يقولُ تعالى ذكرُه: فأصبَح موسى في مدينةِ فرعونَ خائفًا من جنايتِه التي جَنَاها، وقَتْلِه النفسَ التي قتَلها، أن يُؤخذَ فيُقتلَ بها، {يَتَرَقَّبُ}. يقولُ: يترقَّبُ الأخبارَ. أي: ينتظرُ ما الذي يتحدَّثُ به الناسُ، مما هُم صانِعون في أمرِه وأمرِ قَتيلِه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ, işlediği suçtan ve öldürdüğü kimseden dolayı yakalanıp buna karşılık öldürülmekten korkarak Firavun'un şehrinde sabahladı. {يَتَرَقَّبُ} “Etrafı gözetleyerek”; yani haberleri gözetleyerek; insanların kendi durumu ve öldürdüğü kişi hakkında neler konuştuklarını, ne yapacaklarını bekleyerek [sabahladı].
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرنا يزيدُ، قال: أخبَرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، قال: ثنا القاسمُ بنُ أبي أيوبَ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} الأخبارَ.
Bana el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Eyyûb anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} “Şehirde korku içinde, etrafı gözetleyerek sabahladı” [ayetindeki gözetlemeyi], haberleri [gözetleyerek] [şeklinde tefsir etti].
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {خَائِفًا يَتَرَقَّبُ}. قال] : خائفًا من قتلِه النفسَ، يترقبُ أن يؤخذَ .
[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} “Korku içinde, etrafı gözetleyerek”. Dedi ki] : Adam öldürmüş olmaktan dolayı korkarak, yakalanmayı gözetleyerek .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ}. قال: خائفًا أن يُؤخذَ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} “Şehirde korku içinde, etrafı gözetleyerek sabahladı”. Dedi ki: Yakalanmaktan korkarak .
وقولُه: {فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فرأى موسى لما دخلَ المدينةَ على خوفٍ مُترقِّبًا الأخبارَ عن أمرِه وأمرِ القتيلِ ، الإسرائيليَّ الذي اسْتَنْصَره بالأمسِ على الفِرعَونيِّ. يُقاتلُ فرعَونيًّا آخرَ، فرآه الإسرائيليُّ، فاسْتَصْرَخه على الفِرعَونيِّ، يقولُ: فاسْتَغاثه أيضًا على الفِرعَونيِّ، وأَصْلُه من الصُّراخِ، كما يُقالُ: [يا لَبَني] فلانٍ، يا صباحاه. قال له موسى: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال موسى للإسرائيليِّ الذي اسْتَصْرَخه، وقد صادَفَ موسى نادمًا على ما سلَف منه مِن قتلِه بالأمسِ القتيلَ، وهو يسْتَصْرِخُه اليومَ على آخرَ: إِنَّكَ أَيُّها المُستَصْرِخُ {لَغَوِيٌّ}. يقولُ: إنَّك لذو غَوَايَةٍ، {مُبِينٌ}. يقولُ: قد أبنتَ غَوَايتَك؛ بقتالِك أمسِ رجلًا، واليومَ آخرَ.
O'nun: {فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ} “Bir de ne görsün, dün kendisinden yardım isteyen kimse yine feryat ederek ondan yardım istiyor!” buyruğu; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ, kendi durumu ve öldürülen kimse hakkındaki haberleri gözetleyip korku içinde şehre girdiğinde, dün Firavun taraftarına karşı kendisinden yardım isteyen İsrâiloğlunu gördü . [Adam] başka bir Firavun taraftarıyla kavga ediyordu. İsrâiloğlu onu görünce, Firavun taraftarına karşı ona feryat ederek yardım istedi. Yani o Firavun taraftarına karşı yine ondan imdat diledi. Bu kelimenin aslı 'surâh' (bağırmak, çığlık atmak) kökündendir; nitekim [ey] falan oğulları! Yetişin! (yâ sabâhâh) denmesi gibidir. Mûsâ ona: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” dedi. Şanı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ, dün öldürdüğü kimseden dolayı daha önce kendisinden sâdır olan şeye pişman olmuş bir haldeyken ve o da bugün kendisini bir başkasına karşı feryatla yardıma çağırırken, feryat eden o İsrâiloğluna şöyle dedi: Ey yardım isteyen! Şüphesiz sen {لَغَوِيٌّ} yani kesinlikle azgınlık sahibisin; {مُبِينٌ} yani dün bir adamla, bugün de başka bir adamla kavga etmek suretiyle azgınlığını açıkça ortaya koydun.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباسُ، قال: أخبَرنا يزيدُ، قال: أخبَرنا الأصبغُ بن زيدٍ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: أُتِىَ فرعونُ، فقيل له: إن بني
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Firavun'a gelindi ve ona şöyle denildi: «Şüphesiz İsrâil-
إسرائيلَ قد قتَلوا رجلًا من آلِ فرعونَ، فخُذْ لنا بحقِّنا، ولا تُرخِّصْ لهم في ذلك. فقال: ابْغونِى قاتلَه ومَن يشهدُ عليه، لا يستقيمُ أَن نَقْضِيَ بغيرِ بيِّنةٍ ولا ثَبَتٍ . فاطلُبوا ذلك. فبينما هم يطوفون لا يجِدون شيئًا، إذ مرَّ موسى من الغدِ، فرأى ذلك الإسرائيليَّ يقاتلُ فرعونيًّا، فاسْتَغاثَه الإسرائيليُّ على الفِرعَونيِّ، فصادَفَ موسى وقد نَدِم على ما كان منه بالأمسِ، وكَرِه الذي رأى، فغَضِب موسى، فمدَّ يدَه وهو يريدُ أن يبطِشَ بالفِرعونيِّ، فقال للإسرائيليِّ لِمَا فعَل بالأمسِ واليومِ: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}. فنظَر الإسرائيليُّ إلى موسى بعدَ ما قال هذا، فإذا هو غضبانُ كغضَبِه بالأمسِ إذ قتَلَ فيه الفِرعَونيَّ، فخافَ أن يكونَ بعدَ ما قال له: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} إِيَّاه أرادَ، ولم يكنْ أرادَه، إنَّما أرادَ الفِرْعونيَّ، فخاف الإسرائيليُّ، [فحاجَز الفرعونيَّ] ، فقال: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ}. وإنَّما قال ذلك مخافةَ أن يكونَ إيَّاه أرَاد موسى لِيَقْتُلَه، فتَتارَكا .
Firavun ailesinden bir adamı öldürdüler; bizim hakkımızı onlardan al ve bu konuda onlara müsamaha gösterme.' O da: 'Bana onun katilini ve aleyhine şahitlik edecek kimseyi bulun; apaçık bir delil ve kesin bir kanıt olmaksızın hüküm vermemiz doğru olmaz. Onu arayın!' dedi. Onlar ortalıkta dolaşıp hiçbir şey bulamazlarken, ertesi gün Mûsâ oradan geçti ve o İsrâiloğlunun bir Firavun taraftarıyla kavga ettiğini gördü. İsrâiloğlu, Firavun taraftarına karşı ondan imdat istedi. Mûsâ ise dün kendisinden sâdır olan şeye pişman olmuş bir vaziyetteydi ve gördüğü şeyi çirkin buldu. Mûsâ öfkelendi ve Firavun taraftarını yakalayıp hırpalamak isteyerek elini uzattı; dün ve bugün yaptıklarından ötürü de İsrâiloğluna: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” dedi. İsrâiloğlu, Mûsâ bunu söyledikten sonra ona baktı; bir de gördü ki Mûsâ, dün Firavun taraftarını öldürdüğü andaki gibi öfkelidir. Kendisine: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” dedikten sonra kendisini kastettiğinden korktu; oysa onu kastetmemişti, sadece Firavun taraftarını kastetmişti. İsrâiloğlu korktu [ve Firavun taraftarını savuşturup araya girdi] de: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ} “Ey Mûsâ! Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun” dedi. Bunu sırf Mûsâ'nın öldürmek için kendisini kastettiği korkusundan ötürü söyledi. Bunun üzerine birbirlerini bıraktılar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ}]. قال: الاستنصارُ والاسْتِصْراخُ واحدٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ} “[Bir de ne görsün, dün kendisinden yardım isteyen kimse yine feryat ederek ondan yardım istiyor!]”. Dedi ki: İstinnsâr (yardım istemek) ile istisrah (feryatla yardım istemek) aynı anlamdadır .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ}]. يقولُ: يستَغيثُه.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] anlattı: {فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ} “[Bir de ne görsün, dün kendisinden yardım isteyen kimse yine feryat ederek ondan yardım istiyor!]”. [es-Süddî] şöyle demektedir: Ondan imdat istemektedir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما قَتَل موسى القتيلَ، خرَج فَلحِق بمنزلِه من مصرَ، وتحدَّث الناسُ بشأنِه، وقيل: قتَل موسى رجلًا. حتى انتَهى ذلك إلى فرعونَ، فأصبَحَ موسى غاديًا الغَدَ، وإذا صاحبُه بالأمسِ معانِقٌ رجلًا آخرَ من عدوِّه، فقال له موسى: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} أمسِ رجلًا، واليومَ آخرَ!
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ adamı öldürünce çıkıp Mısır'daki evine sığındı. İnsanlar onun durumunu konuşmaya başladılar ve: 'Mûsâ bir adam öldürdü' denildi. Hatta bu durum Firavun'a kadar ulaştı. Mûsâ ertesi gün erkenden çıktı; bir de ne görsün, dünkü arkadaşı düşmanından başka bir adamın boynuna sarılmış kavga ediyor! Mûsâ ona: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın! Dün bir adamla, bugün de bir başkasıyla!” dedi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا حفصٌ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ والشَّيْبانيِّ، عن عكرِمةَ، قال: الذي اسْتَنصَره هو الذي اسْتَصْرَخه .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hafs, el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr ve eş-Şeybânî'den, onlar da İkrime'den anlattı, dedi ki: Kendisinden yardım isteyen kişi, feryat ederek çağıran kişinin ta kendisidir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ (١٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا قَالَ يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ (١٩)} “Nihayet ikisinin de düşmanı olan adamı yakalamak isteyince o: ‘Ey Mûsâ! Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun, arabuluculardan / ıslah edicilerden olmak istemiyorsun!’ dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا أن أرادَ موسى أن يبطِشَ بالفرعونيِّ الذي هو عدوٌّ له وللإسرائيليِّ، قال الإسرائيليُّ لموسى وظنَّ أنه إيَّاه يريدُ: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}؟
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ, hem kendisinin hem de İsrâiloğlunun düşmanı olan Firavun taraftarını yakalayıp hırpalamak isteyince, İsrâiloğlu Mûsâ'nın kendisini kastettiğini zannederek Mûsâ'ya: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادةَ: {فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا}. قال: خافَه الذي من شيعتِه حينَ قال له موسى: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] anlattı: {فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا} “Her ikisinin de düşmanı olan adamı yakalamak isteyince” [Katâde] dedi ki: Mûsâ ona: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” dediği zaman, kendi taraftarı olan kimse ondan korktu.
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال موسى للإسرائيليِّ: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}. ثم أقبَلَ لينصُرَه، فلما نظَر إلى موسى قد أقبَل نحوَه، ليبطِشَ بالرجل الذي يقاتلُ الإسرائيليَّ، قال الإسرائيليُّ، وفَرِق من موسى أن يبطشَ به؛ من أَجْلِ أنه أغْلَظ له الكلامَ: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ}. فتركه موسى .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Mûsâ İsrâiloğluna: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” dedi. Sonra ona yardım etmek için yöneldi. İsrâiloğlu, Mûsâ'nın kendisiyle kavga eden adamı yakalamak üzere kendisine doğru yöneldiğini görünce, kendisine sert konuştuğu için Mûsâ'nın kendisini yakalayıp hırpalayacağından korkarak: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} “Ey Mûsâ! Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun, arabuluculardan / ıslah edicilerden olmak istemiyorsun!” dedi. Bunun üzerine Mûsâ onu bıraktı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكر بن عبد الله، عن أصحابه، قال: نَدِم بعد أن قتل القتيلَ، فقال: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ}. قال: ثم اسْتَنصَره بعد ذلك الإسرائيليُّ على قِبْطيٍّ آخر، فقال له موسى: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}. فلمَّا أراد أن يبطش بالقِبْطيِّ، ظَنَّ الإسرائيليُّ أنه إيَّاه يريدُ، فقال: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}؟
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan, o da arkadaşlarından anlattı, dedi ki: Adamı öldürdükten sonra pişman oldu ve: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} “Bu şeytanın işindendir. Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır” dedi. Dedi ki: Sonra bundan sonra İsrâiloğlu başka bir Kıptîye karşı ondan yardım istedi; Mûsâ da ona: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” dedi. Kıptîyi yakalamak isteyince, İsrâiloğlu Mûsâ'nın kendisini kastettiğini sandı da: {يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Ey Mûsâ! Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi.
قال: وقال ابن جُريجٍ، أو ابن أبي نجيحٍ - الطبريُّ يَشكُّ، وهو في الكتابِ ابن أبي نجيحَ -: إنَّ موسى لما أصبَح، أصبَحَ نادمًا تائبًا، يودُّ أن لم يبطشْ بواحدٍ منهما، وقد قال للإسرائيليِّ: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ}. فعَلم الإسرائيليُّ أنَّ موسى غيرُ ناصرِه، فلمَّا أرادَ الإسرائيليُّ أن يبطِشَ بالقبْطيِّ نهاه موسى، ففَرِق الإسرائيليُّ من موسى، فقال: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}؟ فسعَى بها القِبْطيُّ.
Dedi ki: İbn Cüreyc yahut İbn Ebî Necîh -Taberî şüphe etmektedir; yazılı nüshada İbn Ebî Necîh'tir- şöyle dedi: Mûsâ sabahladığında pişman olmuş ve tövbe etmiş olarak sabahladı; ikisinden hiçbirini yakalayıp hırpalamamış olmayı temenni ediyordu. İsrâiloğluna da: {إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” demişti. İsrâiloğlu, Mûsâ'nın kendisine yardım etmeyeceğini anladı. İsrâiloğlu Kıptîyi yakalamak isteyince Mûsâ ona engel oldu; bunun üzerine İsrâiloğlu Mûsâ'dan korktu ve: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi. Kıptî de gidip bu haberi yaydı.
وقولُه: {إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا
Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan şu buyruğu: {إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ} “Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun”. [Allah Teâlâ] haber vererek buyuruyor ki:
عن قيل الإسرائيليِّ لموسى: {إِنْ تُرِيدُ}: ما تريدُ إلَّا أن تكون جبَّارًا في الأرض.
{إِنْ تُرِيدُ}: Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun.
وكان من فِعْل الجبابرة قتلُ النفوسِ ظلمًا بغير حقٍّ. وقيل: إنَّما قال ذلك لموسى الإسرائيليُّ؛ لأنَّه كان عندَهم مَن قتَل نفسَين من الجبابرة.
Zorbaların âdeti ise canları haksız yere, zulümle öldürmekti. Denildi ki: İsrâiloğlu bunu Mûsâ'ya sadece, kendi aralarında iki can öldüren kimsenin zorbalardan sayılması sebebiyle söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا هشيمُ بنُ بشيرٍ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن الشعبيِّ، قال: من قتَل رجلين فهو جبَّارٌ. قال: ثم قرأ: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} .
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Huşeym b. Beşîr, İsmâil b. Sâlim'den, o da eş-Şa'bî'den anlattı, dedi ki: 'İki adam öldüren kimse zorbadır.' Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} “Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun, arabuluculardan / ıslah edicilerden olmak istemiyorsun!” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ}: إن الجبابرة هكذا، تقتلُ النفس بغيرِ النفس .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ} “Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun”. Şüphesiz zorbalar böyledir; bir cana karşılık olmaksızın cana kıyarlar .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ: {إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ}. قال: تلك سيرةُ الجبابرة أن تقتل النفسَ بغير النفسِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ} “Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun” ayeti hakkında şöyle dedi: Bir cana karşılık olmaksızın cana kıymak zorbaların yoludur.
وقولُه: {وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ}. يقولُ: وما تريدُ أن تكون ممن يعمَلُ في الأرض بما فيه صلاحُ أهلِها، من طاعة الله.
O'nun: {وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} “Arabuluculardan / ıslah edicilerden olmak istemiyorsun” buyruğu; sen Allah'a itaat ederek, yeryüzünde halkının ıslahını sağlayacak şeylerle amel eden kimselerden olmak istemiyorsun, demektir.
وذُكِر عن ابن إسحاق أنَّه قال في ذلك ما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق: {وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ}. أي: ما هكذا يكونُ
İbn İshâk'tan bu hususta, bize İbn Humeyd'in anlattığı -ki o: Bize Seleme anlattı, o da İbn İshâk'tan [nakletti] dedi- şu sözü söylediği zikredilmiştir: {وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} “Arabuluculardan / ıslah edicilerden olmak istemiyorsun”. Yani: Şöyle...
الإصلاحُ .
Islah edicilik böyle olmaz .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ (٢٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ (٢٠)} “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi ve: ‘Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar. Hemen çık [git], şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim’ dedi.”
ذُكر أن قول الإسرائيليِّ سَمِعه سامعٌ فأفشاه، وأعْلمَ به أهل القتيل، فحينئذٍ طلب فرعونُ موسى، وأمَر بقَتْلِه، فلما أمَر بقتلِه، جاء موسى مُخْبِرٌ، وأخبَره بما قد أمَر به فرعونُ في أمره، وأشار عليه بالخروج من مصر بلد فرعونَ وقومِه.
Zikredildiğine göre, İsrâiloğlunun sözünü duyan biri bunu ifşa etti ve öldürülen adamın ailesine haber verdi. Bunun üzerine Firavun Mûsâ'yı arattı ve öldürülmesini emretti. Firavun onun öldürülmesini emredince, bir haberci Mûsâ'ya gelerek Firavun'un onun hakkında ne emrettiğini bildirdi ve Firavun ile kavminin memleketi olan Mısır'dan çıkıp gitmesini ona tavsiye etti.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني العباسُ، قال: أخبَرنا يزيدُ، قال: أخبَرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، قال: ثنا القاسمُ بن أبي أيوب، قال: ثنى سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: انْطَلَق الفِرعونيُّ الذي كان يقاتلُ الإسرائيليَّ إلى قومه، فأخبَرهم بما سمع من الإسرائيليِّ من الخبر حينَ يقولُ: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}، فأرسَلَ فرعونُ الذَّبَّاحين لقَتْل موسى، فأخَذوا الطريق الأعظم، وهم لا يخافون أن يفوتَهم، وكان رجلٌ من شيعة موسى في أقصَى المدينة، فاخْتصَر طريقًا قريبًا، حتى سبَقَهم إلى موسى، فأخبَره الخبر .
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd bildirdi, dedi ki: Bize el-Esbağ b. Zeyd bildirdi, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Eyyûb anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: İsrâiloğlu ile kavga eden Firavun taraftarı kendi kavmine giderek, İsrâiloğlunun: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dediği sırada ondan duyduğu haberi bildirdi. Firavun Mûsâ'yı öldürmek için cellatları gönderdi; onlar da ellerinden kaçamayacağı düşüncesiyle ana yoldan gittiler. Şehrin öbür ucunda Mûsâ'nın taraftarlarından bir adam vardı; kestirme ve yakın bir yoldan giderek onlardan önce Mûsâ'ya ulaştı ve durumu ona haber verdi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: أَعْلَمهم القبطيُّ الذي هو عدوٌّ لهما، فأتَمر الملأُ ليقتُلوه، فجاء رجلٌ من أقصى المدينة. وقرأ:
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: İkisine de düşman olan Kıptî onlara haber verdi; bunun üzerine ileri gelenler onu öldürmek için anlaştılar. Derken şehrin öbür ucundan bir adam geldi. Ve [Katâde] okudu:
{إِنْ} إلى آخر الآية. قال: كنَّا نحدَّثُ أنه مؤمنُ آل فرعون .
{إِنَّ} kısmından ayetin sonuna kadar okudu. [Katâde] dedi ki: Bize onun Firavun ailesinin mümini olduğu anlatılırdı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: ذهب القبطيُّ، يعنى الذي كان يقاتلُ الإسرائيليَّ، فأفْشَى عليه أن موسى هو الذي قتل الرجل، فطلبه فرعونُ وقال: خُذُوه، فإنه صاحبُنا. وقال للذين يَطلُبونه: اطْلُبوه في بُنَيَّاتِ الطريقِ ، فإن موسى غلامٌ لا يهتدى الطريق. وأخذ موسى في بُنَيَّاتِ الطريق، وقد جاءه الرجلُ فأخبره: {إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Kıptî -yani İsrâiloğlu ile kavga eden kişi- gidip adamı öldürenin Mûsâ olduğunu ifşa etti. Firavun onu arattı ve: 'Onu yakalayın, zira o aradığımız kişidir' dedi. Onu arayanlara da: 'Onu ara yollarda arayın; zira Mûsâ yolu bilmeyen bir gençtir' dedi. Mûsâ ise ara yollara sapmıştı; o sırada o adam da gelip ona: {إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} “İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar” diye haber verdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ، عن أصحابه، قالوا: لما سمع القبطيُّ قول الإسرائيليِّ لموسى: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}. سعى بها إلى أهل المقتول، فقال: إن موسى هو قتل صاحِبَكم. ولو لم يَسْمَعْه من الإسرائيليِّ لم يعلَمْه أحدٌ، فلمَّا علم موسى أنهم قد عَلِموا خرَج هاربًا، فطلبه القومُ فسبَقهم. قال: وقال ابن أبي نجيحٍ: سعَى القبطيُّ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan, o da arkadaşlarından anlattı, dediler ki: Kıptî, İsrâiloğlunun Mûsâ'ya: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dediğini işitince, öldürülen kişinin ailesine koşup: 'Arkadaşınızı öldüren Mûsâ'dır' dedi. Eğer bunu İsrâiloğlundan duymamış olsaydı hiç kimse bunu bilemeyecekti. Mûsâ onların bunu öğrendiğini anlayınca kaçarak çıktı; kavim de onun peşine düştü fakat Mûsâ onlardan önce davrandı. Dedi ki: İbn Ebî Necîh de: 'Kıptî gidip haber verdi' demiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمر، قال: قال الإسرائيليُّ لموسى: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}. وقبْطيٌّ قريبٌ منهما يسمَعُ، فأفشَى عليهما .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: İsrâiloğlu Mûsâ'ya: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir canı öldürdüğün gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi. Yakınlarında dinleyen bir Kıptî de vardı; gidip ikisini de ele verdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: سمع ذلك عدوٌّ، فأفشى عليهما.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bunu bir düşman işitti ve ikisini de ele verdi.
وقولُه: {وَجَاءَ رَجُلٌ} ذُكر أنَّه مؤمنُ آل فرعونَ، وكان اسمُه فيما قيل سَمْعانَ. وقال بعضُهم: بل كان اسمُه شَمْعونَ.
O'nun: {وَجَاءَ رَجُلٌ} “Bir adam geldi” buyruğu; rivayet edildiğine göre bu zat Firavun ailesinin müminiydi ve söylendiğine göre adı Sem'ân idi. Bazıları ise adının Şem'ûn olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، أخبرني وهبُ بنُ سليمانَ، عن شُعَيبٍ الجبَائيِّ، قال: اسمُه شَمْعون، الذي قال لموسى: {إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; bana Vehb b. Süleymân, Şuayb el-Cübbâî'den bildirdi, dedi ki: Mûsâ'ya: {إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} “İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar” diyen kişinin adı Şem'ûn idi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: أصبَح الملأُ من قومِ فرعونَ قد أجْمَعوا لقَتْل موسى فيما بلَغهم عنه، فجاء رجلٌ من أقصَى المدينة يسعَى، يُقالُ له: سَمْعَانُ. فقال: {يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Firavun kavminden ileri gelenler, Mûsâ hakkında kendilerine ulaşan haber üzerine onu öldürmek için söz birliği ettiler. Bunun üzerine şehrin öbür ucundan Sem'ân denilen bir adam koşarak geldi ve: {يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ} “Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar. Hemen çık [git], şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادة، قال: {وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى} إلى موسى {قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı, dedi ki: {وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى} “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi” [ve] Mûsâ'ya: {قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ} “'Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar. Hemen çık [git], şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim' dedi” .
وقولُه: {مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ}. يقولُ: من آخر مدينة فرعون، {يَسْعَى}. يقولُ: يعجَلُ.
O'nun: {مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ} “Şehrin öbür ucundan” buyruğu; Firavun'un şehrinin en sonundan, {يَسْعَى} “koşarak [geldi]” buyruğu ise; acele ediyor, aceleyle koşuyor, demektir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى}. قال: يَعْجَلُ ليس بالشَّدِّ.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] aktardı: {وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى} “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi” [ayeti hakkında] o şöyle demiştir: Acele etmek (hızlı davranmak) anlamındadır, koşarak seğirtmek (şedd) demek değildir.
وقولُه: {قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال الرجلُ الذي جاء من أقصى المدينة يسعى لموسى: يا موسى، إن أشراف قوم فرعونَ ورؤساءَهم يَتَوامَرون بقَتْلِك، ويتَشاورُون ويَرْتَئون فيه . ومنه قولُ الشاعر :
O'nun: {قَالَ يَامُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} “'Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar' dedi” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şehrin öbür ucundan koşarak gelen adam Mûsâ'ya dedi ki: Ey Mûsâ! Firavun kavminin ileri gelenleri ve reisleri seni öldürme hususunda birbirlerine emirler veriyorlar , aralarında istişare edip görüş bildiriyorlar . Şairin şu sözü de bu kabildendir :
ما تَأْتِمر فينا فَأمْـ … ـرُكَ في يَمينك أو شِمالِكْ
Bizim hakkımızda neye karar verirsen ver, senin emrin/işin sağında yahut solundadır (kendi elindedir)
يعنى: ما تَرْتئى وتَهمَّ به. ومنه قولُ النَّمِرِ بن تَوْلَبٍ :
Yani: Ne görüş bildirir ve neye niyetlenirsen. en-Nemir b. Tevleb'in şu sözü de bu kabildendir :
أرَى النَّاسَ قَدْ أَحْدَثُوا شِيمَةً … وفي كُلِّ حادِثَةٍ يُؤْتَمَرْ
Görüyorum ki insanlar yeni bir huy edindiler / Ve her yeni ortaya çıkan olayda istişare edilir oldu
أي: يُتَشاوَرٌ ويُرتأى فيها.
Yani: Onda danışılır ve görüş bildirilir.
وقولُه: {فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ}. يقولُ: فاخْرُج من هذه المدينة، إنى لك في إشارتي عليك بالخروج منها من النَّاصحين.
O'nun: {فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ} “Hemen çık [git], şüphesiz ben sana öğüt verenlerdenim” buyruğu; bu şehirden çık; şüphesiz ben, oradan çıkman yönündeki tavsiyemde sana öğüt verenlerdenim, demektir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢١) وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkında söz: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢١) وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ (٢٢)} “Bunun üzerine korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı. 'Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar' dedi. (21) Medyen tarafına yöneldiğinde: 'Umarım Rabbim beni doğru yola iletir' dedi. (22)”
يقولُ تعالى ذكرُه: فخرج موسى من مدينة فرعون خائفًا من قتله النفس أن يُقْتَلَ به، {يَتَرَقَّبُ}. يقولُ: ينتظرُ الطلب أن يُدرِكَه فيأخُذَه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, bir cana kıydığı için buna karşılık öldürülmekten korkarak Firavun'un şehrinden çıktı; {يَتَرَقَّبُ} “etrafı gözetleyerek” buyruğu; peşine düşenlerin kendisine yetişip yakalamasını bekleyip gözetleyerek, demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ}: خائفًا من قتله النفس، يترقَّبُ الطلب، قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} “Bunun üzerine korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: Cana kıymış olmasından ötürü korkarak, peşine düşenleri gözetleyerek [oradan ayrıldı]. {قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ} “Dedi ki: 'Rabbim! Beni [şu] topluluktan kurtar'”
الظَّالِمِينَ}.
الظَّالِمِينَ}. “'Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar' dedi.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادة: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ}. قال: خائفًا من قتل النفس، يترقَّبُ أن يأخذه الطَّلَبُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} “Bunun üzerine korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı”. Dedi ki: Cana kıydığı için korkarak, peşine düşenlerin kendisini yakalamasını gözetleyerek .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: ذُكر لى أنه خرج على وجْهه خائفًا يترقَّبُ، ما يَدْرى أيَّ وَجْه يسلُكُ، وهو يقولُ: {رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana anlatıldığına göre o, hangi yöne gideceğini bilmeksizin korku içinde etrafı gözetleyerek rastgele yola çıktı ve: {رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar” diyordu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ}. قال: يترقَّبُ الطَّلَب مخافةً.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ} “Bunun üzerine korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı” buyruğu hakkında: Korku içinde peşine düşülmesini gözetliyordu, dedi.
وقولُه: {قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى وهو شاخصٌ عن مدينة فرعونَ خائفًا: ربِّ نَجِّنى من هؤلاء القوم الكافرين الذين ظلموا أنفُسَهم بكفرهم بك.
O'nun: {قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “'Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar' dedi” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, Firavun'un şehrinden korku içinde ayrılırken şöyle dedi: Rabbim! Sana inkâr etmekle nefislerine zulmetmiş olan bu kâfirler topluluğundan beni kurtar.
وقولُه: {وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولما جعل موسى وجْهَه نحو مدين ماضيًا إليها، شاخصًا عن مدينة فرعونَ، وخارجًا عن سلطانه، {قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ}.
O'nun: {وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ} “Medyen tarafına yöneldiğinde” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, Firavun'un şehrinden ayrılıp onun hâkimiyetinden çıkarak Medyen'e doğru yüzünü çevirip oraya yöneldiğinde {قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “'Umarım Rabbim beni doğru yola iletir' dedi”.
وعنى بقوله: {تِلْقَاءَ}: نحو مدين. ويُقالُ: فعَل ذلك من تلقاء نفسه. يعني به: من قبل نفسه. ويُقالُ: دارُه تلقاء دارِ فلانٍ. إذا كانت مُحاذيتها.
{تِلْقَاءَ} “Tarafına” buyruğuyla Medyen yönünü kastetmiştir. Nitekim “Bunu kendi kendine / kendiliğinden (min tilkâi nefsihî) yaptı” denilir ki bununla “kendi tarafından yaptı” anlamı kastedilir. Yine “Onun evi falanın evinin karşısındadır (tilkâe dâri fulân)” denilir ki evi onun tam karşısında olduğunda [bu ifade kullanılır].
ولم يُصرَف اسمُ مدينَ؛ لأنها اسمُ بلدة معروفةٍ، كذلك تفعلُ العربُ بأسماءِ البلاد المعروفة ومنه قول الشاعر :
"Medyen" kelimesi, bilinen bir beldenin adı olduğu için gayrimunsarıf olmuştur (tenvin almamıştır). Araplar bilinen belde isimlerine böyle muamele ederler. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
رُهْبَانُ مَدْيَنَ لَوْ رَأَوْكِ تَنزَّلُوا … والعُصْمُ مِنْ شَعَفِ العَقولِ الفَادِرِ
Medyen rahipleri seni görselerdi [manastırlarından] aşağı inerlerdi / Dağ keçileri de Akūl dağının ulu zirvelerinden [inerdi]
وقولُه: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ}. يقولُ: عسى ربِّي أن يبيِّنَ لي قَصْدَ السبيل إلى مدين. وإنما قال ذلك لأنه لم يكن يعرفُ الطريق إليها.
O'nun: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “'Umarım Rabbim beni doğru yola iletir' dedi” buyruğu; umulur ki Rabbim bana Medyen'e giden dosdoğru yolu gösterir, demektir. Bunu da Medyen yolunu bilmediği için söylemiştir.
وذُكر أن الله قيَّض له إذ قال: {رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. مَلَكًا سَدَّده الطريق وعرَّفه إيَّاه.
Rivayet edildiğine göre, o: {رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar” dediğinde, Allah ona yolu gösteren ve onu doğru yola ileten bir melek görevlendirmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لما أخذ موسى في بُنَيَّاتِ الطريقِ، جاءه مَلَكٌ على فرسٍ، بيدِه عَنَزَةٌ، فلمَّا رآه موسى سجد له من الفَرَقِ، قال: لا تَسْجُدْ لى، ولكن اتبعنى. فاتَّبَعَه، فهداه نحو مدين، وقال موسى وهو مُتَوجِّهٌ نحو مدينَ: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ}. فانطلق به حتى انتهى به إلى مَدينَ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Mûsâ tali yollara saptığında, at üzerinde, elinde baston bulunan bir melek geldi. Mûsâ onu görünce korkudan ona secde etti. [Melek]: "Bana secde etme, fakat beni takip et" dedi. O da onu takip etti ve [melek] onu Medyen tarafına yönlendirdi. Mûsâ Medyen'e doğru yönelmişken: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” diyordu. Böylece melek onu Medyen'e varıncaya kadar götürdü .
حدَّثني العباسُ، قال: أخبرنا يزيدُ، قال: أخبرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا سعيدُ بنُ جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: خرَج موسى مُتَوجِّهًا نحو مدينَ، وليس له علمٌ بالطريق إلا حُسن ظنِّه بربِّه، فإنه قال: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ}.
Bana el-Abbâs anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Mûsâ, Rabbine olan hüsnüzannından başka yol hakkında hiçbir bilgisi olmaksızın Medyen'e doğru yönelerek yola çıktı. Nitekim o: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: ذُكِر لى أنه خرج وهو يقولُ: {رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}. فَهَيَّأ الله الطريق إلى مدين، فخرج من مصرَ بلا زادٍ ولا حذاءٍ، ولا ظَهْرٍ ولا درهمٍ ولا رغيفٍ، خائفًا يترقَّبُ، حتى وقع إلى أُمَّةٍ من الناسِ يَسْقُون بمدينَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana anlatıldığına göre o: {رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Rabbim! Beni zalimler topluluğundan kurtar” diyerek çıktı. Allah da Medyen'e giden yolu [ona] hazırladı. Böylece o; azıksız, ayakkabısız, bineksiz, dirhemsiz ve ekmeksiz olarak, korku içinde etrafı gözetleyerek Mısır'dan çıktı ve nihayet Medyen'de [hayvanlarını] sulayan bir grup insana rastladı .
حدَّثنا أبو عمارٍ الحسينُ بن حريثٍ المروزيُّ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن الأعمش، عن المنهال بن عمرٍو، عن سعيد بن جُبَيرٍ، قال: خرَج موسى من مصر إلى مَدْينَ، وبينَها وبينَها مسيرةُ ثمانٍ. قال: وكان يقالُ: نحوٌ من الكوفة إلى البصرة، ولم يَكُنْ له طعامٌ إلا وَرَقُ الشَّجرِ، وخرَج حافيًا، فما وصَل إليها حتى وقَع خُفُّ قدَمِهِ .
Bize Ebû Ammâr el-Hüseyin b. Hurays el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Mûsâ Mısır'dan Medyen'e doğru çıktı; ikisinin arası sekiz günlük mesafeydi. Dedi ki: Kûfe ile Basra arası kadar olduğu söylenirdi. Ağaç yaprağından başka yiyeceği yoktu ve yalınayak yola çıkmıştı; oraya varıncaya kadar ayak tabanının derisi soyuldu .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عَثَّامٌ، قال: ثنا الأعمش، عن المِنْهال، عن سعيد، عن ابن عباس، قال: لمَّا خرَج موسى من مصرَ إلى مدينَ، وبينه وبينَها ثمانِ ليالٍ، كان يقالُ: نحوٌ من البصرة إلى الكوفة. ثم ذكر نحوه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, el-Minhâl'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ Mısır'dan Medyen'e doğru çıktığında -ki aralarında sekiz gecelik mesafe vardı, Basra ile Kûfe arası kadar olduğu söylenirdi-... Sonra benzerini zikretti .
ومدينُ كان بها يومئذٍ قومُ شعيبٍ ﵇.
O günlerde Medyen'de Şuayb aleyhisselâm'ın kavmi bulunmaktaydı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادة قولَه: {وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ}: ومدين: ماءً كان عليه قومُ شعيبٍ، {قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ} “[Mûsâ] Medyen tarafına yöneldiğinde” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Medyen, üzerinde Şuayb'ın kavminin bulunduğu bir su [kaynağı] idi. {قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “«Umarım Rabbim beni doğru yola ulaştırır» dedi” .
وأما قوله: {سَوَاءَ السَّبِيلِ}. فإن أهل التأويل اختلفوا في تأويله نحو قولنا فيه.
O'nun: {سَوَاءَ السَّبِيلِ} “doğru yol” buyruğuna gelince; tefsir ehli bunun tefsirinde bizim bu konudaki görüşümüze benzer şekilde ihtilaf etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَوَاءَ السَّبِيلِ}. قال: الطريقَ إلى مدينَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {سَوَاءَ السَّبِيلِ} “doğru yol” buyruğu hakkında: Medyen'e giden yol, dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ}. قال: قَصْدَ السَّبيل .
Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {قَالَ عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “'Umarım Rabbim beni doğru yola iletir' dedi” buyruğu hakkında: Dosdoğru yol, dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ راشدٍ، عن الحسنِ: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ}. قال: الطريقَ المستقيمَ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid, el-Hasan'dan [naklen] anlattı: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Dosdoğru yolu.
القولُ تأويل قوله تعالى: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkında söz: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ (٢٣)} “Medyen suyuna vardığında, orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu. Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü. 'Meseleniz nedir?' dedi. 'Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürünceye kadar biz sulayamayız; babamız ise yaşlı bir ihtiyardır' dediler. (23)”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولما ورد موسى ماءَ مدينَ {وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً}. يعنى: جماعةً، {مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ} نَعَمَهم ومواشِيَهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ Medyen suyuna vardığında {وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً} “orada bir grup buldu”; yani bir topluluk, {مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ} “insanlardan [hayvanlarını] sulayan”; davarlarını ve hayvanlarını suluyorlardı.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا [موسى، قال: ثنا] عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ}. يقولُ: كثرةً مِن الناسِ يَسْقُون .
Bize [Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize] Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ} “Orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Hayvanlarını] sulayan çok sayıda insan, demektir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أُمَّةً مِنَ النَّاسِ}. قال: أُناسًا .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {أُمَّةً مِنَ النَّاسِ} “insanlardan bir grup” buyruğu hakkında: İnsanlar, dediğini [naklettiler] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: وقَع إلى أُمَّةٍ من
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: [Mûsâ], insanlardan bir...
الناسِ يَسْقُون بمدينَ، أَهلِ نَعَمِ وشاءٍ .
Medyen'de [hayvanlarını] sulayan, sığır/deve ve koyun sahipleri .
حدَّثنا عليُّ بنُ موسى وابنُ بشَّارٍ، قالا: ثنا أبو داودَ، قال: أخبَرنا عمرانُ القَطَّانُ، قال: ثنا أبو حمزة، عن ابن عباس في قوله: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ}.
Bize Ali b. Mûsâ ve İbn Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize İmrân el-Kattân haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Hamza, İbn Abbâs'tan: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ} “Medyen suyuna vardığında” buyruğu hakkında anlattı:
قال عليُّ بنُ موسى: قال: مثلُ [ماءِ جَوْبِكُم] هذا. يعنى المُحدثة . وقال ابن بشارٍ: مثلُ مُحدَثتِكم هذه. يعنى: جَوْبِكم هذا.
Ali b. Mûsâ dedi ki: [İbn Abbâs] şöyle dedi: Şu [cevbinizin (su çukurunuzun/havuzunuzun) suyu] gibiydi; yani sonradan kazılmış olanı kastediyor . İbn Beşşâr ise şöyle dedi: Şu sonradan kazılmış olan [kuyunuz/havuzunuz] gibiydi; yani şu cevbinizi kastediyor.
وقولُه: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ}. يقولُ: ووجد من دونِ الأُمَّةِ الناسِ الذين هم على الماء، امرأتين تذودان. يعني بقوله: {تَذُودَانِ}: تحبِسان غَنمَهما، يقالُ منه: ذاد فلانٌ غَنمَه وماشيتَه. إذا أراد شيءٌ من ذلك يَشِذُّ ويذهَبُ، فردَّه ومنَعه، يذودُها ذَوْدًا. وقال بعضُ أهل العربية من الكوفيِّين : لا يجوزُ أن يُقالَ: ذدتُ الرجلَ. بمعنى: حبستُه، إنما يُقال ذلك للغنم والإبل. وقد رُوى عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "إنى لبِعُقْرِ حَوْضِى أذُودُ النَّاسَ عَنْهُ بعصاى" . فقد جعل الذَّودَ ﷺ في الناسِ. ومنَ الذَّودِ قولُ سُوَيدِ بن كُراعٍ :
Yüce Allah'ın: {وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ} “Onların gerisinde de [hayvanlarını sudan] meneden iki kadın gördü” buyruğu hakkında [şöyle] der: Su başındaki o insan topluluğunun gerisinde [hayvanlarını] meneden iki kadın gördü. {تَذُودَانِ} “[Hayvanlarını sudan] menediyorlardı” sözüyle: Koyunlarını [sudan] alıkoyuyorlardı, anlamını kastetmektedir. Nitekim bundan dolayı: "Filan kişi koyunlarını ve davarlarını engelledi (zâde)" denir; yani onlardan biri sürüden ayrılıp gitmek istediğinde onu geri çevirip engellediği zaman "yezûduhâ zevden" denilir. Kûfeli Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir : "Adamı alıkoydum" anlamında "Zedtü'r-racul" denilmesi caiz değildir; bu sadece koyun ve deve için söylenir. Oysa Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Şüphesiz ben havuzumun başında elimdeki sopamla insanları oradan uzaklaştırırım (ezûdü'n-nâse)." Böylece o (sallallâhu aleyhi ve sellem) "zevd" kelimesini insanlar için de kullanmıştır. "Zevd" kelimesinin bu anlamına, Süveyd b. Kûrâ'ın şu sözü de [örnektir] :
أَبيتُ عَلى بَابِ القَوَافِي كَأَنَّمَا … أذُودُ بِها سِرْبًا مِنَ الوَحْشِ نُزَّعا
Kafiyelerin kapısında gecelerim; sanki onlarla, [yurdunu] özleyen yaban hayvanı sürüsünü güdüp [zapt etmeye] çalışırım.
وقول الآخر :
Bir diğer şairin şu sözü de [böyledir] :