Binûn

Secde Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

و {ما} في قوله: {فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ}؛ فإنها إذا جعلت بمعنى "الذي"، كانت نصبًا بوقوع {تَعْلَمُ} عليها، كيف قرأ القارئ: {أُخْفِيَ}، وإذا وجِّهت إلى معنى "أي"، كانت رفعًا، إذا قُرِئ {أُخْفِيَ} بنصب الياءِ، وضمِّ الألف، لأنه لم يُسمَّ فاعله، وإذا قرئ: (أُخْفِى) بإرسال الياءِ، كانت نصبًا بوقوع (أُخْفى) عليها.

{فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ} “Onlar için nelerin saklandığını hiçbir nefis bilemez” kavlindeki {مَا} “şey / ne” [kelimesine gelince]; şayet o “ellezî” anlamında kabul edilirse, okuyucu {أُخْفِيَ} “saklandı” [kelimesini] nasıl okursa okusun, {تَعْلَمُ} “bilir” fiilinin onun üzerine vaki olması sebebiyle nasb konumunda olur. Eğer “eyyü” mânasına hamletilirse; fâili zikredilmemiş olduğu için {أُخْفِيَ} elifin zammesi ve yâ'nın fethasıyla okunduğunda ref' konumunda olur; şayet yâ'nın sükûnu ile (أُخْفِى) şeklinde okunursa, (أُخْفى) fiilinin onun üzerine vaki olmasıyla nasb konumunda olur.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ (١٨) أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٩) وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ (١٨) أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٩) وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٠)} “Mümin olan kimse, fâsık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olmazlar. (18) İman edip sâlih amel işleyenlere gelince, yaptıklarına karşılık bir konaklama yeri olarak onlar için Me'vâ cennetleri vardır. (19) Fâsıklık edenlere gelince, onların barınağı da ateştir. Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülürler ve onlara: ‘Yalanlamakta olduğunuz ateş azabını tadın!’ denir. (20)”

يقول تعالى ذكره: أفهذا الكافرُ المُكذِّبُ بوعدِ اللهِ ووعيده، المخالفُ أمرَ اللَّهِ ونهيه، كهذا المؤمن بالله، المصدِّق بوعده ووعيده، المطيع له في أمره ونهيه؟ كلا ، لا يستوون عندَ اللَّهِ. يقولُ: لا يَعتدِلُ الكفار بالله، والمؤمنون به عنده، فيما هو فاعل بهم يوم القيامة.

Allah Teâlâ zikri yüce şöyle buyurmaktadır: Allah'ın vaadini ve tehdidini yalanlayan, Allah'ın emrine ve yasağına muhalefet eden şu kâfir kimse; Allah'a iman eden, O'nun vaadini ve tehdidini tasdik eden, emrinde ve yasağında O'na itaat eden şu mümin gibi midir? Hayır , Allah katında onlar eşit olmazlar. [Yani] kıyamet gününde Allah'ın onlara yapacağı muamele hususunda Allah'ı inkâr eden kâfirler ile O'na iman eden müminler O'nun katında bir ve eşit olmazlar.

وقال: {لَا يَسْتَوُونَ} فجمَع، وإنما ذكر قبل ذلك اثنين؛ مؤمنًا، وفاسقا؛ لأنه لم يُرِدْ بالمؤمن مؤمنًا واحدًا، وبالفاسق فاسفًا واحدًا، وإنما أُريد به جميعُ

Şöyle buyurmuştur: {لَا يَسْتَوُونَ} “[Onlar] bir olmazlar”. [Görüldüğü üzere âyette fiil] çoğul getirilmiştir. Oysa bundan önce sadece iki [tarafı], yani mümini ve fâsıkı zikretmişti. Zira [burada] mümin ile tek bir mümin, fâsık ile de tek bir fâsık kastedilmemiştir; bilakis bununla bütün

الفُسَّاقِ، وجميع المؤمنين باللَّهِ. فإذا كان الاثنانِ غير مصمودٍ لهما، ذهَبتْ بهما العرب مذهب الجمع.

fâsıklar ve Allah'a inanan bütün müminler kastedilmiştir. Şayet iki [kavram ile] bizzat belirli iki şahıs hedeflenmemişse, Araplar onları çoğul gibi değerlendirirler.

وذكر أن هذه الآية نزلت في عليّ بن أبى طالب رضوان الله عليه، والوليد بن عقبة.

Bu âyetin Ali b. Ebî Tâlib rıdvânullâhi aleyh ile el-Velîd b. Ukbe hakkında indiği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة بن الفضل، قال: ثني ابن إسحاق، عن بعض أصحابه، عن عطاء بن يَسارٍ، قال: نزَلتْ بالمدينة في عليّ بن أبى طالب، والوليدِ بن عُقبة بن أبى مُعَيْطٍ، كان بين الوليد وبين عليٍّ كلامٌ، فقال الوليدُ بنُ عُقْبَةَ: أنا أبسط منك لسانًا، وأحدٌ منك سنانًا، وأردُّ منك للكتيبة. فقال عليٌّ: اسكتْ، فإنك فاسق. فأنزَل الله فيهما: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ} إلى قوله: {بِهِ تُكَذِّبُونَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, bazı arkadaşlarından, o Atâ b. Yesâr'dan nakletti; dedi ki: Medine'de Ali b. Ebî Tâlib ve el-Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt hakkında indi. Velîd ile Ali arasında bir konuşma geçti; Velîd b. Ukbe: “Ben senden daha düzgün konuşurum, mızrağım senden daha keskindir ve düşman birliğini senden daha iyi püskürtürüm” dedi. Ali de: “Sus, sen fâsıksın” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ} “Mümin olan kimse, fâsık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olmazlar” [âyetinden] {بِهِ تُكَذِّبُونَ} “Yalanlamakta olduğunuz” kavline kadar indirdi .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ}. قال: لا والله ما استَوَوْا في الدنيا، ولا عند الموتِ، ولا في الآخرة .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَا يَسْتَوُونَ} “Mümin olan kimse, fâsık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olmazlar” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Hayır, Allah'a yemin olsun ki dünyada da ölüm anında da âhirette de eşit olmadılar .”

وقوله: {أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى}. يقولُ تعالى ذكره: أما الذين صدقوا الله ورسوله، وعملوا بما أمرهم الله ورسوله، {فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى}. يعنى: بساتين [المساكن التي] يسكنونها في الآخرة، ويأوون

Ve O'nun: {أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için me'vâ (barınak) cennetleri vardır” kavli; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edip Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine emrettiği şeylerle amel eden kimseler için {فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى} “onlar için me'vâ (barınak) cennetleri vardır”. Yani: Âhirette içerisinde ikamet edecekleri ve sığınacakları [meskenlerin] bahçeleri

إليها.

[vardır].

وقوله: {نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ : نزلًا أَنزَلهُموها ؛ جزاءً منه لهم بما كانوا في الدنيا يعملون بطاعته.

Ve: {نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yaptıklarına karşılık bir konaklama yeri olarak” kavli; dünyada O'na itaat ederek yaptıkları amellere bir karşılık olmak üzere onları oraya konuk etmiştir , demektir.

وقوله: {وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا}. يقول تعالى ذكره: وأما الذين كفروا بالله، وفارقوا طاعته، {فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ}. يقولُ: فمساكنهم التي يأوون إليها في الآخرةِ النارُ، {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ [الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ}] [في الدنيا] ، {تُكَذِّبُونَ} أن الله أعدّها لأهل الشرك به.

Ve: {وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا} “Fâsıklık edenlere gelince” kavli hakkında Allah Teâlâ zikri yüce şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr edip O'na itaatten çıkanlara gelince; {فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ} “onların barınağı da ateştir”; yani âhirette barınacakları meskenleri ateştir; {كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} “Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülürler ve onlara: ‘[Dünyada] yalanlamakta olduğunuz ateş azabını tadın!’ denir ”; [yani] Allah'ın bunu Kendisine ortak koşanlar için hazırladığını [yalanlamakta olduğunuz ateş azabını tadın].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا} : أشْرَكوا، {وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ}. والقومُ مُكَذِّبون كما ترون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَأَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا} “Fâsıklık edenlere gelince”; şirk koştular; {وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} “Ve onlara: ‘Yalanlamakta olduğunuz ateş azabını tadın!’ denir”. Bu topluluk gördüğünüz gibi yalanlayıcılardır .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢١)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢١)} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız. (21)”

اختلف أهل التأويل في معنى العذاب الأدنى، الذي وعد اللَّهُ أَن يُذِيقَه هؤلاء

Tevil ehli (müfessirler), Allah'ın şu kimselere tattırmayı vadettiği daha yakın azabın (el-azâbü'l-ednâ) anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir:

الفَسَقةَ؛ فقال بعضُهم: ذلك مصائب الدنيا في الأنفسِ والأموال.

Bazıları: “Bu, dünyada canlara ve mallara gelen musibetlerdir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. يقولُ: مصائب الدنيا وأسقامها وبلائِها، مما يبتلى الله بها العبادَ حتى يتوبوا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Biz onlara mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Tövbe etsinler diye Allah'ın kulları imtihan ettiği dünya musibetleri, hastalıkları ve belalarıdır .”

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. قال: العذاب الأدنى بلاء الدنيا. قيل : هي المصائب.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'ın: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yakın azap dünya belasıdır. Musibetlerdir, denildi .”

حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بن سعيد، عن شعبة، عن قتادة، عن عَزْرة ، عن الحسن العرني ، عن ابن أبي ليلى، عن أبيِّ بن كعب: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. قال: المصيبات في الدنيا. قال: والدخانُ قد مضى، والبطشة، واللِّزامِ.

Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den, o Katâde'den, o Azre'den , o el-Hasen el-Urenî'den , o İbn Ebî Leylâ'dan, o Übey b. Ka'b'ın: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Biz onlara mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Dünyadaki musibetlerdir. Duhan, batşe ve lizâm geçmiştir, dedi.”

قال أبو موسى: تركُ يحيى بن سعيد، يحيى بنَ الجَزَّارِ - نقصان رجلٍ.

Ebû Mûsâ dedi ki: Yahyâ b. Saîd, Yahyâ b. el-Cezzâr'ı atlamıştır —bir râvi eksiktir.

حدثنا محمد بن بشار، قال: ثنا يحيى بن سعيد ومحمد بن جعفر، قالا: ثنا شعبة، عن قتادة، عن عَزْرةَ، عن الحسنِ العُرَنيِّ، عن يحيى بن الجزَّار، عن ابن

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve Muhammed b. Ca'fer anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be, Katâde'den, o Azre'den, o el-Hasen el-Urenî'den, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o İbn

أبي ليلى، عن أبيِّ بن كعب، أنه قال في هذه الآية: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: مصيبات الدنيا، واللزوم، والبطشة، أو الدخان. شكَّ شعبةُ في البطشة أو الدخان .

Ebî Leylâ'dan, o Übey b. Ka'b'ın bu âyet: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Dünya musibetleri, lüzûm, batşe veya duhândır.” Şu'be batşe mi duhân mı konusunda şüphe etmiştir .

حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن قتادة، عن عزرة ، عن الحسن العُرَنى، عن يحيى بن الجَزَّارِ، عن ابن أبي ليلى، عن أبي بن كعب بنحوه، إلا أنه قال: المصيبات، واللُّزومِ، والبطشة.

Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den, o Azre'den , o el-Hasen el-Urenî'den, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o İbn Ebî Leylâ'dan, o Übey b. Ka'b'dan benzerini rivayet etti; ancak o: “Musibetler, lüzûm ve batşedir” dedi.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يزيدُ بنُ حُباب، عن شعبة، عن قتادةً، عن عزرة ، عن الحسن العُرَني، عن يحيى بن الجزَّار، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن أبي بن كعب، قال: المصيباتِ يُصابون بها في الدنيا؛ البَطْشةِ، والدخانِ، واللُّزوم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hubâb, Şu'be'den, o Katâde'den, o Azre'den , o el-Hasen el-Urenî'den, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o Übey b. Ka'b'dan nakletti, dedi ki: “Dünyada kendilerine isabet eden musibetlerdir; batşe, duhân ve lüzûmdur .”

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن أبي جعفر الرازي، عن الربيع، عن أبي العالية: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. قال: المصائب [في الدنيا .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'nin: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Biz onlara mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Dünyadaki musibetlerdir .

قال: ثنا أبو خالد الأحمرُ، عن جويبر، عن الضحاك: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: المصائب في] دنياهم وأموالهم.

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'ın: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce, onlara mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Musibetlerdir; [yani] dünyalarındaki] ve mallarındaki [musibetlerdir].”

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، حدثه عن الحسن قوله: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. أي: مصيبات الدنيا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, onun da el-Hasen'den rivayet ettiğine göre: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Biz onlara mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında: “Yani dünya musibetleridir ” dedi.

حدثنا ابن وكيع قال: ثنا جرير، عن منصور، عن إبراهيمَ: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. قال: أشياء يُصابون بها في الدنيا .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'in: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Biz onlara mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Dünyada kendilerine isabet eden şeylerdir .”

وقال آخرون: عُنى بها الحدود.

Başkaları ise: “Bununla had cezaları kastedilmiştir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا أبو عاصم، عن شبيب ، عن عكرمة، عن ابن عباس: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: الحدود .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Şebîb'den , o İkrime'den, o İbn Abbâs'ın: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Had cezalarıdır .”

وقال آخرون: عُنى بها القتل بالسيف. قال: وقُتلوا يوم بدر.

Başkaları da: “Bununla kılıçla öldürülmek kastedilmiştir; Bedir gününde öldürülmüşlerdir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن السدي، عن أبي الضحى، عن مسروق، عن عبدِ اللهِ: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. قال: يوم بدر.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o [da] Abdullah'tan [şöyle nakletti]: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Andolsun, en büyük azaptan önce onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız.” O: “Bedir günüdür” dedi.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن السدى، عن أبي الضُّحى، عن مسروق، عن عبدِ اللهِ مثله.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o Abdullah'tan aynısını nakletti.

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إسرائيل، عن السُّديِّ، عن مسروق، عن عبدِ اللهِ مثله.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, es-Süddî'den, o Mesrûk'tan, o Abdullah'tan aynısını nakletti.

حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا هشيم، قال: أخبرنا عوفٌ عمَّن حدثه، عن الحسن بن علي، أنه قال: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: القتل بالسيف صبرًا .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Avf, kendisine anlatan kimseden, o el-Hasen b. Ali'nin: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Sabran (esir edilip) kılıçla öldürülmektir .”

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عبد الأعلى، عن عوف، عن عبد الله بن الحارث بن نوفل: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: القتل بالسيف، كلُّ شيءٍ وعَد الله هذه الأمةَ مِن العذاب الأدنى، إنما هو السيف .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ, Avf'tan, o Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'in: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Kılıçla öldürülmektir; Allah'ın bu ümmete vadettiği yakın azabın tamamı kılıçtan ibarettir .”

حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: القتل والجوع لقريش في الدنيا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Dünyada Kureyş'e isabet eden öldürülme ve açlıktır .”

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: كان مجاهدٌ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı, dedi ki: Mücâhid...

يحدِّثُ عن أُبيِّ بن كعب، أنه كان يقولُ: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}: [يوم بدر] .

Übey b. Ka'b'dan naklen onun: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” [âyeti hakkında]: “[Bedir günüdür] ” dediğini rivayet ederdi.

وقال آخرون: عُنى بذلك سنونَ أصابتهم.

Başkaları ise: “Bununla kendilerine isabet eden kıtlık yılları kastedilmiştir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، [قال: ثنا سفيان، عن منصور] (١)، عن إبراهيمَ: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: سِنونَ أصابتهم.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, [dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan] (١), o İbrâhîm'den nakletti: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dedi: “Kendilerine isabet eden kıtlık yıllarıdır.”

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن منصور، عن إبراهيم مثله.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den aynısını nakletti.

وقال آخرون: عُنى بذلك عذاب القبر.

Başkaları ise: “Bununla kabir azabı kastedilmiştir” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثني محمد بن عمارة، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، قال: أخبرنا إسرائيل، عن أبي يحيى، عن مجاهد: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: الأدْنى؛ في القبورِ، وعذاب الدنيا .

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o Mücâhid'in: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “Belki dönerler diye, biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Yakın [azap]; kabirlerdeki ve dünyadaki azaptır .”

وقال آخرون: ذلك عذاب الدنيا.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, dünya azabıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى}. [قال: العذاب الأدنى] عذاب الدنيا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى} “Mutlaka yakın azaptan da tattıracağız” kavli hakkında: “[Yakın azap] dünya azabıdır” dedi.

وأولى الأقوال في ذلك أن يُقال: إن الله وعَد هؤلاء الفسقة المكذبين بوعيده في الدنيا العذاب الأدنى؛ أن يُذِيقَهموه دونَ العذاب الأكبر. والعذابُ: هو ما كان في الدنيا من بلاء أصابهم؛ إما شدة من مجاعة، أو قتل، أو مصائب يُصابون بها، فكل ذلك من العذاب الأدنى. ولم يخصص الله تعالى ذكره، إذ وعدهم ذلك، أن يعذِّبَهم بنوعٍ من ذلك [دون نوع] ، وقد عذَّبَهم بكلِّ ذلك في الدنيا؛ بالقتل، والجوع، والشدائد، والمصائب في الأموال، فأوفى لهم بما وعدهم.

Bu konuda söylenecek en isabetli söz şudur: Şüphesiz Allah, dünyada kendi tehdidini yalanlayan bu fasıklara en büyük azaptan önce yakın azabı tattıracağını vadetmiştir. Bu azap ise dünyada kendilerine isabet eden belalardır; bu ya açlık sıkıntısı ya öldürülme veya uğradıkları musibetlerdir ki bunların hepsi yakın azaptandır. Zikri yüce olan Allah, onlara bunu vadederken bunun bir türüyle azap edip de [başka bir türüyle etmeyeceğini] belirlememiş , nitekim dünyada onları öldürülme, açlık, şiddetli sıkıntılar ve mallardaki musibetlerle bunların hepsiyle cezalandırmış ve onlara vadettiğini eksiksiz vermiştir.

وقوله: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. يَقُولُ: قبل العذابِ الأكبر، وذلك عذاب يوم القيامة.

{دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce” kavli; en büyük azaptan önce demektir ki o da kıyamet gününün azabıdır.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكر من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن السدي، عن أبي الضحى، عن مسروق، عن عبدِ اللَّهِ: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. قال: يومَ القيامة.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o [da] Abdullah'tan [şöyle] nakletti: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce” [ayeti hakkında] o: “Kıyamet günüdür” dedi.

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إسرائيل، عن السديِّ، عن مسروق، عن عبدِ اللهِ مثله.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, es-Süddî'den, o Mesrûk'tan, o Abdullah'tan aynısını nakletti.

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}: يوم القيامة في الآخرة .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce” [kavli hakkında]: “Ahiretteki kıyamet günüdür ” dediğini aktardı.

حدثني محمد بن عُمارة، قال: ثنا عبيد الله، قال: أخبرنا إسرائيل، عن أبي يحيى، عن مجاهد: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}: يومَ القيامةِ.

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o Mücâhid'in: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce” [kavli hakkında]: “Kıyamet günüdür” dediğini haber verdi.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}: يومَ القيامة، حدَّث به قتادةُ، عن الحسن.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce” [kavli hakkında]: “Kıyamet günüdür” dediğini aktardı; bunu Katâde el-Hasen'den rivayet etmiştir.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ}. [قال: العذاب الأكبرُ] : عذاب الآخرة .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ} “O en büyük azaptan önce” kavli hakkında: “[En büyük azap] ahiret azabıdır ” dedi.

وقوله: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يقولُ: كى يرجعوا ويتوبوا بتعذيبهم العذاب الأدنى.

{لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye” kavli; kendilerine yakın azap tattırılmak suretiyle [küfürden] dönsünler ve tövbe etsinler diye demektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer [bir görüşü] tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن السدي، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. قال: يَتُوبون .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o Abdullah'ın: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye” [kavli hakkında]: “Tövbe ederler [diye] ” dediğini aktardı.

حدثنا ابن وكيعٍ، قال ثنا: أبي، عن أبي جعفر الرازي، [عن الربيع] ، عن أبي العالية: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. قال: يتُوبون (١).

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, [o er-Rebî'den] , o Ebû'l-Âliye'nin: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye” [kavli hakkında]: “Tövbe ederler [diye] (١)” dediğini aktardı.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. أي: يتوبون (١).

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye” [kavli hakkında]: “Yani tövbe ederler [diye] (١)” dediğini aktardı.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ (٢٢)}.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ (٢٢)} “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldıktan sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Muhakkak ki biz suçlulardan intikam alıcıyız” kavlinin tefsiri.

يقول تعالى ذكره: وأيُّ الناسِ أظلم لنفسه ممن وعظه الله بحججه، وآي كتابه ورسله، ثم أعرض عن ذلك كلّه، فلم يتَّعظ بمواعظه، ولكنه استكبر عنها.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendisine delilleriyle, Kitabının ayetleriyle ve peygamberleriyle öğüt verdiği, sonra da bütün bunlardan yüz çevirip O'nun öğütlerinden ibret almayan, aksine onlara karşı büyüklük taslayan kimseden daha çok nefsine zulmeden hangi insan olabilir?

وقوله: {إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ}. يقولُ: إنا من الذين اكتسبوا الآثام، واجترحوا السيئات - منتقمون.

{إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ} “Muhakkak ki biz suçlulardan intikam alıcıyız” kavli; günahları kazanan ve kötülükleri irtikâp eden kimselerden intikam alıcıyız demektir.

وكان بعضُهم يقولُ: عُنِي بالمجرمين في هذا الموضع أهلُ القدَرِ.

[İlim ehlinden] bazıları da şöyle diyordu: Bu ayette suçlular ile kader ehli kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثني يعقوب [بن إبراهيم] ، قال: ثنا مروان بن معاوية، قال: أخبرنا وائل بن داودَ، عن مَرْوانَ بن سفيحٍ، [عن يزيد بن رُفَيْعٍ، قال: إن قولَ اللهِ في القرآنِ: {إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ}. هم أصحابُ القدَرِ. ثم قرأ: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧)} إلى قوله: {خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} [القمر: ٤٧ - ٤٩].

Bana Ya'kūb [b. İbrâhîm] anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, dedi ki: Bize Vâil b. Dâvûd, Mervân b. Sufeyh'ten, [o Yezîd b. Rufey'den haber verdi; o şöyle demiştir: Allah'ın Kur'an'daki: {إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ} “Muhakkak ki biz suçlulardan intikam alıcıyız” kavli, kader ehlidir. Sonra {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧)} “Şüphesiz suçlular sapıklık ve çılgınlık içindedirler” ayetinden {خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Bir kaderle yarattık” kavline kadar okudu [el-Kamer: 47-49].]

حدثنا الحسن بن عرفة، قال: ثنا مروان، قال: أخبرنا [وائل بن داودَ، عن ابن] سفيح] ، عن يزيد بن رفيع بنحوه، إلا أنه قال في حديثه: ثم قرأ وائل بن داود هؤلاء الآيات: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} [القمر: ٤٧] إلى آخر الآياتِ.

Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Mervân anlattı, dedi ki: Bize [Vâil b. Dâvûd, İbn] Sufeyh'ten] , o Yezîd b. Rufey'den benzerini haber verdi; ancak o hadisinde şöyle dedi: Sonra Vâil b. Dâvûd şu ayetleri okudu: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “Şüphesiz suçlular sapıklık ve çılgınlık içindedirler” [el-Kamer: 47] ayetlerin sonuna kadar.

وقال آخرون في ذلك، بما حدثني به عمران بنُ بَكَّارٍ الكلاعيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ المبارك، قال: ثنا إسماعيل بن عياش ، قال: ثنا عبد العزيز بنُ عبيدِ اللهِ، عن عُبادةَ بن نُسَيٍّ، عن جُنادةَ بن أبي أُمَيَّةَ، عن معاذ بن جبل، قال: سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "ثَلاثٌ مَن فعَلهن فقد أجرَم؛ مَنِ اعتقد لواءً في غير حقٍّ، أو عقَّ والديه، أو مشى مع ظالمٍ ينصره فقد أجرم، يقولُ اللَّهُ: {إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ} " .

Başkaları da bu konuda İmrân b. Bekkâr el-Kelâî'nin bana anlattığı şu rivayeti zikretmişlerdir: Bize Muhammed b. el-Mubârek anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ubeydillâh , Ubâde b. Nusey'den, o Cünâde b. Ebî Ümeyye'den, o Muâz b. Cebel'den nakletti; Muâz dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Üç şey vardır ki kim bunları yaparsa suç işlemiş olur: Kim haksız yere bir sancak bağlarsa veya anne babasına asi olursa yahut yardım etmek amacıyla bir zalimle beraber yürürse suç işlemiş olur. Nitekim Allah şöyle buyurur: {إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ} ‘Muhakkak ki biz suçlulardan intikam alıcıyız’ .”

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٢٣) وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (٢٤)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٢٣) وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (٢٤)} “Andolsun ki biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik. Sakın sen ona kavuşmaktan şüphe içinde olma! Ve biz onu İsrâiloğullarına bir hidayet rehberi kıldık. Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları için, onların içinden bizim emrimizle doğru yolu gösteren önderler tayin ettik.”

يقول تعالى ذكره: ولقد آتينا موسى التوراة، كما آتيناك الفرقان [يا محمد] ، {فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ}. يقولُ: فلا تكن في شكٍّ [من لقائه، فكان قتادة [يقولُ: معنى ذلك] : فلا تكن في شكٍّ] من أنك لقيته، أو تلقاه ليلةَ أُسرى بك، وبذلك جاء الأثر عن رسول الله ﷺ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Sana Furkan'ı (Kur'an'ı) verdiğimiz gibi Mûsâ'ya da Tevrat'ı verdik . {فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ} “Ona kavuşacağından şüphede olma” kavli; [onunla karşılaşacağından] şüphede olma demektir. Katâde [şöyle derdi: Bunun anlamı] : İsrâ gecesinde onunla karşılaştığından veya karşılaşacağından] şüphede olma demektir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet de bu doğrultudadır.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، عن أبي العالية الرِّياحيِّ، قال: حدثنا ابن عمِّ نبيِّكم - يعنى ابن عباسٍ - قال: قال نبي الله ﷺ: "أُرِيتُ ليلةَ أُسرى بي موسى بن عمران رجلا آدَمَ طُوَالًا جَعْدًا، كأَنه مِن رجالِ شَنُوءَةً، ورأيتُ عيسى رجلًا مَرْبُوعَ الخَلْقِ، إلى الحُمْرَةِ والبَياضِ، سَبْطَ الرأْسِ، ورأَيْتُ مالِكًا خَازِنَ النارِ، والدَّجَّالَ". في آياتٍ أراهنَّ اللَّهُ إِيَّاهُ {فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ} أنه قد رأى موسى، ولقى موسى ليلةَ أُسرى به .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebû'l-Âliye er-Riyâhî'den aktardı; o şöyle dedi: Bize Peygamberinizin amcasının oğlu -yani İbn Abbâs- anlattı, dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsrâ gecesinde bana Mûsâ b. İmrân gösterildi; o, Şenûe kabilesi adamları gibi buğday tenli, uzun boylu, kıvırcık saçlı bir adamdı. Îsâ'yı da orta boylu, beyazla karışık kırmızı tenli, düz saçlı bir adam olarak gördüm. Cehennem bekçisi Mâlik'i ve Deccâl'i de gördüm.” Bunlar Allah'ın kendisine gösterdiği ayetlerdendir. {فَلَا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ} “Ona kavuşacağından şüphede olma” kavli; İsrâ gecesinde Mûsâ'yı gördüğünden ve Mûsâ ile karşılaştığından [şüphe etme demektir] .

وقوله: {وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ}. [يقول تعالى ذكره: وجعلنا موسى هدى لبنى إسرائيل] (١). يعنى: رشادًا لهم يرشدون باتِّباعه، ويُصيبون الحقَّ بالاقتداء به، والائتمام بقوله.

{وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “Biz onu İsrailoğulları için bir hidayet rehberi kıldık” kavli; [Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ'yı İsrailoğulları için bir hidayet kıldık] (١). Yani ona uyarak doğru yolu buldukları, ona iktida edip sözüne tabi olmakla hakka ulaştıkları bir rehber [kıldık] demektir.

وبالذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: جعَل الله موسى هدًى لبنى إسرائيل .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “Biz onu İsrailoğulları için bir hidayet rehberi kıldık” kavli hakkında: “Allah Mûsâ'yı İsrailoğulları için bir hidayet rehberi kıldı ” dediğini aktardı.

وقوله: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً}. يقول تعالى ذكره: وجعلنا من بنى إسرائيل أئمة. وهى: جمعُ إمام، والإمام الذي يُؤتم به في خير أو شر، وأريد بذلك هذا الموضع أنه جعل منهم قادةً في الخيرِ، يُؤتم بهم، ويُهْتَدى بهديهم .

{وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً} “Onların içinden önderler kıldık” kavli; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İsrailoğullarından önderler kıldık. Bu kelime, 'imâm' kelimesinin çoğuludur; imam ise hayırda veya şerde kendisine uyulan kimsedir. Bu ayette ise onların içinden kendilerine uyulan ve gösterdikleri doğru yola tabi olunan hayır önderleri kılındığı kastedilmiştir.

كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا}. قال: رؤساء في الخيرِ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Onların içinden emrimizle doğru yola ileten önderler kıldık” kavli hakkında: “Hayırda önderler [kıldık] ” dediğini aktardı.

وقوله: {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا}. يقول تعالى ذكره: يهدون أتباعهم وأهل القبول منهم بإذننا لهم بذلك، وتقويَتِنا إياهم عليه.

{يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Emrimizle doğru yola ileten” kavli; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerine verdiğimiz izinle ve bu hususta onlara verdiğimiz güçle, kendilerine tabi olanları ve sözlerini kabul edenleri doğru yola iletirler demektir.

وقوله: {لَمَّا صَبَرُوا}. اختلفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأةِ المدينة والبصرة، وبعضُ أهل الكوفة: {لَمَّا صَبَرُوا}. بفتح اللام وتشديد الميم . بمعنى: إذ صبروا، وحين صبروا.

{لَمَّا صَبَرُوا} “Sabrettikleri zaman” kavli; Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinin bir kısmı, lâm harfinin fethası ve mîm harfinin şeddesiyle: {لَمَّا صَبَرُوا} şeklinde okumuştur; bu, 'sabrettiklerinde' ve 'sabrettikleri vakit' anlamındadır.

وقرأ ذلك عامة قرأة الكوفة: (لِما) بكسر اللام وتخفيف الميم. بمعنى: لصبرهم عن الدنيا وشهواتها، واجتهادهم في طاعتنا، والعمل بأمرنا. وذُكرَ أن

Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, lâm harfinin kesresi ve mîm harfinin şeddesiz okunmasıyla: (لِما) şeklinde okumuştur. [Bu,] dünyadan ve onun arzularından [uzak durmaya] sabretmeleri, Bize itaatte gayret göstermeleri ve emrimizle amel etmeleri sebebiyle [bunu hak ettiler] anlamındadır. Rivayet edildiğine göre

ذلك في قراءة ابن مسعودٍ: (بما صبروا) . و "ما" إذا كُسرت اللام [من (لِمَا) في موضع خفضٍ، وإذا فتحت اللام] وشدّدت الميم، فلا موضع لها؛ لأنها حينئذٍ أداة.

bu, İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (بما صبروا) “Sabrettikleri için” şeklindedir . [(لِمَا) lafzında] lâm kesreli okunduğunda 'mâ' cer mahallindedir; lâm fethalı ve mîm şeddeli okunduğunda ise] 'mâ' için bir irap mahalli yoktur; zira bu durumda edattır (zaman zarfıdır).

والقولُ عندى في ذلك: أنهما قراءتان مشهورتان متقاربتا المعنى، قد قرأ بكل واحدة منهما عامةٌ من القرأة، فبأيتهما قرأ القارئ فمصيبٌ.

Bu konudaki görüşüm şudur: Bunlar, anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir; kurrânın geneli bunlardan biriyle okumuştur. Dolayısıyla okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وتأويل الكلام [إذا قُرِئ] ذلك بفتح اللام وتشديد الميم: وجعلنا منهم أئمةً يهدون أتباعهم بإذننا إياهم، [وتقويتنا إياهم] على الهداية، إذ صبروا على طاعتنا، وعزفوا أنفسهم عن لَذَّاتِ الدنيا وشهواتها، وإذا قُرِئ بكسر اللام على ما قد وصفنا.

Bu sözün tefsiri, lâm fethalı ve mîm şeddeli [okunduğunda] şöyledir: Onlar bize itaate sabrettiklerinde ve nefislerini dünyanın lezzetlerinden ve şehvetlerinden uzak tuttuklarında , kendilerine verdiğimiz izin ve hidayet hususunda [onlara verdiğimiz güçle] tâbilerini doğru yola ileten önderler kıldık. Lâm kesreli okunduğunda ise daha önce tavsif ettiğimiz şekildedir.

وقد حدثنا ابن وكيع، قال: قال أبي: سمعنا في: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا}. قال: عن الدنيا .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Babam şöyle dedi: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا} “Sabrettikleri zaman, onların içinden emrimizle doğru yola ileten önderler kıldık” ayeti hakkında [şöyle] duyduk : “Dünyadan [el çekip sabrettikleri zaman] ” dedi.

وقوله: {وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ}. يقولُ: وكانوا أهلَ يقين بما دلَّهم عليه حججنا، وأهل تصديق بما تبين لهم من الحق، وإيمانٍ برسلنا، وآيات كتابنا

Allah Teâlâ'nın: {وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} “Ve âyetlerimize kesin olarak inanıyorlardı” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Onlar, delillerimizin kendilerine gösterdiği şeylere kesin bilgiyle (yakîn) inanan, haktan kendilerine açıklanan hususları tasdik eden, peygamberlerimize ve kitabımızın âyetlerine iman eden kimselerdi;

وتنزيلنا.

ve indirdiğimiz vahye [iman edenlerdi].

القول في تأويل قوله تعالى: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥)}.

Yüce Allah’ın: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥)} “Şüphesiz Rabbin, hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir” kavlinin tefsiri.

يقول تعالى ذكره: إن ربَّك، يا محمد هو يبيِّن جميع خلقه يوم القيامةِ فيما كانوا فيه في الدنيا يختلفون؛ من أمور الدين والبعث والثواب والعقاب، وغير ذلك من أسباب دينهم، فيَفْرِقُ بينَهم بقضاءٍ فاصلٍ؛ بإيجابه لأهل الحق الجنةَ، ولأهل الباطل النار.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz senin Rabbin; din, diriliş, sevap, ceza ve dinlerine dair diğer hususlarda dünyada hakkında ihtilaf edip durdukları meselelerde kıyamet günü bütün yaratılmışları arasında [hakkı batıldan] açıkça ayıracaktır ; hak ehline cenneti, batıl ehline ise ateşi takdir ederek aralarında kesin bir hükümle hüküm verecektir.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ أَفَلَا يَسْمَعُونَ (٢٦)}.

Yüce Allah’ın: {أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ أَفَلَا يَسْمَعُونَ (٢٦)} “Kendilerinden önce, yurtlarında gezip dolaştıkları nice nesilleri helak etmiş olmamız onlara yol göstermedi mi? Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmezler mi?” kavlinin tefsiri.