثم تسْقيان
Ehl-i te'vîl (tefsir ehli), bu iki kadının [koyunlarını] neyden menettiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: İnsanların hayvanları [sudan] dönüp ayrılıncaya kadar koyunlarını sudan menediyorlar, sonra da
ماشيتهما لضَعْفِهما.
güçsüz oldukları için hayvanlarını suluyorlardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصينٌ، عن أبى مالكٍ قولَه: {امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}. قال: تَحبِسانَ غَنمَهما عن الناسِ، حتى يَفْرُغوا وتَخْلُو لهما البئرُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten onun: {امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “meneden iki kadın” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: İnsanlar işlerini bitirip kuyu kendilerine boş kalıncaya kadar koyunlarını insanlardan uzak tutuyorlardı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ}. يعني: من دونِ القومِ، {تَذُودَانِ} غَنمَهما عن الماء، وهو ماءُ مدينَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ} “Onların gerisinde iki kadın buldu”; yani topluluğun gerisinde; {تَذُودَانِ} “menediyorlardı”; koyunlarını sudan alıkoyuyorlardı, bu da Medyen suyuydu .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: تذودان الناسَ عن غَنمِهما.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: İnsanları koyunlarından uzak tutuyorlardı, demektir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}. قال: [وهى في بعض القراءةِ: (ووجد من دونهم امرأتين حابستين تذودان] . أي: حابِسَتَين شاءَهما، تذودان الناس عن شائِهما .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “Medyen suyuna vardığında, orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu. Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü”. Dedi ki: [Bazı kıraatlerde şöyledir: (Ve vecede min dûnihim’raeteyni hâbiseteyni tezûdâni)] . Yani: Koyunlarını alıkoyuyor, insanları koyunlarından uzaklaştırıyorlardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da
أصحابه: {تَذُودَانِ}. قال: تذودانِ الناس عن غنمِهما .
arkadaşlarından aktardı: {تَذُودَانِ} “menediyorlardı” buyruğu hakkında: İnsanları koyunlarından uzaklaştırıyorlardı, dedi .
وأولى التأويلين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: معناه: تَحبِسان غَنمَهما عن الناس حتى يَفْرُغُوا مِن سَقْي مواشيهم.
Bu konudaki iki yorumdan doğruya en yakın olanı: Bunun anlamı, insanlar hayvanlarını sulama işini bitirinceye kadar koyunlarını insanlardan uzak tutuyorlardı, diyenlerin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى بالصواب؛ لدّلالة قوله: {مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} له على أن ذلك كذلك، وذلك أنَّهما إنَّما شكنا أنهما لا تشقيان حتى يُصْدِرَ الرعاءُ؛ إذ سألَهما موسى عن ذَوْدِهما غنمهما، ولو كانتا تذودان عن غَنَمِهما الناسَ، كان لا شَكَّ أنهما كانتا تُخبران عن سبب ذَوْدِهما عنها الناس، لا عن سبب تأخُّر سقيهما إلى أن يُصدر الرعاءُ.
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi; {مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} “'Meseleniz nedir?' dedi. 'Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar biz sulayamayız' dediler” buyruğunun durumun böyle olduğuna delalet etmesidir. Çünkü Mûsâ onlara koyunlarını neden menettiklerini sorduğunda, onlar ancak çobanlar ayrılıncaya kadar sulayamayacaklarından yakınmışlardır. Şayet onlar insanları koyunlarından uzaklaştırıyor olsalardı, şüphesiz ki insanları koyunlardan uzaklaştırma sebeplerini haber verirlerdi; sulama işini çobanların ayrılmasına kadar erteleme sebeplerini değil.
وقوله: {قَالَ مَا خَطْبُكُمَا}. يقول تعالى ذكرُه: قال موسى للمرأتين: ما شأنُكما وأمْرُكما، تذودان ماشيتكما عن الناسِ؟ هلّا تَسْقُونها مع مواشى الناسِ؟ والعرب تقول للرجل: ما خَطْبُك؟ بمعنى: ما أمْرُك وحالك؟ كما قال الراجز :
Yüce Allah'ın: {قَالَ مَا خَطْبُكُمَا} “'Meseleniz nedir?' dedi” buyruğu hakkında [şöyle] der: Mûsâ o iki kadına: Durumunuz ve meseleniz nedir ki davarlarınızı insanlardan uzak tutuyorsunuz? Onları insanların hayvanlarıyla birlikte sulasanıza, dedi. Nitekim Araplar bir kimseye: "Mâ hatbuke?" derler; yani: Senin durumun ve hâlin nedir? anlamındadır. Recez şairinin dediği gibi :
يا عَجَبًا ما خَطْبُه وخَطْبي
Hayret doğrusu, onun hâli ne, benim hâlim ne!
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا العباسُ، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا الأصبغُ، قال: أخبرنا القاسمُ، قال: ثني سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قال لهما: ما خَطْبُكما مُعْتَزِلَتين لا
Bize el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize el-Asbağ haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] anlattı, dedi ki: [Mûsâ] o ikisine: “Bir kenara çekilmiş hâlde derdiniz/durumunuz nedir, neden...” dedi.
تسْقيان مع الناس ؟
insanlarla birlikte sulamıyorsunuz, dedi .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: وجد لهما رحمةً، ودَخَلْته فيهما خشيةٌ؛ لما رأى من ضعفهما وغلبة الناس على الماء دونَهما، فقال لهما: {مَا خَطْبُكُمَا}؟ أي: ما شأنُكما ؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: [Mûsâ] onların güçsüzlüğünü ve insanların onlara fırsat vermeyerek suya galebe çaldığını görünce onlara acıdı ve onlar hakkında içine bir şefkat düştü; bu yüzden onlara: {مَا خَطْبُكُمَا} “Meseleniz nedir?”; yani durumunuz nedir, dedi .
وقوله: {قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ}. يقول جلّ ثناؤه: قالت المرأتان لموسى: لا نَسْقى ماشيتنا حتى يُصْدِرَ الرعاء مواشيهم؛ لأنَّا لا نُطيقُ أن نسْقى، وإنما نَسْقى مواشينا ما أفْضَلَتْ مواشى الرِّعاءِ في الحوضِ.
Yüce Allah'ın: {قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} “'Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar biz sulayamayız' dediler” buyruğu hakkında [şöyle] der: İki kadın Mûsâ'ya: Çobanlar hayvanlarını çekip götürünceye kadar biz hayvanlarımızı sulayamayız; çünkü biz [onlarla mücadele edip] sulamaya güç yetiremeyiz, biz hayvanlarımıza ancak çobanların havuzda artırdığı sudan içirebiliriz, dediler.
والرِّعاءُ، جمعُ راعٍ، والراعى جَمْعُه رِعاءٌ، ورعاةٌ، ورُعْيَانٌ.
Er-Rı'â' (الرِّعَاءُ), râî (çoban) kelimesinin çoğuludur; râînin çoğulu rı'â', ruât ve ru'yân şeklinde gelir.
وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bunun yorumunda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباس، قال: أخبرنا يزيد، قال: أخبرنا الأصبغُ، قال: ثنا القاسم. قال: ثني سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباس، قال: لما قال موسى للمرأتين: {مَا خَطْبُكُمَا}؟ قالتا: {لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ}. أي: لا نستطيعُ أن نَسْقى حتى يَسقى الناسُ، ثم نَتَتَبَّعُ فَضلاتهم .
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ o iki kadına: {مَا خَطْبُكُمَا} “Meseleniz nedir?” deyince, onlar: {لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ} “Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar biz sulayamayız; babamız ise yaşlı bir ihtiyardır” dediler. Yani: İnsanlar sulayıncaya kadar biz sulamaya güç yetiremeyiz, sonra onların artıklarının ardına düşeriz, [dediler] .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قوله: {حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ}. قال: تنتظران تسقيان مِن فُضُولِ ما في الحياضِ؛ حياضِ الرعاء.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] onun şu sözü hakkında anlattı: {حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} “Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar”; [İbn Cüreyc] dedi ki: O iki kadın, havuzlardaki -yani çobanların havuzlarındaki- su artıklarından sulamak için bekliyorlardı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ}: امرأتان لا نستطيع أن نزاحم الرجال، {وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ} لا يقدر أن يَمَسَّ ذلك من نفسه، ولا يَسْقِيَ ماشيته، فنحن ننتظر الناسَ، حتى إذا فَرَغوا أَسْقَيْنا ثم انْصَرَفْنا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} “'Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar biz sulayamayız' dediler”; [yani] biz iki kadınız, erkeklerle itişip kakışmaya güç yetiremeyiz, {وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ} “babamız ise yaşlı bir ihtiyardır”; bu işe bizzat kendisi girişmeye de hayvanlarını sulamaya da güç yetiremez; bu yüzden biz insanları bekleriz, onlar işlerini bitirince [hayvanlarımızı] sular ve sonra döneriz .
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ}؛ فقرأ ذلك عامة قرأةِ الحجاز سوى أبى جعفر القارئ، وعامةُ قرأة العراقِ سوى أبي عمرو: {يُصْدِرَ الرِّعَاءُ}. بضمِّ الياء . وقرأ ذلك أبو جعفر وأبو عمرٍو بفتح الياء ، من: صدر الرعاءُ عن الحوض. وأما الآخرون فإنَّهم ضَمُّوا الياءَ، بمعنى: أَصْدَرَ الرعاءُ مواشيهم. وهما عندى قراءتان متقاربتا المعنى، قد قرأ بكلِّ واحدة منهما علماء من القرأة، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ.
Kurrâ, {حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ca'fer el-Kārî dışındaki Hicaz kurrâsının geneli ve Ebû Amr dışındaki Irak kurrâsının geneli bunu, ye harfini ötreli olarak {يُصْدِرَ الرِّعَاءُ} (yusdira'r-rı'âu) şeklinde okumuşlardır . Ebû Ca'fer ve Ebû Amr ise bunu, çobanların havuzdan ayrılıp dönmesi anlamında "sadere" (صَدَرَ) fiilinden hareketle ye harfini üstünlü [yasdura] olarak okumuşlardır . Diğerleri ise ye harfini, çobanların hayvanlarını su başından geri çevirmesi anlamında [yusdira] şeklinde ötreli okumuşlardır. Bana göre bunlar, anlamları birbirine yakın iki kıraattir; her birini kurrâdan ilim ehli okumuştur; dolayısıyla okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقوله: {وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ}. يقولان: لا يستطيعُ من الكِبَرِ والضَّعْفِ أن يسْقى ماشيته.
{وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ} “Babamız ise yaşlı bir ihtiyardır” buyruğu hakkında [şöyle] derler: Yaşlılığından ve zayıflığından dolayı hayvanlarını sulamaya güç yetiremez.
وقولُه: {فَسَقَى لَهُمَا}. ذُكِر أنَّه ﵇ فتح لهما عن رأس بئرٍ، كان عليه حَجَرٌ لا يُطيقُ رفعه إلا جماعةٌ من الناسِ، ثم اسْتَقى، فسقى لهما ماشيتَهما منه.
Yüce Allah'ın: {فَسَقَى لَهُمَا} “Bunun üzerine [Mûsâ] onların yerine [hayvanlarını] suladı” buyruğu hakkında şöyle zikredilmiştir: O (aleyhisselâm) onlar için, üzerinde ancak bir grup insanın kaldırmaya güç yetirebileceği bir taş bulunan kuyu başını açtı ; sonra su çekip onlar için hayvanlarını oradan suladı.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana
الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، قال: فتَح لهما عن بئرٍ، حَجَرًا عَلَى فيها، فسَقَى لهما منها .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Ağzında bir taş bulunan kuyuyu onlar için açtı ve onlar için oradan [hayvanları] suladı .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، [عن مجاهدٍ] بنحوه، وزاد فيه: قال ابن جريج: حَجَرًا كان لا يُطيقُه إِلا عَشَرةُ رَهْطٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da Mücâhid'den] benzerini anlattı ve şunları ekledi: İbn Cüreyc dedi ki: O, ancak on kişilik bir grubun kaldırabileceği bir taştı .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو معاوية، عن الحجاج، عن الحكم، عن شريح، قال: انتهى إلى حَجَرٍ لا يرفعه إلا عَشَرةُ رجال، فرفعه وَحْدَهُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Haccâc'dan, o el-Hakem'den, o da Şüreyh'ten anlattı, dedi ki: [Mûsâ] ancak on adamın kaldırabileceği bir taşın yanına vardı ve onu tek başına kaldırdı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: رحمهما موسى حين قالتا: {لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ}. فأتى إلى البئرِ فاقْتَلَع صخرةً على البئرِ كان النفرُ مِن أهلِ مَدْيَنَ يجتمعون عليها حتى يَرْفَعوها، فسقَى لهما موسى دَلْوًا، فَأَرْوَتا غَنمهما، فرجعتا سريعًا، وكانتا إنما تسْقيان من فُضُولِ الحياضِ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: {لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ} “Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar biz sulayamayız; babamız ise yaşlı bir ihtiyardır” dediklerinde Mûsâ onlara acıdı. Kuyuya gidip kuyunun üzerindeki, Medyen halkından bir grubun ancak toplanarak kaldırabildiği bir kayayı söküp attı. Mûsâ onlar için bir kova su çekti; böylece koyunlarını suya kandırdılar ve erkenden geri döndüler. Oysa onlar ancak havuzların artıklarından sulayabiliyorlardı .
حدَّثني العباس، قال: أخبرنا يزيد، قال: أخبرنا الأصبغُ، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباس: {فَسَقَى لَهُمَا}: فجعَل يغرِفُ في الدَّلو ماءً كثيرًا، حتى كانتا أوّلَ الرعاءِ رِيًّا، فانصرفتا إلى
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {فَسَقَى لَهُمَا} “Bunun üzerine [Mûsâ] ikisi için [hayvanları] suladı”; [Mûsâ] kovaya bolca su doldurmaya başladı, öyle ki [hayvanları] çobanlar arasında suya ilk doyanlar bu ikisi oldu ve [ardından]
أبيهما بغنمهما .
koyunlarıyla birlikte babalarına döndüler .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: تَصَدَّق عليهما نبيُّ الله ﷺ، فسقَى لهما، فلم يَلبَثْ أَن أَرْوَى غَنمهما.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Allah'ın nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bir iyilikte bulunarak [hayvanlarını] onlar için suladı ve çok geçmeden koyunlarını suya kandırdı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: أَخَذ دَلْوَهما موسى، ثم تقدَّم إلى السِّقاءِ بفضل قوَّتِه، فزاحَم القومَ على الماء، حتى أخَّرهم عنه، ثم سقى لهما .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ onların kovasını aldı, sonra üstün gücüyle su kabına doğru ilerledi; su başında toplulukla mücadele edip onları oradan geriletti, sonra da o iki kadın için [hayvanları] suladı .
القول في تأويل قوله تعالى: {فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın: {فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ (٢٤)} “Bunun üzerine [Mûsâ] onların yerine [hayvanlarını] suladı; sonra gölgeye çekilip: 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi. (24)” buyruğunun tefsiri.
يقول تعالى ذكره: فسقى موسى للمرأتين ماشيتهما، ثم تولَّى إلى ظلِّ شجرةٍ ذُكِر أَنَّها [سَمُرةٌ .
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Mûsâ o iki kadının hayvanlarını onlar için suladı , sonra selem ağacı olduğu zikredilen bir ağacın gölgesine çekildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسى قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: ثم تولَّى موسى إلى ظلٍّ] شجرةٍ سَمُرةٍ، فقال: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: [Sonra Mûsâ] selem türü bir ağacın gölgesine çekildi ve: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” dedi .
حدَّثني العباس، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا الأصبغ، قال: ثنا القاسم، قال:
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize el-Asbağ haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki:
ثنى سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباس، قال: انصرف موسى إلى شجرة، فاسْتَظلَّ بظلِّها، فقال: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} .
Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ bir ağaca doğru gidip onun gölgesine sığındı ve: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” dedi .
حدثني الحسين بن عمرو العَنْقَزِيُّ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون، عن عبد الله، قال: حثثتُ على جَمَلٍ لى ليلتين، حتى صبَّحت مدين، فسألتُ عن الشجرةِ التي أَوَى إليها موسى، فإذا شجرةٌ خضراء ترِفُّ، فأهْوَى إليها جَمَلى، وكان جائعًا، فأَخَذها جَمَلى، فعالجها ساعةً. ثم لفظها، فدَعَوتُ الله لموسى ﵇، ثم انصرفتُ .
Bana el-Hüseyin b. Amr el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah'tan anlattı, dedi ki: Devemle iki gece boyunca yol aldım ve sabah vakti Medyen'e vardım. Mûsâ'nın sığındığı ağacı sordum; bir de baktım ki yemyeşil, taptaze parıldayan bir ağaç! Devem aç olduğu için ona doğru yöneldi ve ondan kopardı, bir süre onu çiğnemeye çalıştı, sonra da ağzından attı. Ben de Mûsâ (aleyhisselâm) için Allah'a dua ettim, sonra dönüp gittim .
وقوله: {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}: مُحتاجٌ. وذُكر أن نبيَّ الله موسى ﵇ قال هذا القول وهو بجَهْدٍ شديدٍ، وعَرَّض ذلك [للمرأتين تعريضًا] لهما، لعلَّهما أن تُطعِماه مما به من شدَّة الجوع.
{فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğundaki fakîr (فَقِيرٌ), muhtaç demektir. Zikredildiğine göre Allah'ın nebisi Mûsâ (aleyhisselâm) bu sözü şiddetli bir meşakkat içindeyken söylemiş ve aşırı açlığından ötürü belki kendisine yemek verirler diye bunu o iki kadına üstü kapalı bir şekilde ima etmiştir .
وقيل: إن الخير الذي قال نبيُّ الله ﷺ: {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. إنما عُنى به شُبْعةٌ من طَعام.
Şöyle de denilmiştir: Allah'ın nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” sözünde geçen “hayır” ile sadece karnını doyuracak bir yiyecek kastedilmiştir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemişlerdir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا يعقوب، عن جعفر، عن سعيد، عن ابن عباس، قال: لما هرب موسى ﷺ من فرعون أصابه جوع شديد، حتى كانت تُرَى أمعاؤُه من ظاهر الصِّفاقِ ، فلما سقَى للمرأتين، وأوى إلى الظلِّ قال: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ (sallallâhu aleyhi ve sellem) Firavun'dan kaçtığında şiddetli bir açlığa maruz kaldı, öyle ki karnının zarı dışından bağırsakları görünüyordu . İki kadının hayvanlarını sulayıp gölgeye çekilince: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” dedi .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عنبسة، عن أبي حصينٍ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: لو {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ}، قال: ورد الماء وإنه لَيُتراءى خُضْرةُ البَقْلِ في بطنِه من الهزالِ، {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} قال: شُبعة.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Anbese, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ} “Medyen suyuna vardığında” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Suya vardığında zayıflıktan dolayı karnındaki yeşilliklerin yeşili [dışarıdan] görünüyordu. {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğu hakkında ise şöyle dedi: [Buradaki hayır,] bir doyum [yiyecektir].
حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ، قال: ثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمِ، عن عنبسة، عن أبي حصينٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباس في قوله: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ}. قال: ورَد الماءَ وإنّ خُضْرةَ البَقْل لتُتراءى في بطنِه من الهُزال .
Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm b. Selm, Anbese'den, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ} “Medyen suyuna vardığında” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Suya vardığında zayıflıktan dolayı karnındaki yeşilliklerin yeşili görünüyordu .
حدثني نصر بن عبد الرحمن، قال: ثنا حكامُ بن سَلْم، عن عنبسة، عن أبي حصين، عن سعيد بن جُبَيرٍ: {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: شُبْعَةٍ يومئذٍ.
Bana Nasr b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm b. Selm, Anbese'den, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: O gün [istediği sadece] bir doyumluktu.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن منصورٍ، عن إبراهيم في قوله: {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğu hakkında anlattı:
قال: قال هذا وما معه درهمٌ ولا دينارٌ .
Dedi ki: Yanında ne bir dirhem ne de bir dinar varken bunu söyledi .
قال: ثنا سفيان، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: ما سأل إلا الطَّعام .
Dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” hakkında anlattı; dedi ki: O sadece yemek istemiştir .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سَلَمةُ بن الفضل، عن سفيان الثوريِّ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: ما سأل ربَّه إلا الطعام .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Süfyân es-Sevrî'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Rabbinden sadece yemek istemiştir .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: قال ابن عباس: لقد قال موسى، ولو شاء إنسانٌ أن ينظر إلى خُضْرة أمعائه من شدَّة الجوع، وما يسأل الله إلا أكلةً .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Mûsâ bunu söylediğinde, bir kimse bakmak istese aşırı açlıktan bağırsaklarının yeşilliğini görebilirdi; oysa Allah'tan sadece bir lokma yemek istiyordu .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: كان نبيُّ اللهِ بجَهْدٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Mûsâ:] 'Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım' dedi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Allah'ın nebisi büyük bir sıkıntı ve açlık içindeydi .
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن عطاء بن السائب في قوله: {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: بلغنى أن موسى قالها وأسمع المرأة .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Atâ b. es-Sâib'den {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Bana ulaştığına göre Mûsâ bunu kadına duyuracak şekilde söylemiştir .
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:
قوله: {مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: طعام .
{مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Her] hayra muhtacım” buyruğu hakkında: Yemek [kastetmiştir] dedi .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: طعامٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “[Her] hayra muhtacım” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Yemek [kastetmiştir].
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ}. قال: الطعامَ يَسْتَطْعِمُ، لم يكن معه طعامٌ، وإنما سأل الطعام.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğu hakkında şöyle dedi: Yemek istiyordu; zira yanında hiç yiyecek yoktu, o sadece yemek istemişti.
القول في تأويل قوله تعالى: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٥)}.
Yüce Allah'ın: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٥)} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi: 'Babam, bizim yerimize [hayvanlarımızı] sulamanın karşılığını ödemek için seni çağırıyor' dedi. [Mûsâ] ona varıp başından geçenleri anlatınca [yaşlı adam]: 'Korkma, o zalim topluluktan kurtuldun' dedi. (25)” buyruğunun tefsiri.
يقول تعالى ذكره: فجاءت موسى إحدى المرأتين اللتين سقى لهما، تمشى على استحياء من موسى، قد سترت وجهها بثوبها.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: [Hayvanlarını] suladığı o iki kadından biri, elbisesiyle yüzünü örtmüş bir hâlde, Mûsâ'dan haya ederek yürüyüp onun yanına geldi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو السائب والفضلُ بنُ الصبَّاح، قالا: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن ضِرارٍ، عن عبدِ اللهِ بن أبي الهُذَيلِ، عن عمر بن الخطاب ﵁ في قوله: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: مُستترةً بكُمِّ دِرْعِها، أو بكُمِّ قميصها.
Bize Ebü's-Sâib ve el-Fadl b. es-Sabbâh anlattı, dediler ki: Bize İbn Fudayl, Dırâr'dan, [o da] Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den, o da Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'tan {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” ayeti hakkında anlattı; dedi ki: Elbisesinin yeniyle veya gömleğinin yeniyle örtünmüş olarak [geldi].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة، عن حماد بن عمرٍو الأسديِّ، عن أبي سنان، عن ابن أبي الهُذَيلِ، عن عمر ﵁، قال: واضعةً يدها على وجهها مستترةً.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Hammâd b. Amr el-Esedî'den, o Ebû Sinân'dan, o İbn Ebî'l-Hüzeyl'den, o da Ömer (radıyallâhu anh)'tan anlattı, dedi ki: Elini yüzüne koymuş ve örtünmüş bir hâldeydi.
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن نَوْفٍ: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: قد سترت وجهها بيدها .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Nevf'ten {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” hakkında anlattı; dedi ki: Yüzünü eliyle örtmüştü .
قال: ثنا يحيى، عن سفيان، عن أبي إسحاق، عن نَوْفٍ بنحوه.
Dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da Nevf'ten benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن أبي إسحاق، عن نَوْفٍ: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: قائلةً بيدها على وجهها. ووضع أبي يده على وجهه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da Nevf'ten {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” hakkında anlattı; dedi ki: Eliyle yüzünü kapatarak [geldi] . Babam da elini yüzüne koydu.
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: ليست بسَلْفَع من النساءِ خَرّاجةٍ وَلَّاجةٍ، واضعةً ثوبها على وجهها، تقول: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Amr b. Meymûn'dan {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” hakkında anlattı; dedi ki: O; arsız, hayasız, sürekli dışarılarda gezip duran kadınlardan değildi ; elbisesini yüzüne örtmüş olarak: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “Babam, bizim yerimize [hayvanlarımızı] sulamanın karşılığını ödemek için seni çağırıyor” diyordu.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن عمرو بن ميمون، عن عمر بن الخطاب ﵁: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: لم تكن سَلْفعًا من النساءِ خَرَّاجة ولَّاجةً، قائلةً بيدها على وجهها: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl’den, o Ebû İshâk’tan, o Amr b. Meymûn’dan, o da Ömer b. el-Hattâb’dan (radıyallâhu anh) {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” [ayeti] hakkında anlattı; [Ömer] dedi ki: “O, arsız ve sürekli dışarılarda gezip duran kadınlardan değildi; eliyle yüzünü örterek: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “Babam, bizim için [hayvanlarımızı] sulamana karşılık ücretini vermek üzere seni çağırıyor” dedi.”
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ، قال: سَمِعتُ الحسن يقولُ في قوله: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: بعيدةً مِن البَذَاءِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid anlattı, dedi ki: el-Hasan'ın {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” buyruğu hakkında: “Edepsizlik ve hayasızlıktan uzaktı” dediğini işittim.
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: أتَته تمشى على استحياءٍ منه .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Utana utana yürüyerek” hakkında anlattı; dedi ki: Ondan haya ederek yürüyüp yanına geldi .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ}. قال: واضعةً يدها على جبينها.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi” hakkında anlattı; dedi ki: Elini alnına koymuş bir hâldeydi.
وقوله: {قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}. يَقولُ تعالى ذكره: قالت المرأة التي جاءت موسى تمشى على استحياء: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ}. تقولُ: ليُثيبَكَ {أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: {قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “[O kadın:] 'Babam, bizim yerimize [hayvanlarımızı] sulamanın karşılığını ödemek için seni çağırıyor' dedi” buyruğunda, Mûsâ'ya utana utana yürüyerek gelen kadın: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ} “Babam, karşılığını ödemek için seni çağırıyor” yani {أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “bizim yerimize sulamanın ücretini” sana mükâfat olarak vermek üzere çağırıyor demek istemiştir.
وقوله: {فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ}. يقولُ: فمضى موسى معها إلى أبيها، فلمَّا جاء أباها وقَصَّ عليه قَصَصَه مع فرعون وقومه من القبط، قال له: أبوها: {لَا تَخَفْ} فقد {نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. يعنى: من فرعونَ وقومه؛ لأنه لا سلطانَ له بأرضِنا التي أنت بها.
{فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ} “[Mûsâ] ona varıp başından geçenleri anlatınca” buyruğu hakkında [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ kadınla birlikte onun babasına gitti. Babasının yanına varıp Firavun ve onun Kıptî kavmiyle başından geçen olayları ona anlatınca babası ona: {لَا تَخَفْ} “Korkma, şüphesiz {نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} o zalim topluluktan kurtuldun” dedi; yani Firavun ve kavminden kurtuldun, çünkü onun senin bulunduğun bizim topraklarımızda hiçbir hâkimiyeti yoktur [demek istedi].
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباس، قال: أخبرنا يزيد، قال: ثنا الأصبغ، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: استنكر أبو الجاريتين سُرعة
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] anlattı, [İbn Abbâs] dedi ki: İki kızın babası, [kızların] erkenden...
صُدُورِهما بغَنمِهما حُفَّلًا بطانًا ، فقال: إن لكما اليوم لشأنًا - قال أبو جعفر: أَحْسَبُه قال: فأخبرتاه الخبر - فلمَّا أتاه موسى كلَّمه، {قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. ليس لفرعون ولا لقومه علينا سلطانٌ، ولسنا في مملكته .
koyunlarının memeleri süt dolu ve karınları doymuş olarak erkenden geri dönmelerini yadırgadı ve: “Bugün sizin başınızdan kesin bir şey geçti!” dedi. -Ebû Ca'fer dedi ki: Sanırım şöyle dedi: Bunun üzerine onlar babalarına olayı anlattılar.- Mûsâ onun yanına gelip onunla konuşunca [yaşlı adam]: {قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “[Yaşlı adam:] 'Korkma, o zalim topluluktan kurtuldun' dedi”; ne Firavun'un ne de kavminin bizim üzerimizde bir hâkimiyeti vardır ve biz onun mülkünde de değiliz .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّي، قال: لما رجعت الجاريتان إلى أبيهما سريعًا سألهما، فأخْبَرتاه خبر موسى، فأرسل إليه إحداهما، فأتته تمشى على استحياء - [وهو يُسْتَحْيى منه] - قالت: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}. فقام معها وقال لها: امْضِي. فمشت بين يديه، فضربتها الريحُ، فنظر إلى عجيزتها، فقال لها موسى: امشى خَلْفى، ودُلِّينى على الطريق إن أخْطَأْتُ، فلما جاء الشيخ وقصَّ عليه القَصَصَ، قال: {لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: İki kız erkenden babalarına dönünce [babaları] onlara sordu, onlar da Mûsâ'nın haberini verdiler. Bunun üzerine babaları onlardan birini ona gönderdi; o da haya ederek -kendisi de haya edilecek bir durumdaydı- yanına geldi ve: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “Babam, bizim yerimize [hayvanlarımızı] sulamanın karşılığını ödemek için seni çağırıyor” dedi. Mûsâ onunla birlikte kalktı ve ona: “Önden yürü” dedi. Kadın önünde yürürken rüzgâr çarptı ve [Mûsâ] onun arkasını gördü. Bunun üzerine Mûsâ ona: “Ardımdan yürü; ben yolu şaşırırsam bana tarif et” dedi. Yaşlı adamın yanına varıp başından geçenleri anlatınca o: {لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Korkma, o zalim topluluktan kurtuldun” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}. قال: قال مُطَرِّفٌ: أما والله لو كان عند نبيِّ الله شيءٌ، ما تتبَّع مذقتها ، ولكن إنما حمله على ذلك الجَهْدُ، {فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi: 'Babam, bizim yerimize [hayvanlarımızı] sulamanın karşılığını ödemek için seni çağırıyor' dedi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Mutarrif şöyle dedi: “Allah'a yemin olsun ki eğer Allah'ın nebisinin yanında bir şey olsaydı onların vereceği bir yudum sütlü suya tamah etmezdi; fakat onu buna sevk eden şey çektiği aşırı açlık ve sıkıntıydı.” {فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “[Mûsâ] ona varıp başından geçenleri anlatınca [yaşlı adam]: 'Korkma, o zalim topluluktan kurtuldun' dedi” .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: رَجَعتا إلى أبيهما في
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: O iki [kız], babalarına...
ساعةٍ كانتا لا تَرْجِعان فيها، فأنكَرَ شأنَهما، فسألَهما، فأخبرتاه الخبر، فقال لإحداهما: عجِّلى عليَّ به. فأتَته على استحياء، فجاءَتْه فقالت: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا}. فقام معها، كما ذُكر لى، فقال لها: امْشِي خَلْفى، وانْعَتى لى الطريق، وأنا أمْشِى أمامَك، فإنَّا لا نَنْظُرُ في أدبار النساءِ. فلما جاءه أخبَره الخبرَ، وما أخرجه من بلادِه، فلما قص عليه القصص {قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. وقد أخبرت أباها بقوله: إنَّا لا نَنظُرُ في أدبار النساء .
normalde dönmedikleri bir vakitte döndüler. [Babaları] onların bu durumunu yadırgayıp kendilerine sordu; onlar da olayı anlattılar. Bunun üzerine kızlardan birine: “Onu acele bana getir” dedi. Kız haya ederek onun yanına vardı ve: {إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا} “Babam, bizim yerimize [hayvanlarımızı] sulamanın karşılığını ödemek için seni çağırıyor” dedi. Mûsâ -bana anlatıldığına göre- onunla birlikte kalktı ve ona: “Sen arkamdan yürü ve bana yolu tarif et, ben senin önünden yürüyeyim; çünkü biz kadınların arkasına bakmayız ” dedi. Babasının yanına varınca ona durumu ve memleketinden kendisini neyin çıkardığını anlattı. Mûsâ başından geçenleri anlatınca: {قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “[Yaşlı adam:] 'Korkma, o zalim topluluktan kurtuldun' dedi”. Kız da babasına onun “Biz kadınların arkasına bakmayız ” dediğini haber vermişti .
القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ (٢٦)} “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut; çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, bu güçlü ve güvenilir adamdır' dedi. (26)” buyruğunun tefsiri.
يقول تعالى ذكره: قالت إحدى المرأتين اللتين سَقَى لهما موسى لأبيها حين أتاه موسى. وكان اسم إحداهما صَفُورَةُ ، واسم الأخرى ليا. وقيل: شرفا. كذلك.
Yüce Allah'ın zikri buyurur ki: Mûsâ'nın kendileri için [hayvanlarını] suladığı iki kadından biri, Mûsâ onun yanına geldiğinde babasına [böyle] dedi. Onlardan birinin adı Safûra , diğerinin adı ise Leyyâ idi. [Diğerinin adının] Şerefâ olduğu da söylenmiştir. İşte böyle.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني وهب بن سليمانَ الذِّماريُّ ، عن شُعَيبٍ الجبائيِّ، قال: اسم الجاريتين ليا وصَفُورَةُ (٤)، وامرأة موسى صَفُورَة (٤) ابنه يثرونَ كاهن مدينَ، والكاهنُ حَبْرٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Vehb b. Süleymân ez-Zimârî , Şuayb el-Cübbâî'den bildirdi, dedi ki: İki kızın adı Leyyâ ve Safûra (٤) idi. Mûsâ'nın hanımı Safûra (٤), Medyen kâhini Yesrûn'un kızıdır; kâhin ise din bilgini (habr) demektir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: إحداهما صَفُورَةُ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: İkisinden biri Safûra'dır