يقولُ تعالى ذكرُه: ومَنَعْنا موسى المراضعَ أن يَرْتَضِعَ منهن من قَبْلِ أمِّه. ذُكِر أن [أختًا لموسى] هي التي قالت لآلِ فرعونَ: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Biz Mûsâ'nın, annesinden önce sütannelerini emmesini engelledik. Zikredildiğine göre Firavun hanedanına: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi size göstereyim mi?” diyen kişi [Mûsâ'nın bir kız kardeşi] idi.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: أرادوا له المُرْضِعاتِ، فلم يأخُذُ مِن أحدٍ من النساءِ، وجعَل النساءُ يَطْلُبن ذلك ليَنزِلْنَ عندَ فرعونَ في الرَّضَاعِ، فأبى أن يأخذَ، فذلك قولُه: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقَالَتْ}. أختُه: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}. فلما جاءت أمُّه أخَذ منها (١).
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Onun için sütanneleri istediler fakat kadınlardan hiçbirinin [memesini] almadı. Kadınlar da süt emzirme vesilesiyle Firavun'un yanında [sarayda] kalabilmek için buna talip oluyorlardı; o ise almaktan imtina etti. İşte O'nun: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقَالَتْ} “Biz daha önceden onun, sütannelerinin [sütünü emmesini] engellemiştik. Bunun üzerine [kız kardeşi] dedi” buyruğu budur. Kız kardeşi: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi size göstereyim mi?” dedi. Annesi gelince [memesini] ondan aldı (١).
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [ayrıca]...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ}. قال: لا يَقْبَلُ ثَدْيَ امْرَأَةٍ حتى يَرْجِعَ إلى أمَّهِ .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} “Biz daha önceden onun, sütannelerinin [sütünü emmesini] engellemiştik” buyruğu hakkında: “Annesine dönünceye kadar hiçbir kadının memesini kabul etmiyordu” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن حسانَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ}. قال: كان لا يؤتَى بمُرْضِعٍ فيَقْبلُها .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, [o] Hassân'dan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} “Biz daha önceden onun, sütannelerinin [sütünü emmesini] engellemiştik” [ayeti hakkında] anlattı: “Hangi sütanne getirilirse getirilsin onu kabul etmiyordu” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ}. قال: لا يَرْضَعُ ثَدْيَ امْرَأَةٍ حتى يرجعَ إلى أمِّه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} “Biz daha önceden onun, sütannelerinin [sütünü emmesini] engellemiştik” buyruğu hakkında: “Annesine dönünceye kadar hiçbir kadının memesini emmiyordu” dediğini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ}. قال: فجعَل لا يُؤْتَى بامرأةٍ إلا لم يأخُذْ ثَدْيَها. قال: فقالت أختُه: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ} “Biz daha önceden onun, sütannelerinin [sütünü emmesini] engellemiştik” [ayeti hakkında] anlattı: Dedi ki: Getirilen her kadının memesini almaz oldu. Dedi ki: Bunun üzerine kız kardeşi: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi size göstereyim mi?” dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: جَمَعوا المراضِعَ حينَ ألْقَى اللَّهُ مَحبَّتَهم عليه، فلا يُؤتَى بامرأةٍ فيَقْبَلُ ثديَها، فيُرْمِضُهم ذلك، فيُؤْتَى
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Allah onların [kalbine] onun sevgisini yerleştirdiğinde sütanneleri topladılar. Kendisine getirilen hiçbir kadının memesini kabul etmiyordu; bu durum onları keder ve ızdıraba boğdu. Bunun üzerine [ona]
بمُرْضِعٍ بعد مُرضِعٍ، فلا يَقْبَلُ شيئًا منهن، فقالت لهم أختُه حينَ رأت مِن وَجْدِهم به، وحِرْصِهم عليه: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ} .
sütanneler getiriliyordu ama hiçbirini kabul etmiyordu. Kız kardeşi onların çocuğa olan düşkünlüğünü ve hevesini görünce onlara: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek bir aileyi size göstereyim mi?” dedi .
ويعنى بقولِه: {يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ}: يَضْمَنونه لكم.
{يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek” buyruğuyla; “sizin için onun sorumluluğunu garanti edecekler” manasını kastetmektedir.
وقولُه: {وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}. ذُكِر أنها أُخِذت فقيل: قد عَرَفْتِه؟ فقالت: إنما عَنَيتُ أنَّهم للملِكِ ناصِحون.
O'nun: {وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Ve ona iyi davranacak [öğüt ve hayır dileyen kimselerdir]” buyruğu [hakkında]; zikredildiğine göre [kız kardeşi] yakalanıp: “Onu tanıdın mı?” denildi. O da: “Ben sadece onların krala sadık/hayırhah olduklarını kastettim” dedi.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: لما قالت أختُه: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}. أَخَذُوها وقالوا: إنكِ قد عَرَفتِ هذا الغلامَ، فدُلِّينا على أهلِه. فقالت: ما أَعْرِفُه، ولكني إنما قلتُ: هم للمَلِكِ ناصِحُون .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Kız kardeşi: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi size göstereyim mi?” deyince onu yakaladılar ve: “Sen bu çocuğu kesin tanıdın, haydi bize ailesini göster!” dediler. O da: “Onu tanımıyorum, fakat ben sadece: Onlar krala karşı samimi/bağlıdırlar demek istedim” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه: {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}. قال: فعَلِقوها حينَ قالت: {وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}. قالوا: قد عرَفتِه؟ قالت: إنَّما أردتُ: هم للمَلِكِ ناصحُون .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi size göstereyim mi?” buyruğu hakkında anlattı: Dedi ki: {وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “Ve ona iyi davranacak kimselerdir” deyince yakasına yapıştılar ve: “Onu tanıdın mı?” dediler. O da: “Ben sadece onlar krala karşı samimidirler demek istedim” dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ} “ve ona iyi davranacak kimselerdir” [buyruğu hakkında anlattı]:
أي: لمنزِلتِه عندَكم، وحِرْصِكم على مَسرَّةِ الملكِ. قالوا: هاتِي.
Yani: Sizin yanınızdaki konumu ve hükümdarı sevindirme konusundaki arzunuz sebebiyle [bunu söyledim]. Onlar: «[Haydi] getir!» dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)}.
Yüce Allah'ın: {فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)} “Böylece gözü aydın olsun, üzülmesin ve Allah’ın vaadinin hak olduğunu bilsin diye onu annesine geri verdik; fakat onların çoğu bilmezler.” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: فرَدَدْنا موسى إلى أمَّه بعدَ أن الْتَقَطه آلُ فرعونَ؛ لتقرَّ عينُها بابنِها إذ رجَع إليها سليمًا مِن قِبَلِ فرعونَ، ولا تحزَنَ على فراقِه إيَّاها، ولِتَعلَمَ أنَّ وَعْدَ اللَّهُ الذي وَعَدَها، إذ قال لها: {فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي} الآية [القصص: ٧] {حَقٌّ}.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Firavun ailesi onu bulup aldıktan sonra Mûsâ'yı annesine geri verdik; ta ki Firavun tarafından sağ salim kendisine dönmesiyle oğlundan ötürü gözü aydın olsun, kendisinden ayrılmasına üzülmesin ve ona: {فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي} “Ondan endişe ettiğin zaman onu suya bırak, korkma ve üzülme...” ayetinde [el-Kasas: 7] vadettiği Allah'ın vaadinin {حَقٌّ} “hak olduğunu” bilsin.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ} فقرَأ حتى بلَغ: {لَا يَعْلَمُونَ}: وعَدها أنه رادُّه إليها، وجاعِلُه من المرسَلين، ففعَل اللَّهُ ذلك بها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ} “Böylece onu annesine geri verdik” [ayetini] okuyup {لَا يَعْلَمُونَ} “[onların çoğu] bilmezler” kısmına kadar [geldiğini ve şöyle dediğini] anlattı: “Ona, çocuğu kendisine geri döndüreceğini ve onu peygamberlerden kılacağını vadetmişti; Allah da bunu onun için gerçekleştirdi” .
وقولُه: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولكنَّ أكثرَ المشركين لا يَعْلَمون أن وعدَ اللهِ حقٌّ، لا يُصَدِّقون بأن ذلك كذلك.
O'nun: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Fakat müşriklerin çoğu Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilmezler, durumun böyle olduğunu tasdik etmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٤)} “[Mûsâ] erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca, ona hikmet ve ilim verdik. Biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız.” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولَما بَلَغَ موسى {أَشُدَّهُ}. يعنى: حالَ شَدَّةِ بدنِه وقُواه، وانْتَهى ذلك منه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ {أَشُدَّهُ} “erginlik çağına” ulaştığında; yani bedeninin ve güçlerinin kemale erip son noktasına vardığı hale ulaştığında...
وقد بيَّنا معنى "الأشُدِّ" فيما مضَى بشواهدِه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في
Daha önce delilleriyle birlikte 'el-Eşüdd' (الأشُدّ) kelimesinin anlamını açıklamıştık; bu durum onun...
هذا الموضعِ .
bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır .
وقولُه: {وَاسْتَوَى}. يقولُ: تناهَى شَبَابُه، وتمَّ خَلْقُه واسْتَحْكُم.
O'nun: {وَاسْتَوَى} “Ve olgunlaşınca” buyruğu; gençliği son noktasına vardı, yaratılışı tamamlandı ve sağlamlaştı demektir.
وقد اختُلِف في مبلغِ عددِ سِنِى الاستواءِ؛ فقال بعضُهم: يكونُ ذلك في أربعين سنةً.
İstivâ (olgunlaşma) yaşının sayısı konusunda ihtilaf edilmiştir; bazısı: “Bu kırk yaşında olur” demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاسْتَوَى}. قال: أربعين سنةً .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, [o da] Mücâhid'in {وَاسْتَوَى} “Ve olgunlaşınca” buyruğu hakkında: “Kırk yaş[tır]” dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ}. قال: ثلاثًا وثلاثين سنةً. قولَه: {وَاسْتَوَى}. قال: بلَغ أربعين سنةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “Erginlik çağına ulaştığında” buyruğu hakkında: “Otuz üç yaş[tır]”; {وَاسْتَوَى} “Ve olgunlaşınca” buyruğu hakkında da: “Kırk yaşına ulaştı[ğında]” dediğini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ}. قال: بضعًا وثلاثين سنةً .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, [o] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “Erginlik çağına ulaştığında” [ayeti hakkında] anlattı: “Otuz küsur yaş[tır]” dedi .
قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ}. قال: ثلاثًا وثلاثين سنةً.
Dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “Erginlik çağına ulaştığında” [ayeti hakkında] anlattı: “Otuz üç yaş[tır]” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى}. قال: أربعين سنةً، و {أَشُدَّهُ}: ثلاثًا وثلاثين سنةً .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den {أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى} “Erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca” [ayeti hakkında] anlattı: “[Olgunlaşma] kırk yaş, {أَشُدَّهُ} [erginlik çağı] ise otuz üç yaştır” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى}. قال: كان أبي يقولُ: الأشُدُّ الجَلَدُ، والاستواءُ أربعون سنةً .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى} “Erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca” buyruğu hakkında dedi ki: “Babam şöyle derdi: Eşüdd (الأشُدّ) bedenî güç/dayanıklılıktır, istivâ (الاستواء) ise kırk yaştır” .
وقال بعضُهم: يكونُ ذلك في ثلاثين سنةً.
Bazıları da: “Bu otuz yaşında olur” demiştir.
وقولُه: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا}. يعنى بالحكمِ: الفَهْمَ بالدينِ والمَعْرفةَ.
O'nun: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} “Ona hüküm ve ilim verdik” buyruğundaki hüküm ile; dinde anlayış (fehm) ve bilgiyi kastetmektedir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا}. قال: الفِقهَ والعقلَ والعملَ قبلَ النُّبوّةِ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} “Ona hüküm ve ilim verdik” [buyruğu hakkında]: “Peygamberlikten önceki fıkıh, akıl ve amel[dir]” dediğini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا}. قال: الفقهَ والعملَ قبلَ النُّبوَةِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} “Ona hüküm ve ilim verdik” [buyruğu hakkında]: “Peygamberlikten önceki fıkıh ve amel[dir]” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى}، آتاه اللَّهُ حكمًا وعِلْمًا؛ فقهًا في دينِه ودينِ آبائِه، وعِلْمًا بما في دينِه وشرائعِه وحدودِه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى} “Erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca” [ayeti hakkında] anlattı: “Allah ona hüküm ve ilim verdi; yani kendi dininde ve atalarının dininde fıkıh (derin anlayış) ve dininde, şeriatlarında ve hükümlerinde bulunan şeylere dair ilim [verdi]” .
وقولُه: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكما جَزَيْنا
Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “İşte biz, iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nasıl ki mükâfatlandırdıysak...
موسى على طاعتِه إيَّانا و إحسانِه، بصبرِه على أمْرِنا، كذلك نَجْزِى كلَّ مَن أَحسَن مِن رُسُلِنا وعبادِنا، فصَبَر على أمرنا وأطاعَنا، وانتَهى عما نَهيناه عنه.
bize olan itaatine ve ihsanına karşılık Mûsâ'yı mükâfatlandırdığımız gibi, elçilerimizden ve kullarımızdan emrimize sabreden, bize itaat eden ve yasakladığımız şeylerden sakınarak iyilik yapan herkesi de böyle mükâfatlandırırız.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (١٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (١٥)} “[Mûsâ] halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi ve orada kavga eden iki adam buldu; biri kendi taraftarlarından, diğeri ise düşmanlarındandı. Kendi taraftarlarından olan kimse, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve ölümüne sebep oldu. [Mûsâ]: ‘Bu şeytanın işindendir. Şüphesiz o apaçık saptırıcı bir düşmandır’ dedi.” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ودخَل موسى المدينةَ؛ مدينةَ منفٍ مِن مصرَ، {عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا}، وذلك عندَ القائلةِ نصفَ النهارِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ şehre; Mısır'ın Menf şehrine, {عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا} “halkının habersiz olduğu bir sırada” girdi; bu da gün ortasında, kaylûle (öğle uykusu) vaktindeydi.
واختَلف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي من أجلهِ دخَل موسى هذه المدينةَ في هذا الوقتِ؛ فقال بعضُهم: دخَلها متَّبِعًا أثرَ فِرعونَ؛ لأن فرعونَ رَكِب وموسى غيرُ شاهدٍ، فلما حضَر عَلِم برُكوبِه، فرَكِب واتَّبع أثرَه، وأدْرَكه المقِيلُ في هذه المدينةِ.
Tefsir ehli, Mûsâ'nın bu şehre bu vakitte girmesinin sebebi konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Firavun'un peşi sıra oraya girdi; çünkü Mûsâ orada yokken Firavun bir bineğe binip çıkmıştı, Mûsâ gelince onun bindiğini/çıktığını öğrendi ve kendisi de binip onun izini takip etti; öğle istirahatı vakti (kaylûle) onu bu şehirde yakaladı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: كان موسى حينَ كَبِر يركبُ مَراكِبَ فرعونَ، ويَلْبَسُ مثلَ ما يَلْبَسُ، وكان إنَّما يُدعَى موسى بنَ فرعونَ، ثم إن فرعونَ ركِب مركبًا وليس عندَه موسى، فلمَّا جاء موسى قيل له: إن فرعونَ قد ركِب. فرَكِب في أثَرِه، فأدرَكه المَقِيلُ بأَرضٍ يُقالُ لها: مَنْفٌ. فدخَلها نصفَ النهارِ، وقد تَغَلَّقت أسواقُها، وليس في طُرُقِها أحدٌ، وهي التي يقولُ اللهُ: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا}.
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, o şöyle dedi: Mûsâ büyüyünce Firavun'un bineklerine biner, onun giydiği gibi giyinirdi ve sadece "Firavun'un oğlu Mûsâ" diye çağrılırdı. Sonra Firavun bir bineğe binip [yola] çıktı ve Mûsâ onun yanında değildi. Mûsâ gelince ona: "Firavun bindi/çıktı" denildi. [Mûsâ da] onun peşi sıra bindi [ve yola koyuldu]. Menf denilen bir yerde öğle istirahatı vakti (kaylûle) ona yetişti. Gün ortasında oraya girdi; çarşıları kapanmıştı ve yollarında hiç kimse yoktu. İşte Allah'ın: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا} “[Mûsâ], halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi” buyurduğu [şehir] budur.
وقال آخرون: بل دخَلها مُستَخْفِيًا من فرعونَ وقومِه؛ لأنَّه كان قد خالَفهم في دينِهم، وعاب ما كانوا عليه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis oraya Firavun'dan ve kavminden gizlenerek girdi; çünkü onların dinine muhalefet etmiş ve üzerinde bulundukları hali ayıplamıştı.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لمَّا بلَغ موسى أشُدَّه واسْتَوى، آتاه اللَّهُ حُكْمًا وعلمًا، فكانت له من بني إسرائيلَ شيعةٌ يسمَعون منه ويطيعونه، ويجتمِعون إليه، فلما اسْتَدَّ رأْيُه، وعرَف ما هو عليه من الحقِّ، رأى فِراقَ فرعونَ وقومِه على ما هم عليه حقًّا في دينِه، فتَكَلَّم وعادَى وأنكَر، حتى ذُكرَ ذلك منه، وحتى أخافُوه وخَافَهم، حتى كان لا يدخُلُ قريةَ فرعونَ إِلا خائفًا مُستَخْفيًا، فدخَلَها يومًا على حينِ غفلةٍ من أهلِها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Mûsâ erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca Allah ona hüküm ve ilim verdi. İsrâiloğulları'ndan onu dinleyen, ona itaat eden ve etrafında toplanan bir taraftar grubu oluştu. Görüşü sağlamlaşıp üzerinde bulunduğu hakkı bilince, Firavun ve kavminin üzerinde bulunduğu durumdan ayrılmayı dininde bir hak olarak gördü. Konuştu, düşmanlık gösterdi ve [durumlarını] kınadı; öyle ki bu durum kendisinden nakledilir oldu, hatta onu korkuttular ve o da onlardan korktu. Nihayet Firavun'un şehrine ancak korkarak ve gizlenerek girer oldu. Bir gün oraya halkının habersiz olduğu bir sırada girdi .
وقال آخرون: بل كان فرعونُ قد أمَر بإخراجِه من مدينتِه، حينَ عَلَاه بالعصا، فلم يدخُلْها إلا بعدَ أن كَبِر وبلَغ أَشُدَّه. قالوا: ومعنى الكلامِ: ودخَل المدينةَ على حينَ غفلةٍ من أهلِها لذكرِ موسى. . أي. أي: من بعدِ نِسْيانِهم خبرَه وأمرَه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Firavun, [Mûsâ] ona asayla vurduğu zaman onun kendi şehrinden çıkarılmasını emretmişti; bu yüzden oraya ancak büyüyüp erginlik çağına ulaştıktan sonra girdi. Dediler ki: Sözün anlamı şudur: Şehre, halkının Mûsâ'yı hatırlamaktan gafil olduğu bir sırada... Yani: onun haberini ve durumunu unuttuktan sonra girdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا}. قال: ليس غفلةٌ من ساعةٍ، ولكن غفلةٌ مِن ذكرِ موسى وأمْرِه. وقال فرعونُ لامرأتِه: أخْرِجيه عنِّى - حينَ ضرَب رأسَه بالعصا - هذا الذي قُتِلتْ فيه بنو إسرائيلَ. فقالت: هو صغيرٌ، وهو كذا، هاتِ جمرًا. فأُتىَ بجمرٍ، فأخَذ جمرةً، فطرَحها في فِيهِ، فصارت عُقْدةً في لسانِه، فكانت تلك العقدةَ
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın {عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا} “Halkının habersiz olduğu bir sırada” kavli hakkında şöyle dedi: “[Buradaki] günün muayyen bir vaktindeki gaflet değil, bilakis Mûsâ’nın hatırlanmasından ve durumundan gafil olunmasıdır. Firavun -[Mûsâ] asayla başına vurduğu zaman- hanımına: ‘Onu yanımdan uzaklaştır! İsrâiloğulları kendisi yüzünden öldürülen kimse işte budur!’ dedi. Hanımı: ‘O henüz küçüktür, o şöyledir böyledir; kor getirin’ dedi. Bunun üzerine bir kor getirildi; [Mûsâ] bir kor parçasını alıp ağzına attı, böylece dilinde bir düğüm (pelteklik) meydana geldi. İşte bu düğüm...”
التي قال اللَّهُ: {وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي (٢٧) يَفْقَهُوا قَوْلِي} [طه: ٢٧، ٢٨]. قال: أَخْرِجيه عنِّي. فأُخرِج، فلم يدخُلْ عليهم حتى كَبِر، فدخَل على حينَ غفلةٍ من ذِكْرِه .
ki Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: {وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي (٢٧) يَفْقَهُوا قَوْلِي} [Tâhâ: 27, 28] “Dilimdeki düğümü çöz ki sözümü anlasınlar.” [Firavun]: 'Onu yanımdan uzaklaştır' dedi ve o da uzaklaştırıldı; büyüyünceye kadar onların yanına girmedi, sonra kendisinin hatırlanmasından gafil olunan bir sırada [şehre] girdi .
وأولَى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ أن يُقالَ كما قال اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: ولما بلَغ أشُدَّه واسْتَوى، دخَل المدينةَ على حينَ غفلةٍ من أهلِها.
Bu husustaki görüşlerin doğruluğa en yakın olanı, şanı yüce olan Allah'ın buyurduğu gibi söylenmesidir: Erginlik çağına ulaşıp olgunlaşınca, halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi.
واختَلفوا في الوقتِ الذي عُنِى بقولِه: {عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا}؛ فقال بعضُهم: ذلك نصفُ النهارِ.
O'nun: {عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا} “Halkının habersiz olduğu bir sırada” buyruğu ile kastedilen vakit konusunda da ihtilaf ettiler. Bazıları: 'O, gün ortasıdır' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن محمد بن المُنكَدرِ، عن عطاءِ بن يسارٍ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا}. قال: نصفَ النهارِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا} “[Mûsâ] halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi” buyruğu hakkında: 'Gün ortasında' dediğini anlattı .
قال ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ، قال: يقولون: في القائلةِ. قال: وبينَ المغربِ والعشاءِ .
İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: 'Kaylûle (öğle istirahati) vaktinde' derler, [bir rivayette de] 'Akşam ile yatsı arasında' dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا}. قال: دخَلها بعدَ ما بلَغ أشُدَّه، عندَ القائلةِ نصفَ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا} “[Mûsâ] halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Mûsâ] oraya erginlik çağına ulaştıktan sonra, kaylûle (öğle istirahati) vaktinde, gün
النهارِ .
ortasında girdi .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: دخَلها نصفَ النهارِ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: Oraya gün ortasında girdi .
وقولُه: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ}. يقولُ: هذا من أهلِ دينِ موسى من بني إسرائيلَ، {وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ}: من القِبطِ من قومِ فرعونَ، {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ}. يقولُ: فَاسْتَغاثَه الذي هو مِن أهلِ دينِ موسى {عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} من القِبط، {فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ}. يقولُ: فلَكَزه ولَهَزه فِي صَدْرِهِ بِجُمْعِ كَفِّه.
O'nun: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ} “Orada kavga eden iki adam buldu; biri kendi taraftarlarındandı” buyruğu; yani: Bu, Mûsâ'nın dininden olan İsrâiloğulları'ndan biridir, {وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ} “ve diğeri düşmanlarındandı” [buyruğu da]; Firavun'un kavminden olan Kıbtîlerdendir, {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ} “kendi taraftarlarından olan kimse ondan yardım istedi” buyruğu; yani Mûsâ'nın dininden olan kimse {عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} “düşmanından olana karşı”, yani Kıbtî'ye karşı ondan yardım istedi, {فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ} “bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve ölümüne sebep oldu” buyruğu; yani avucunu yumruk yaparak onun göğsüne vurdu ve onu itti, [demektir].
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا حفصٌ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: أساء موسى من حيثُ أساء وهو شديدُ الغَضَبِ شديدُ القُوَّةِ، فمرَّ برجلٍ من القِبطِ، قد تَسَخَّر رجلًا مِن المسلمين. قال: فلمَّا رأى موسى اسْتَغاث به. قال: يا موسى. فَقال موسى: خلِّ سبيلَه. فقال: قد هَمَمْتُ أن أحملَه عليك. فوَكَزه موسى، فقَضَى عليه، قال: حتى إذا كان الغدُ نصفَ النهارِ، خرَج ينظُرُ الخبرَ. قال: فإذا ذاك الرجلُ قد أخَذه آخرُ في مثلِ حَدِّه. قال: فقال: يا موسى. قال: فاشْتَدَّ غَضَبُ موسى. قال: فأهْوى. قال: فخافَ أن يكونَ إيَّاه يريدُ. قال: فقال:
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hafs, el-A‘meş’ten, [o da] Sa‘îd b. Cübeyr’den nakletti: [Sa‘îd] dedi ki: Mûsâ, öfkesi pek şiddetli ve gücü pek kuvvetli biri olduğu için o hatayı işledi. Derken Kıptîlerden bir adama rastladı; [Kıptî,] Müslümanlardan bir adamı angaryaya koşmuştu (zorla çalıştırıyordu). Dedi ki: [Müslüman adam] Mûsâ’yı görünce ondan yardım istedi ve: 'Ey Mûsâ!' dedi. Mûsâ da: 'Onun yolunu aç (bırak onu)!' dedi. [Kıptî ise]: 'Onun yükünü senin sırtına vurmayı aklımdan geçirdim' dedi. Bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve ölümüne sebep oldu. Dedi ki: Ertesi gün öğle vakti olunca, haberleri öğrenmek için dışarı çıktı. Bir de baktı ki o adamı bir başkası aynı şiddetle yakalamış. Dedi ki: [Adam yine:] 'Ey Mûsâ!' dedi. Dedi ki: Mûsâ’nın öfkesi şiddetlendi. Dedi ki: [Mûsâ adama doğru] yöneldi. Dedi ki: [Adam,] Mûsâ’nın kendisini hedef aldığından korktu. Dedi ki: Bunun üzerine şöyle dedi:
{أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} [القصص: ١٩]. قال: فقال الرجلُ: ألا أراك يا موسى أنتَ الذي قَتَلت؟
{أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} [el-Kasas: 19] “Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine [öbür] adam: 'Ey Mûsâ, o öldüren kişinin sen olduğunu görmüyor muyum?!' dedi.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عَنَّامُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا الأعمشُ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ} قال: رجلٌ من بنى إسرائيلَ يقاتلُ خبَّازًا لفرعونَ، فاسْتَغاثه، فوَكَزه موسى، فقضَى عليه، فلمَّا كان مِن الغَدِ، اسْتَصْرَخ به فوجَده يقاتلُ آخرَ، فأغَاثَه ، فقال: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ}. فعَرَفوا أنَّه موسى، فخرَج منها خائفًا يترقَّبُ، قال عَثَّامٌ: أو نحوُ هذا .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm b. Alî anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Saîd b. Cübeyr'den {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ} “Orada kavga eden iki adam buldu” [ayeti hakkında] anlattı: İsrâiloğulları'ndan bir adam Firavun'un bir fırıncısıyla kavga ediyordu; Mûsâ'dan yardım istedi, Mûsâ da ona bir yumruk vurdu ve ölümüne sebep oldu. Ertesi gün olunca [yine] ona feryat edip yardım istedi; [Mûsâ] onu bir başkasıyla kavga ederken buldu ve ona yardım etti . [Bunun üzerine fırıncı/adam]: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun?” dedi. Böylece onun Mûsâ olduğunu anladılar; o da korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı. Assâm: 'Veya buna benzer bir şey' dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ}. أمَّا الذي من شيعتِه فمِن بني إسرائيلَ، وأمَّا الذي من عدوِّه فقِبطيٌّ مِن آلِ فرعونَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ} “Orada kavga eden iki adam buldu; biri kendi taraftarlarından, diğeri ise düşmanlarındandı” [ayeti hakkında] anlattı: Kendi taraftarlarından olan İsrâiloğulları'ndandı, düşmanlarından olan ise Firavun hanedanından bir Kıbtî idi .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ}. يقولُ: مِن القِبطِ، {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ} “Orada kavga eden iki adam buldu; biri kendi taraftarlarından, diğeri ise düşmanlarındandı”; [es-Süddî] diyor ki: Kıbtîlerdendi, {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} “kendi taraftarlarından olan kimse, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi” .
حدَّثني العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرنا يزيدُ، [قال: أخبَرنا الأصبغُ بنُ زيدٍ]، قال: ثنا القاسمُ بنُ أبي أيوبَ، قال: ثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لما
Bana el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, [dedi ki: Bize el-Asbag b. Zeyd haber verdi], dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Eyyûb anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Ne zaman ki...
بلَغ موسى أشُدَّه، وكان من الرجالِ، لم يكنْ أحدٌ مِن آلِ فرعونَ يخلُصُ إلى أحدٍ مِن بني إسرائيلَ معه بظلمٍ ولا سُخْرةٍ، حتى امتَنَعوا كلَّ الامْتناعِ، فبَيْنا هو يمشى ذاتَ يومٍ في ناحيةِ المدينةِ، إذا هو برجُلَين يقْتَتلان؛ أحدُهما من بني إسرائيلَ، والآخرُ من آلِ فرعونَ، فاسْتَغاثَه الإسرائيليُّ على الفِرْعَونيِّ، فغَضِب موسى واشْتَدَّ غَضَبُه؛ لأنَّه تناوَله وهو يعلمُ منزلةَ موسى من بنى إسرائيلَ، وحِفْظَه لهم، ولا يعلمُ الناسُ إلا أنَّما ذلك من قِبَلِ الرَّضاعةِ من أمَّ موسى، إلا أن يكونَ اللهُ أطْلَع موسى من ذلك على علمِ ما لم يُطلِعْ عليه غيرَه، فوكَز موسى الفِرعَونيَّ فقَتَله، ولم يَرَهما أحدٌ إِلَّا اللهُ والإسرائيليُّ، فقال موسى حينَ قتلَ الرجلَ: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} الآية .
erginlik çağına ulaşıp adamakıllı olgunlaşınca, Firavun hanedanından hiç kimse Mûsâ'nın yanında İsrâiloğulları'ndan birine zulüm ve angarya ile sataşamaz oldu, hatta bundan tamamen vazgeçtiler. Bir gün o, şehrin bir kenarında yürürken birden kavga eden iki adam gördü; biri İsrâiloğulları'ndan, diğeri ise Firavun hanedanındandı. İsrâilli, Firavunluya karşı ondan yardım istedi. Mûsâ öfkelendi ve öfkesi şiddetlendi; çünkü adam, Mûsâ'nın İsrâiloğulları yanındaki konumunu ve onları koruduğunu bildiği halde ona sataşmıştı. İnsanlar ise bunun sadece Mûsâ'nın annesinin emzirmesinden kaynaklandığını biliyorlardı; meğerki Allah başkasına bildirmediği bir ilimle Mûsâ'yı bu durumdan haberdar etmiş olsun. Mûsâ Firavunluya bir yumruk vurdu ve onu öldürdü. Allah'tan ve İsrâilliden başka onları kimse görmedi. Mûsâ adamı öldürdüğü zaman: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} “Bu şeytanın işindendir” ayetini söyledi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ}: مسلمٌ، وهذا من أهلِ دينِ فرعونَ، كافرٌ، {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ}. وكان موسى قد أُوتِىَ بسطةً في الخَلْقِ، وشِدَّةً في البطْشِ، فضَبَّ ، بعدوِّهما، فنازَعَه، فوكَزه موسى وكْزةً قتَلَه منها، وهو لا يريدُ قَتْلَه، فقال: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı: {فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ} “Orada kavga eden iki adam buldu; biri kendi taraftarlarındandı”; Müslümandı, diğeri ise Firavun'un dininden olan bir kâfirdi; {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} “kendi taraftarlarından olan kimse, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi”. Mûsâ'ya yaratılışça bir cüsse ve güçte şiddet verilmişti; ikisinin düşmanına hamle yaptı , onunla çekişti. Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve bu vuruştan dolayı onu öldürdü, oysa onu öldürmek istemiyordu. Bunun üzerine: {هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} “Bu şeytanın işindendir. Şüphesiz o apaçık saptırıcı bir düşmandır” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ}. قال: من قومِه من بني إسرائيلَ، وكان فرعونُ مِن فارسَ مِن إِصْطَخْرَ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ} “Biri kendi taraftarlarındandı” [ayeti] hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [O kişi] kendi kavminden, İsrâiloğulları'ndandı. Firavun ise Fars diyarından, İstahr'dandı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ، عن أصحابِه: {هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ}: إسرائيليٌّ، {وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ}: قبْطيٌّ، {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ}.
Dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan, o da arkadaşlarından naklen anlattı: {هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ} “Biri kendi taraftarlarındandı”; İsrâillidir, {وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ} “diğeri ise düşmanlarındandı”; Kıbtîdir, {فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ} “kendi taraftarlarından olan kimse, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi”.
وبنحوِ الذي قُلنا أيضًا قالوا في معنى قولِه: {فَوَكَزَهُ مُوسَى}.
O'nun: {فَوَكَزَهُ مُوسَى} “Bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu” buyruğunun anlamı hakkında da yine bizim söylediğimize benzer şeyler söylediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَوَكَزَهُ مُوسَى}. قال: بجُمْعِ كَفِّه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {فَوَكَزَهُ مُوسَى} “Bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu” buyruğu hakkında: 'Yumruğuyla [vurdu]' dediğini [nakletti] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: فوكزَه موسى نبيُّ اللَّهِ، ولم يتعَمَّدْ قَتْلَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Allah'ın peygamberi Mûsâ ona bir yumruk vurdu, fakat onu kasten öldürmek istememişti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قتَلَه وهو لا يريدُ قَتْلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; o şöyle dedi: Onu öldürmeyi istemediği halde öldürdü.
وقولُه: {فَقَضَى عَلَيْهِ}. يقولُ: ففرَغ من قَتْلِه.
O'nun: {فَقَضَى عَلَيْهِ} “ve ölümüne sebep oldu” buyruğu; yani: Onu öldürme işini bitirdi, [demektir].
وقد بيَّنتُ فيما مضَى أن معنى القضاءِ الفَراعُ، بما أغنَى عن إعادتِه ههنا .
Kazâ kelimesinin anlamının 'bitirmek/tamamlamak' olduğunu daha önce burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım .
ذِكْرُ أنَّه قَتَلَه ثم دَفَنَه في الرَّملِ
Onu öldürüp sonra kuma gömdüğünün zikri:
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللَّهِ، عن أصحابهِ: {فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ}: ثم دفَنه في الرَّملِ.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan, o da arkadaşlarından naklen anlattı: {فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve ölümüne sebep oldu”; sonra onu kuma gömdü.
وقولُه: {قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ}. يقولُ تعالى ذِكْرُه: قال موسى حينَ قتَل القتيلَ: هذا القَتْلُ مِن تَسبُّبِ الشيطانِ لى؛ بأن هيَّجَ غَضَبى حتى ضرَبتُ هذا فهَلَك من ضَرْبتي، {إِنَّهُ عَدُوٌّ}. يقولُ: إِن الشيطانَ عدوٌّ لابنِ آدمَ {مُضِلٌّ} له عن سبيلِ الرَّشادِ؛ بتَزيينِه له القبيحَ من الأعمالِ، وتحسينِه ذلك له، هو {مُبِينٌ}. يعنى أنه يُبينُ عداوتَه لهم قديمًا، وإضْلالَه إيَّاهم.
O'nun: {قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ} “[Mûsâ]: ‘Bu şeytanın işindendir. Şüphesiz o apaçık saptırıcı bir düşmandır’ dedi” buyruğu; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ maktulü öldürdüğü zaman şöyle dedi: Bu öldürme, öfkemi alevlendirip bu adama vurmama ve vuruşum sebebiyle helak olmasına yol açan şeytanın sebep olmasındandır. {إِنَّهُ عَدُوٌّ} “Şüphesiz o düşmandır”; yani şeytan Âdemoğluna düşmandır, kötü amelleri süsleyip güzel göstererek onu doğruluk yolundan {مُضِلٌّ} “saptırıcıdır”, o {مُبِينٌ} “apaçıktır”; yani eskiden beri onlara düşmanlığını ve onları saptırdığını açıkça ortaya koymaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٦) قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ (١٧)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٦) قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ (١٧)} “[Mûsâ]: ‘Rabbim! Şüphesiz ben nefsime zulmettim, beni bağışla’ dedi; [Allah da] onu bağışladı. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. [Mûsâ]: ‘Rabbim! Bana lütfettiğin nimetler hakkı için artık suçlulara asla arka çıkmayacağım’ dedi.” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالَى ذكرُه مُخبرًا عن ندَم موسَى على ما كان مِن قَتْلِه النفسَ التي قتَلها، وتوبَتِه إليه منه، ومسألتِه غُفْرانَه من ذلك: ربِّ إني ظَلَمْتُ نفسى بقتلِ النفسِ التي لم تأْمُرْنى بقَتْلِها، فاعفُ عن ذَنْبي ذلك، واسْتُرْه عليَّ، ولا تؤاخِذْنى به، فتعاقِبَني عليه.
Zikri yüce olan [Allah], Mûsâ'nın öldürdüğü canı öldürmüş olmasından dolayı duyduğu pişmanlığı, bundan ötürü O'na tövbe edişini ve O'ndan bağışlanma dilemesini haber vererek buyuruyor ki: 'Rabbim! Öldürülmesini bana emretmediğin bir canı öldürmekle nefsime zulmettim; bu günahımı affet, onu benim üzerimde ört ve beni bundan dolayı cezalandırarak hesaba çekme.'
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جُرَيجٍ في قولِه: {قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي}. قال: بقَتْلى، مِن أجلِ أنَّه لا ينبَغى لنبيٍّ أن يقتُلَ حتى يُؤمرَ. ولم يُؤْمرْ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, O'nun: {قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي} “[Mûsâ]: ‘Rabbim! Şüphesiz ben nefsime zulmettim’ dedi” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Mûsâ]: 'Öldürmemle [zulmettim]' dedi; zira bir peygambere emredilmedikçe öldürmek yakışmaz; oysa ona emredilmemişti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: عرَف المخَرَجَ، فقال: {ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Çıkış yolunu bildi de: {ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ} “Nefsime zulmettim, beni bağışla, dedi; [Allah da] onu bağışladı” dedi .
وقولُه: {فَغَفَرَ لَهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فعفا اللَّهُ لموسى عن ذنبِه، ولم يُعاقبْه به، {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ}. يقولُ: إن اللَّهَ هو الساترُ على المُنيبِين إليه من ذنوبِهم؛ على ذنوبِهم، المتفضِّلُ عليهم بالعفوِ عنها، الرحيمُ للناسِ أن يعاقبَهم على ذنوبِهم، بعدَ ما تابوا منها.
O'nun: {فَغَفَرَ لَهُ} “[Allah da] onu bağışladı” buyruğu; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah Mûsâ'nın günahını affetti ve onu bundan dolayı cezalandırmadı. {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu; şüphesiz Allah, günahlarından Kendisine yönelenlerin günahlarını örten, onları affederek onlara lütufta bulunan ve günahlarından tövbe ettikten sonra insanları cezalandırmayacak kadar onlara merhamet edendir.
وقولُه: {قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى: ربِّ بإنعامِك عليَّ؛ بعفوِك عن قتلِ هذه النفسِ، {فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ}. يعنى: المُشركين. كأنّه أقسَم بذلك. وقد ذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ: (فَلا تَجْعَلْنِي ظَهيرًا للمُجْرِمِينَ). كأَنَّه على هذه القراءةِ دعا ربَّه، فقال: اللهمَّ لن أكونَ لهم ظَهيرًا. ولم يَسْتَثْنِ ﵇ حينَ قال: {فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ}. فابتُلِيَ.
O'nun: {قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ} “[Mûsâ:] ‘Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık...’ dedi” buyruğu; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ: “Rabbim! Bana lütfettiğin nimet; bu canı öldürmemi affetmiş olman hakkı için, {فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ} ‘...artık suçlulara asla arka çıkmayacağım’” dedi. Yani müşriklere [arka çıkmayacağım, demek istedi]. Sanki o, bununla yemin etmiştir. Nitekim bunun Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] kıraatinde: (فَلا تَجْعَلْنِي ظَهيرًا للمُجْرِمِينَ) [Artık beni suçlulara arka çıkan kılma] şeklinde olduğu zikredilmiştir. Sanki o, bu kıraate göre Rabbine dua edip: “Allahım! Onlara asla arka çıkan kılma” demiştir. [Mûsâ] aleyhisselâm {فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ} “...artık suçlulara asla arka çıkmayacağım” dediği zaman istisnada bulunmadı (inşallah demedi); bu yüzden de imtihan edildi.
وكان قَتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ}. يقولُ: فلن أُعينَ بعدَها ظالمًا على فَجْرِه ، قال: وقَلَّما قالها رجلٌ إِلَّا ابتُلِيَ. قال: فابتُلِىَ كما تسمَعون .
Katâde de bu konuda Bişr'in bize anlattığı şu sözü söylüyordu: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ} “[Artık suçlulara asla arka çıkmayacağım]”. Dedi ki: 'Bundan sonra asla bir zâlime günahı üzerinde yardım etmeyeceğim.' Dedi ki: 'Bir kimse bunu söyler de imtihan edilmez olur mu hiç!' Dedi ki: 'İşte işittiğiniz gibi imtihan edildi' .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ (١٨)} “Şehirde korku içinde, etrafı gözetleyerek sabahladı. Bir de ne görsün, dün kendisinden yardım isteyen kimse yine feryat ederek ondan yardım istiyor! Mûsâ ona: ‘Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!’ dedi.”