حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. قال: العُصْبةُ ثلاثةٌ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Ebû Ravk'tan, ed-Dahhâk'tan, İbn Abbâs'ın: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “topluluğa ağır gelirdi” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Usbe üçtür.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا أبو رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. قال: العصبةُ ما بينَ [الثلاثةِ إلى العَشرةِ] .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Câbir b. Nûh rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, İbn Abbâs'ın: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “topluluğa ağır gelirdi” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Usbe, [üç ile on] arasıdır .
وقال آخرون: كانت تُحْمَلُ ما بينَ العشرةِ إلى خمسةَ عشرَ.
Başkaları da: "On ile on beş arası [kişi tarafından] taşınırdı" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. قال: العصبةُ ما بينَ العشرةِ إلى خمسةَ عشرَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in Allah'ın: {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır gelirdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Usbe, on ile on beş arasıdır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. قال: العصبةُ خمسةَ عشرَ رجلًا .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “topluluğa ağır gelirdi” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Usbe, on beş adamdır .
وقولُه: {أُولِي الْقُوَّةِ}. يعنى: أولى الشدةِ.
O'nun: {أُولِي الْقُوَّةِ} “güçlü kuvvetli” kavli, şiddet (kuvvet) sahipleri demektir.
وقال مجاهدٌ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال:
Mücâhid bu hususta, bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiği şu sözü söylemiştir: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki:
ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أُولِي الْقُوَّةِ}. قال: خمسةَ عشرَ .
Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {أُولِي الْقُوَّةِ} “güçlü kuvvetli” [kavli hakkında] şöyle dediği [sözü] söylemiştir: On beş .
فإن قال قائلٌ: وكيفَ قيل: {وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} وكيفَ تَنُوءُ المفاتحُ بالعصبة، وإنما العصبةُ هي التي تَنُوءُ بها؟ قيل: اختلَف في ذلك أهلُ العلمِ بكلامِ العربِ؛ فقال بعضُ أهلِ البصرةِ : مجازُ ذلك: ما إن العصبةَ ذوى القوةِ لتَنُوءُ بمفاتحِ نِعَمِه. قال: ويقالُ في الكلامِ: إنها لتنوءُ بها عجيزتُها. وإنما هي: تَنُوءُ بعجيزتِها. كما يَنوءُ البعيرُ بحِمْلِه. قال: والعربُ قد تَفْعَلُ مثلَ هذا، قال الشاعرُ:
Eğer birisi: “Nasıl {وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} ‘Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır gelirdi’ denilmiştir? Anahtarlar topluluğa nasıl ağır gelir, oysa onunla zorlanan (onu taşıyan) sadece topluluğun kendisidir?” derse, şöyle denir: Arap kelâmını bilen ilim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Basralılardan bazıları şöyle demiştir : Bunun mecazı şudur: Şüphesiz kuvvet sahibi topluluk, onun nimetlerinin anahtarlarını güçlükle taşımaktadır. Ve demiştir ki: Konuşma dilinde: "Şüphesiz kadına kaba eti ağır gelmektedir" denir; oysa doğrusu: "O, kaba etini güçlükle taşımaktadır" demektir; tıpkı devenin yükünü güçlükle taşıması gibi. Ve demiştir ki: Araplar bazen böyle yaparlar; şair şöyle demiştir:
فَدَيْتُ بنفسِه نفسي ومالي … وما آلُوكَ إلَّا ما أُطِيقُ
Canımı ve malımı onun canına feda ettim ... Gücüm yettiğince senden hiçbir şeyi esirgemem.
والمعنى: فديتُ بنفسى وبمالى نفسَه. وقال آخرُ :
Anlamı şudur: "Canımı ve malımı onun canı için feda ettim." Bir başkası da şöyle demiştir :
وتَرْكَبُ خَيْلًا لا هَوَادَةَ بينَها … وتَشْقَى الرِّماحُ بالضياطرةِ الحُمْرِ
Aralarında merhamet olmayan atlılara binersin... Mızraklar ise iri yarı, kızıl adamlardan cefa çeker.
وإنما تَشْقى الضياطرةُ بالرماحِ. قال: والخيلُ ههنا الرجالُ.
Oysa mızraklardan cefa çekenler o iri yarı adamlardır. Dedi ki: Buradaki "hayl" (atlılar) adamlardır.
وقال آخرُ منهم: {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. [يريدُ: الذى إنَّ مفاتحَه]. قال: وهذا موضعٌ لا يكادُ يُبتَدَأُ فيه "إن"، وقد قال: {قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ} [الجمعة: ٨]. وقولُه: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} إنما العصبةُ تَنوءُ بها، وفى الشعرِ:
Onlardan bir diğeri de şöyle demiştir: {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “Oysa onun hazinelerinin anahtarları güçlü bir topluluğa bile ağır geliyordu.” [[Bununla], 'anahtarları ağır gelen şey/hazineler' [anlamını] kastetmektedir]. Dedi ki: Burası, “inne” (إِنَّ) ile başlangıç yapılması pek alışılagelmemiş bir yerdir. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ} “De ki: Şüphesiz kendisinden kaçtığınız o ölüm, mutlaka size kavuşacaktır.” [el-Cum'a: 8]. O'nun: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} buyruğunda [asıl anlam], topluluğun o [anahtarlar]ı güçlükle taşımasıdır. Şiirde de [şöyle geçer]:
*تَنوءُ بها فتُثْقِلُها عَجِيزتُها*
*Kaba eti ona ağır gelir de onu büker/zorlar.*
وليست العجيزةُ تنوءُ بها، ولكنها هى تنَوءُ بالعجيزةِ، وقال الأعشى :
Oysa kaba eti ona ağır gelmez, bilakis kendisi o kaba eti güçlükle taşır. el-A'şâ da şöyle demiştir :
ما كنتَ فى الحربِ العَوَانِ مُغَمَّرًا … إذ شبَّ حَرُّ وقودِها أجْذالَها
Şiddetli savaşta acemi ve tecrübesiz değildin... Yakıtının harareti kütüklerini tutuşturduğu zaman.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من الكوفيين يُنْكِرُ هذا الذي قاله هذا القائلُ، وابتداءَ "إن" بعدَ "ما"، ويقولُ: ذلك جائزٌ مع "ما" و "من"، وهو مع "ما" و "مَن" أجودُ منه مع "الذي"؛ لأن "الذى" لا يَعْمَلُ في صِلتِه ولا تَعْمَلُ صِلتُه فيه، فلذلك جاز وصارت الجملةُ عائدَ "ما"، إذ كانت لا تَعْمَلُ فى "ما" ولا تَعْمَلُ "ما" فيها. قال: وحسُن مع "ما" و "مَن"؛ لأنهما يكونان بتأويلِ النكرةِ إن شئت، والمعرفةِ إن شئت، فتقولُ: ضرَبتُ رجلًا ليقومَنَّ، وضرَبتُ رجلًا إنه لمحسنٌ. فتكونُ "مَن" و "ما" بتأويلِ "هذا"، ومع "الذى" أقبحُ؛ لأنه لا يكونُ بتأويلِ النكرةِ.
Kûfelilerden bazı Arap dili âlimleri bu sözü söyleyen kimsenin dediğini ve "mâ"dan (ما) sonra "inne" (إنّ) ile başlamayı kabul etmeyip şöyle diyordu: Bu "mâ" (ما) ve "men" (مَن) ile caizdir; hatta "mâ" ve "men" ile kullanılması, "ellezî" (الذي) ile kullanılmasından daha uygundur . Çünkü "ellezî", sılasında amel etmez, sılası da onda amel etmez. Bu sebeple [bu kullanım] caiz olmuş ve cümle "mâ"nın aid zamiri haline gelmiştir; zira cümle "mâ"da amel etmediği gibi "mâ" da cümlede amel etmez. Dedi ki: "mâ" ve "men" ile güzel olmuştur; çünkü istersen nekra (belirsiz), istersen mârife (belirli) tevilinde olabilirler. Nitekim: "Kalkacak olan bir adama vurdum" ve "Şüphesiz iyilik eden bir adama vurdum" dersin. Böylece "men" ve "mâ", "bu" tevilinde olur; "ellezî" ile olması ise daha çirkindir, çünkü nekra tevilinde olamaz.
وقال آخرُ منهم فى قولِه : {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. نَوْءُها بالعصبةِ أن تُثْقِلَهم. وقال: المعنى: إنَّ مفاتحَه لَتُنِئُ العصبةَ، تُمِيلُهن من ثِقْلِها. فإذا أدخَلْتَ الباءَ قلتَ: تَنوءُ بهم. كما قال: {آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} [الكهف: ٩٦]. قال: والمعنى: ائتُونى بقطرٍ أُفْرِغْ عليه. فإذا حذَفتَ الباءَ زِدت على الفعل ألفًا في أولِه، ومثلُه: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ} [مريم: ٢٣]. معناه: فجاء بها المخاضُ. وقال: قد قال رجلٌ من أهل العربيةِ: ما إن العصبةَ تَنُوءُ بمفاتحِه. فحوَّل الفعلَ إلى المفاتحِ، كما قال الشاعرُ :
Onlardan bir başkası da O'nun: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “topluluğa ağır gelirdi” kavli hakkında şöyle demiştir: [Anahtarların] usbeyi bükecek derecede ağır gelmesi, onlara ağır yük olmasıdır. Ve şöyle demiştir: Anlamı şudur: Şüphesiz onun anahtarları topluluğu büker, ağırlığından dolayı onları eğer. 'Bâ' harf-i cerini dâhil ettiğinde: "تنوء بهم" (onlara ağır gelir) dersin. Nitekim [Allah Teâlâ]: {آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} [Kehf: 96] “Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim” buyurmuştur. Dedi ki: Anlamı: "Bana üzerine dökeceğim bakır getirin" demektir. 'Bâ' harf-i cerini hazfettiğinde fiilin başına bir elif eklersin. Bunun benzeri: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ} [Meryem: 23] “Doğum sancısı onu sevk etti” ayetidir; anlamı: "Doğum sancısı onunla geldi" demektir. Ve dedi ki: Arap dili ehlinden bir adam: "Şüphesiz usbe onun anahtarlarını güçlükle taşır" demiş ve böylece fiili anahtarlara dönüştürmüştür; tıpkı şairin dediği gibi :
إن سِراجًا لكريمٌ مَفخَرُه … تحلَى به العينُ إذا ما تَجْهَرُه
Şüphesiz Sirâc, övüncü pek yüce bir kimsedir; göz onu heybetli/büyük gördüğünde bile onunla tat bulur.
وهو الذي يَحلَى بالعينِ. قال: فإن كان سمِع أثرًا بهذا فهو وجهٌ، وإلا فإنَّ الرجلَ جهِل المعنى. قال: وأنشَدني بعضُ العربِ:
Oysa gözün tat aldığı bizzat odur. Dedi ki: Eğer bu hususta bir rivayet işitmişse bu bir izah tarzıdır; aksi takdirde o adam anlamı bilememiştir. Dedi ki: Araplardan bazıları bana şu şiiri okudu:
حتى إذا ما التَأَمَت مواصِلُه … وناءَ في شِقِّ الشمالِ كاهلُه
Nihayet eklemleri birbirine kenetlendiğinde ... Ve omuzu sol tarafa doğru eğildiğinde .
يعنى الراميَ لما أخَذ القوسَ ونزَع مالَ عليها. قال: ونُرى أن قولَ العربِ: ما ساءك وناءك. من ذلك، ومعناه: ما ساءك وأناءك . إلا أنه أَلقى الألفَ؛ لأنه مُتْبَعٌ لـ "ساءَك"، كما قالت العربُ: أكلْتُ طعامًا فهنَأَنى ومرَأَني. ومعناه إذا أُفرِدَت: وأَمْرَأَنى. فحُذِفت منه الألفُ لمّا أُتبِع ما ليس فيه ألِفٌ.
Okçunun yayı alıp çektiğinde onun üzerine eğilmesini kastetmektedir. Dedi ki: Arapların: "Seni üzen ve sana ağır gelen şey" sözünün de bundan olduğunu düşünüyoruz. Anlamı: "Seni üzen ve sana ağırlık veren şeydir" . Ancak "sâeke" (ساءك) kelimesine tâbi kılındığı için elifi atmıştır; nitekim Araplar: "Bir yemek yedim, bana afiyet ve şifa oldu" demişlerdir. Tek başına kullanıldığında bunun anlamı: "Ve bana şifa oldu" demektir. İçinde elif bulunmayan kelimeye tâbi kılındığında ondan elif hazfedilmiştir.
وهذا القولُ الآخرُ في تأويلِ قولِه: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ}. أولى بالصوابِ من الأقوالِ الأُخرِ؛ لمعنيين؛ أحدُهما، أنه تأويلٌ موافِقٌ لظاهرِ التنزيلِ. والثاني، أن الآثارَ التي ذكَرنا عن أهلِ التأويلِ بنحوِ هذا المعنى جاءت، وأنَّ قولَ مَن قال: معنى ذلك: ما إن العصبةَ لتَنوءُ بمفاتحِه. إنما هو توجيهٌ منهم إلى أن معناه: ما إن العصبةَ لتَنْهَضُ بمفاتحِه. وإذا وجِّه إلى ذلك لم يكنْ فيه من الدلالةِ على أنه أُريدَ به الخبرُ عن كثرةِ كنوزِه على نحوِ ما فيه إذا وجِّه إلى أن معناه: إن مفاتحَه تُثْقِلُ العصبةَ وتُمِيلُها؛ لأنه قد تَنْهَضُ العصبةُ بالقليلِ من المفاتحِ وبالكثيرِ، وإنما قصد جلَّ ثناؤُه الخبرَ عن كثرةِ ذلك، وإذا أُريدَ به الخبرُ عن كثرتِه، كان لاشكَّ أن الذي قالَه مَن ذكَرنا قوله من أن معناه: لتنوءُ العصبةُ بمفاتحِه. قولٌ لا معنى له، هذا مع خلافِه تأويلَ السلفِ فى ذلك.
O'nun: {لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ} “güçlü bir topluluğa ağır gelirdi” kavlinin tevilindeki bu diğer görüş, iki gerekçeden ötürü diğer görüşlerden doğruya daha yakındır: Birincisi, bu tevilin vahyin zahirine uygun olmasıdır. İkincisi, tevil ehlinden zikrettiğimiz rivayetlerin bu anlama benzer şekilde gelmiş olmasıdır. "Bunun anlamı; güçlü bir topluluk onun anahtarlarını güçlükle kaldırırdı demektir" diyenlerin sözü ise, onların bunu "Güçlü bir topluluk onun anahtarlarını ancak taşıyıp kalkabilirdi" manasına hamletmelerinden ibarettir. Şayet bu anlama hamledilirse, "Onun anahtarları topluluğa ağır basmakta ve onları eğip bükmektedir" manasına hamledilmesinde olduğu gibi, bununla hazinelerinin çokluğundan haber verilmek istendiğine dair bir delalet bulunmaz. Çünkü güçlü bir topluluk anahtarların azıyla da çoğuyla da kalkabilir. Oysa şânı yüce olan [Allah], bunun çokluğunu haber vermeyi murad etmiştir. Bununla hazinelerin çokluğundan haber verilmek istendiğine göre, görüşünü aktardığımız kimsenin "Bunun anlamı: 'Topluluk onun anahtarlarını güçlükle kaldırırdı' [şeklindedir]" sözü şüphesiz manasız bir sözdür; üstelik bu, selefin bu husustaki teviline de aykırıdır.
وقولُه: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. يقولُ: إِذ قال قومُه: لا تَبْغِ ولا تَبْطَرْ فَرَحًا، إن اللهَ لا يُحِبُّ مِن خَلْقِهِ الأَشِرِين البَطِرِين.
O'nun: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez'” kavli; kavmi: "Böbürlenme, sevinçten şımarıp azgınlık etme; çünkü Allah kullarından kibirlenip şımaranları sevmez" dediği zaman, demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. يقولُ: المرحِين .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şımarıp azanları, demektir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: المتبذِّخين الأَشِرِين البَطِرِين الذين لا يَشْكُرون اللهَ على ما أعطاهم.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, Muhammed b. Abdirrahmân'dan, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, Mücâhid'in O'nun: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Onlar] Allah'ın kendilerine verdiklerine şükretmeyen, kibirlenen, azgınlaşan ve şımaran kimselerdir.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن جابرٍ، قال: سمِعتُ مجاهدًا يقولُ فى هذه الآيةِ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: الأشِرِين البَطرِين البَذِخين .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Câbir'den rivayet etti; dedi ki: Mücâhid'in bu ayet: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” hakkında şöyle dediğini işittim: Azgınlaşanları, şımaranları ve böbürlenenleri [sevmez].
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا العوَّامُ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: يعنى به البَغْيَ .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize el-Avvâm, Mücâhid'in O'nun: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Bununla taşkınlık ve azgınlığı kastetmektedir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: المُتبذِّخين الأَشِرِين الذين لا يَشْكُرون اللهَ فيما أعطاهم.
Necîh'ten, Mücâhid'in Allah'ın: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Onlar] Allah'ın kendilerine verdiklerine şükretmeyen, kibirlenen ve azgınlaşan kimselerdir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه قال: المتبذِّخين .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den aynısını rivayet etti; şu kadar var ki o: "Kibirlenenler" demiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ المُخَرِّمِيُّ، قال: ثنى شَبَابةُ، قال: ثنى ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: الأَشِرِين البَطِرِين.
Bize Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî rivayet edip dedi ki: Bana Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bana Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Azgınlaşanları ve şımaranları [sevmez].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ} أى: لا تَمْرَحْ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} أي: إن اللهَ لا يُحِبُّ المَرِحين .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ} “Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme!'” yani şımarıp azma; {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” yani şüphesiz Allah şımarıp azanları sevmez .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: الأشِرِين البَطِرِين الذين لا يَشْكُرون اللهَ فيما أَعطاهم.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in: {لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Onlar] Allah'ın kendilerine verdiklerine şükretmeyen, azgınlaşan ve şımaran kimselerdir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا العوَّامُ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}. قال: هو فَرَحُ البَغْيِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize el-Avvâm, Mücâhid'in O'nun: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenip şımaranları sevmez'” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: O, taşkınlık ve azgınlık şımarıklığıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)} “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma. Allah'ın sana iyilik yaptığı gibi sen de iyilik yap ve yeryüzünde bozgunculuk isteme! Çünkü Allah bozguncuları sevmez” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكره مخبرًا عن قيلِ قومِ قارونَ له: لا تَبْغِ يا قارونُ على قومِك بكثرةِ مالِك، والتَمِسْ فيما آتاك اللهُ من الأموالِ خيراتِ الآخرةِ، بالعملِ فيها بطاعةِ اللهِ في الدنيا.
Zikri yüce olan [Allah], Kârûn'un kavminin ona şöyle dediğini haber vermektedir: Ey Kârûn! Malının çokluğuyla kavmine karşı taşkınlık yapma; dünyada Allah'a itaat uğrunda amel işleyerek, Allah'ın sana verdiği mallarla ahiret hayırlarını ara.
وقولُه: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. يقولُ: ولا تَتْرُكْ نصيبَك وحظَّك من الدنيا، أن تَأْخُذَ فيها بنصيبِك من الآخرةِ، فتعمَلَ فيه بما يُنَجِّيك غدًا من عقابِ اللهِ.
O'nun: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” kavli; dünyada ahiretteki nasibini elde etmeyi, yani yarın seni Allah'ın azabından kurtaracak ameller işlemeyi, dünyadaki payını ve nasibini terk etme, demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ}. يقولُ: لا تَتْرُكْ أن تَعْمَلَ للهِ فى الدنيا .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın O'nun: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Dünyadan da nasibini unutma ve Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Dünyada Allah için amel işlemeyi terk etme, demektedir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: أن تَعْمَلَ فيها لآخرتِك .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Süfyân'dan, A'meş'ten, İbn Abbâs'ın: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Dünyada ahiretin için amel işlemendir .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ، عن عونِ بنِ عبدِ اللهِ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: إن قومًا يَضَعونها على غيرِ
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid, Avn b. Abdillâh'tan rivayet etti: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [kavli hakkında] dedi ki: Şüphesiz bir topluluk onu yerinden başka bir
موضِعِها، {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}: تَعْمَلُ فيها بطاعةِ اللهِ.
{وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [demek], dünyada Allah'a itaat ile amel etmendir.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن معمرٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: العملَ بطاعتِه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Ma'mer'den, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: O'na itaatle amel etmektir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قال: تَعْمَلُ في دنياك لآخرتِك.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etti: Dünyanda ahiretin için amel etmendir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: العملَ فيها بطاعةِ اللهِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in O'nun: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Dünyada Allah'a itaat ile amel etmektir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عيسى الجُرَشِيِّ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: أن تَعْمَلَ في دنياك لآخرتِك.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, Îsâ el-Curaşî'den, Mücâhid'in: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Dünyanda ahiretin için amel etmendir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن مجاهدٍ، قال: العملُ بطاعةِ اللهِ نصيبُه من الدنيا الذى يُثابُ عليه فى الآخرةِ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etti: Allah'a itaat ile amel etmek, kişinin ahirette karşılığını göreceği dünyadaki nasibidir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: لا تَنْسَ أن تُقَدِّمَ مِن دنياك لآخرتِك، فإنما تَجِدُ فى آخرتِك ما قدَّمتَ من الدنيا فيما رزَقك اللهُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” kavli hakkında şöyle dedi: Dünyandan ahiretin için [salih ameller] takdim etmeyi unutma; zira ahiretinde ancak Allah'ın sana rızık olarak verdiklerinden dünyada takdim ettiğin şeyleri bulursun .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تَترُكْ أن تَطْلُبَ فيها حظَّك من الرزقِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, dünyada rızıktan payını aramayı terk etme, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال الحسنُ: ما أحلَّ اللهُ لك منها، فإن لك فيه غِنًى وكفايةً .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma”. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Allah'ın dünyadan sana helal kıldığı şeydir; zira onda senin için bir zenginlik ve yeterlilik vardır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ حميدٍ المَعْمَرِيُّ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: طَلَبَ الحلالِ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd el-Ma'merî, Ma'mer'den, Katâde'nin: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Helali aramaktır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا حفصٌ، عن أشعثَ، عن الحسنِ: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا}. قال: قدِّمِ الفضلَ، وأمسِكْ ما يُبلِّغُك .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Hafs, Eş'as'tan, Hasan[-ı Basrî]'nin: {وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Fazlalığı [ahiretin için] takdim et, sana yetecek kadarını ise tut .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: الحلال فيها.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: Dünyadaki helaldir, dedi.
وقولُه: {وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ}. يقولُ: وأَحسِنْ فى الدنيا إنفاقَ مالِك الذى آتاكه اللهُ، فى وجوهِه وسُبُلِه، كما أحسَن اللهُ إليك، فوسَّع
Ve O'nun: {وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” kavli [hakkında] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın sana ihsanda bulunarak genişlik sağladığı gibi, sen de dünyada Allah'ın sana vermiş olduğu malı yerli yerince ve uygun yollarda güzelce harca...
عليك منه، وبسَط لك فيها.
sen de dünyada Allah'ın sana verdiği malını O'nun rızasına uygun yerlere ve yollara güzel bir şekilde harca, demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ}. قال: أَحْسِنْ فيما رزَقك اللهُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” kavli hakkında şöyle demiştir: Allah'ın sana rızık olarak verdiği şeylerde iyilik yap .
{وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: ولا تَلْتَمِسْ ما حرَّم اللهُ عليك من البَغْيِ على قومِك. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ}. يقولُ: إن اللهَ لا يُحِبُّ بُغاةَ البَغْيِ والمعاصي.
{وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ} “Ve yeryüzünde bozgunculuk isteme!” kavli; Allah'ın sana haram kıldığı, kavmine karşı taşkınlık yapma yolunu arama, demektir. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “Çünkü Allah bozguncuları sevmez” kavli ise; şüphesiz Allah, taşkınlık ve günah peşinde koşanları sevmez, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)} “[Kârûn] dedi ki: 'O bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.' Bilmez mi ki Allah, ondan önce kendisinden daha güçlü ve daha çok mal biriktirmiş nice nesilleri helak etmiştir? Mücrimlerden günahları sorulmaz.”
يقولُ تعالى ذكره: قال قارونُ لقومِه الذين وعَظوه: إنما أُوتِيتُ هذه الكنوزَ على فضلِ علمٍ عندى، علِمه اللهُ منى، فرَضِى بذلك عنِّى، وفضَّلني بهذا المالِ عليكم؛ لعلمِه بفضلى عليكم.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Kârûn, kendisine nasihat eden kavmine şöyle dedi: Şüphesiz bu hazineler bana, bende bulunan üstün bir ilim sebebiyle verilmiştir; Allah bendeki bu [üstünlüğü] bildi de benden hoşnut oldu ve sizin üzerinizdeki üstünlüğümü bildiği için beni bu malla size üstün kıldı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti:
{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي}. قال: على خيرٍ عندى .
{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “[Kârûn] dedi ki: 'O bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir'” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Bendeki bir hayır sayesindedir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي}. قال: لولا رضا اللهِ عنى ومعرفتُه بفضلى ما أعطانى هذا. وقرَأ: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} الآية .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “O bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir” kavli hakkında şöyle demiştir: [Kârûn]: 'Allah'ın benden razı olması ve benim üstünlüğümü bilmesi olmasaydı bunu bana vermezdi' dedi ve: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “Bilmez mi ki Allah, ondan önce kendisinden daha güçlü ve daha çok mal biriktirmiş nice nesilleri helak etmiştir?” ayetini okudu .
وقد قيل : إنَّ معنى قولِه: {عِنْدِي} بمعنى: أرى. كأنه قال: إنما أُعطيتُ لفضلِ علمى، فيما أرَى.
Şöyle de denilmiştir : O'nun: {عِنْدِي} “Bendeki” kavlinin manası, "bana göre / görüşüme göre" demektir; sanki o: "Bana göre bu mal, bendeki üstün bir bilgiden dolayı bana verilmiştir " demiştir.
وقولُه: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ} قارونُ حين زعَم أنه أُوتِى الكُنوزَ لفضلِ علمٍ عندَه، علِمتُه أنا منه، فاستحَقَّ بذلك أن يُؤْتَى ما أُوتى من الكُنوزِ - {أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ} من الأمم {مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ} بَطشًا، {وَأَكْثَرُ جَمْعًا} للأموالِ، ولو كان اللهُ يُؤْتِى الأموالَ مَن يُؤْتِيه لفضلٍ فيه وخيرٍ عندَه ولرضاه عنه، لم يَكُنْ يُهلِكُ مَن أهلَك من أربابِ الأموالِ الذين كانوا أكثرَ منه مالًا؛ لأنَّ مَن كان اللهُ عنه راضيًا، فمُحالٌ أن يُهلِكَه اللهُ وهو عنه راضٍ، وإنما يُهْلِكُ مَن كان عليه ساخطًا.
O'nun: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “Bilmez mi ki Allah, ondan önce kendisinden daha güçlü ve daha çok mal biriktirmiş nice nesilleri helak etmiştir?” kavli; övgüsü yüce olan [Allah] buyurur ki: Kârûn, bu hazinelerin kendisine, kendisinde bulunan ve benim de bildiğim üstün bir ilim sebebiyle verildiğini ve böylece bu verilen hazineleri hak ettiğini iddia ettiğinde, {أَوَلَمْ يَعْلَمْ} “bilmez miydi” {أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ} “Allah'ın kendisinden önce” geçmiş ümmetlerden {مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ} “kendisinden daha güçlü” yani daha zorlu ve yakalaması daha çetin olan ve mal bakımından {وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “daha çok biriktirmiş” kimseleri helak ettiğini? Şayet Allah malları bir kimseye onda bulunan bir üstünlük ve hayırdan veya ondan razı olduğu için veriyor olsaydı, ondan daha çok mala sahip olup helak ettiği mal sahiplerini helak etmezdi. Çünkü Allah'ın kendisinden razı olduğu bir kimseyi, O ondan razı iken helak etmesi imkânsızdır; O ancak kendisine gazap ettiği kimseleri helak eder.
وقولُه: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ}. قيل: إن معنى ذلك أنهم يَدْخُلون النارَ بغير حسابٍ.
O'nun: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Mücrimlerden günahları sorulmaz” kavli [hakkında] şöyle denilmiştir: Bunun manası, onların cehenneme hesapsız girecekleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا سفيانُ، عن معمرٍ ، عن قتَادةَ: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ}. قال: يَدْخُلون النارَ بغيرِ حسابٍ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ma'mer'den , Katâde'nin: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Mücrimlerden günahları sorulmaz” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Onlar cehenneme hesapsız girerler .
وقيل: إن معنى ذلك أن الملائكةَ لا تَسْأَلُ عنهم؛ لأنهم يَعْرِفونهم بسيماهم.
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, melekler onları simalarından tanıdıkları için onlara [kim olduklarını] sormazlar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ}: كقولِه: {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ} [الرحمن: ٤١]. زُرقًا سودَ الوجوهِ، والملائكةُ لا تَسْأَلُ عنهم، قد عرَفتهم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in O'nun: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Mücrimlerden günahları sorulmaz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Bu, O'nun: {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ} [er-Rahmân: 41] “Mücrimler simalarından tanınırlar” kavli gibidir; [onlar] gözleri gök, yüzleri kara [olarak tanınırlar] ve melekler onları tanıdıkları için onlara sormazlar .
وقيل: إن معنى ذلك: ولا يُسْألُ عن ذنوبِ هؤلاء الذين أهلَكهم اللهُ من الأممِ الماضيةِ، المجرِمون: فيمَ أُهْلِكوا؟
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası şudur: Mücrimlere, Allah'ın geçmiş ümmetlerden helak ettiği o kimselerin günahları hakkında 'Onlar niçin helak edildiler?' diye sorulmaz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ}. قال: عن ذنوبِ الذين مضَوا، فيمَ أُهلِكوا؟.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Kâ‘b'dan nakletti; o, {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Mücrimlerden günahları sorulmaz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Geçip gitmiş olanların günahlarından [ve] niçin helak edildiklerinden [sorulmaz].
فالهاءُ والميمُ فى قولِه: {عَنْ ذُنُوبِهِمُ} على هذا التأويلِ لـ {مَنْ} الذي في قولِه: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً}. وعلى التأويلِ الأوّلِ الذى قاله مجاهدٌ وقتادةُ لـ "المجرمين"، وهى بأن تكونَ من ذكرِ "المجرمين" أولى؛ لأن اللهَ تعالى ذكره غيرُ سائلٍ عن ذنوبِ مذنبٍ غيرَ مَن أذنَب؛ لا مؤمنٍ ولا كافرٍ. فإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أنه لا معنى لخصوصِ المجرمين لو كانت الهاءُ والميمُ اللتان فى قولِه: {عَنْ ذُنُوبِهِمُ} لـ {مَنْ} الذي في قولِه: {مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً} دونَ المؤمنين، يعنى لأنه غيرُ مسئولٍ عن ذلك مؤمنٌ ولا كافرٌ، إلا الذين ركِبوه واكتسَبوه.
O'nun: {عَنْ ذُنُوبِهِمُ} “Günahlarından” kavlindeki zamir, bu tevile göre O'nun: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً} “Bilmez mi ki Allah, ondan önce kendisinden daha güçlü ve daha çok mal biriktirmiş nice nesilleri helak etmiştir?” kavlindeki {مَنْ} “kimseler” lafzına racidir. Mücâhid ve Katâde'nin söylediği birinci tevile göre ise "mücrimler"e racidir. Bu zamirin "mücrimler"in zikrine ait olması daha evladır; zira zikri yüce olan Allah, günah işleyenin günahını günahı bizzat işleyenden başkasına -ister mümin olsun ister kâfir- sormaz. Durum böyle olunca, şayet {عَنْ ذُنُوبِهِمُ} kavlindeki zamir, müminler haricinde sırf {مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً} kavlindeki {مَنْ} lafzına raci olsaydı, mücrimlerin tahsis edilmesinin hiçbir manası kalmayacağı malumdur; zira o günahı bizzat işleyip kazananlar müstesna, ne bir mümin ne de bir kâfir bundan sorulmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَالَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَالَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩)} “Derken [Kârûn], gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar dediler ki: 'Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir.'”
يقولُ تعالى ذكره: فخرَج قارونُ على قومِه في زينتِه، وهي فيما ذُكر ثيابُ الأُرْجُوَانِ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kârûn, zineti içinde kavminin karşısına çıktı; zikredildiğine göre bu [zinet], erguvan rengi elbiselerdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن أبى الزبيرِ، عن جابرٍ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: في القِرْمِزِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr, Ebû ez-Zübeyr'den, o da Câbir'den: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: "Kırmızı [elbiseler] içinde" dedi .
قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: في ثيابٍ حُمْرٍ.
[İbn Beşşâr] dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Osmân b. el-Esved'den, o da Mücâhid'den: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: "Kırmızı elbiseler içinde [çıktı]" dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن عثمانَ بن الأسودِ، عن مجاهدٍ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: على بَرَاذِينَ بِيضٍ، عليها سروجُ الأُرْجُوَانِ، عليهم المُعَصْفَراتُ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Osmân b. el-Esved'den, o da Mücâhid'den: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: "Üzerlerinde erguvan rengi eyerler bulunan beyaz atlar/katırlar üzerinde, üzerlerinde de sarı-kırmızı boyalı elbiselerle [çıktı]" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: عليه ثوبانِ معصفرانِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Üzerinde sarı-kırmızı boyalı iki elbise vardı."
وقال ابنُ جريجٍ: على بغلةٍ شهباءَ عليها الأرجوانُ، وثلاثُمائةِ جاريةٍ على البغالِ الشُّهْبِ، عليهن ثيابٌ حمرٌ .
İbn Cüreyc de şöyle dedi: "Üzerinde erguvan örtü bulunan kır bir katır üstünde; yanlarında kır katırlara binmiş, üzerlerinde kırmızı elbiseler bulunan üç yüz cariye ile [çıktı]" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثني أبي ويحيى بنُ يمانٍ، عن مباركٍ، عن الحسنِ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: فى ثيابٍ حُمرٍ وصُفرٍ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bana babam ve Yahyâ b. Yemân, Mübârek'ten, o da el-Hasan'dan: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: "Kırmızı ve sarı elbiseler içinde" dedi .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ أنه سمِع إبراهيمَ النخَعِيَّ، قال في هذه الآيةِ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: في ثيابٍ حمرٍ .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan rivayet etti; o İbrâhîm en-Nehaî'nin bu ayet: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” hakkında: "Kırmızı elbiseler içinde" dediğini işitmiştir .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن إبراهيمَ النخعيِّ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o da İbrâhîm en-Nehaî'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا غُنْدَرٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Gunder rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o da İbrâhîm'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرَ بنِ عليٍّ المُقَدَّميُّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ حكيمٍ، قال: دخَلنا على مالكِ بن دينارٍ عشيةً، وإذا هو في ذكرِ قارونَ، قال: وإذا رجلٌ من جيرانِه عليه ثيابٌ مُعصفرةٌ، قال: فقال مالكٌ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}. قال: في ثيابٍ مثلِ ثيابِ هذا.
Bize Muhammed b. Ömer b. Alî el-Mukaddemî rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Hakîm rivayet edip dedi ki: Bir akşam Mâlik b. Dînâr'ın yanına girdik; o Kârûn'dan bahsediyordu. Dedi ki: O sırada komşularından sarı-kırmızı boyalı elbiseler giymiş bir adam [içeri girdi]. Dedi ki: Bunun üzerine Mâlik: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” [ayetini okudu ve]: "Bunun elbiseleri gibi elbiseler içinde" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادةَ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ}: ذُكر لنا أنهم خرَجوا على أربعةِ آلافِ دابةٍ، عليهم وعلى دوابِّهمُ الأرجُوانُ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ} “Derken, gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Bize onların, kendilerinin ve bineklerinin üzerinde erguvan örtüler bulunan dört bin binek hayvanı üzerinde çıktıkları zikredildi .