Binûn

"Yâsîn" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا كُنَّا مُنْزِلِينَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا كُنَّا مُنْزِلِينَ} “Ondan sonra kavminin üzerine gökten hiçbir ordu indirmedik, indirecek de değildik.”

قال: فلا واللهِ ما عاتَب اللهُ قومَه بعدَ قتلِه، {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ} .

[Katâde] dedi ki: Hayır, Allah'a yemin olsun ki Allah, onun öldürülmesinden sonra kavmini azarlayıp uyarmadı bile; {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ} “Sadece tek bir korkunç ses oldu; anında sönüp gittiler.” .

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك أن الله تعالى ذكرُه لم يَبْعَثُ لهم جنودًا يُقاتِلُهم بها، ولكنه أهلَكهم بصيحةٍ واحدةٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, zikri yüce olan Allah'ın kendileriyle savaşacak ordular göndermediği, fakat onları tek bir korkunç çığlıkla helak ettiği kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن بعضِ أصحابِه، أن عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ، قال: غضِب اللهُ له - يعني لهذا المؤمن - لاستضعافِهم إيَّاه، غَضْبَةً لم يُبْقِ مِن القوم شيئًا، [فعَجَّل لهم النِّقْمَةَ] بما اسْتَحَلُّوا منه، وقال: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا كُنَّا مُنْزِلِينَ}. يقول: ما كابَدْناهم بالجُموعِ. أي: الأمرُ أيْسَرُ علينا من ذلك، {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ}، فأَهْلَك اللهُ ذلك الملكَ وأهلَ

İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Seleme bize anlatıp dedi ki: Muhammed b. İshâk, bazı arkadaşlarından naklederek bana anlattı ki Abdullah b. Mes‘ûd [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Allah, onu -yani bu mümini- güçsüz görüp hırpaladıkları için onun adına öyle bir gazaplandı ki o kavimden hiçbir şey bırakmadı; ona reva gördükleri [haksızlıklar] sebebiyle [onlara azabı çarçabuk verdi] ve şöyle buyurdu: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا كُنَّا مُنْزِلِينَ} “Kendisinden sonra kavminin üzerine gökten hiçbir ordu indirmedik, indirecek de değildik.” Yani: Kalabalık ordularla onlara karşı külfete katlanmadık. Yani: Bu iş bizim için bundan çok daha kolaydır; {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ} “Sadece tek bir korkunç ses oldu, hemen sönüp gittiler.” Böylece Allah, o kralı ve...

أَنْطَاكِيَةَ، فبادُوا عن وجهِ الأرضِ، فلم تَبْقَ منهم باقيةٌ .

...Antakya halkını helak etti; yer yüzünden silinip gittiler ve onlardan geriye hiçbir kimse kalmadı .

وهذا القولُ الثاني أولى التأويلين بتأويلِ الآية، وذلك أن الرسالةَ لا يقالُ لها جُنْدٌ، إلا أن يكونَ أراد مجاهدٌ بذلك الرسلَ، فيكون وجهًا، وإن كان أيضًا من المفهومِ بظاهرِ الآيةِ بعيدًا، وذلك أن الرسلَ من بنى آدمَ لا يُنْزَلون من السماءِ، والخبرُ في ظاهرِ هذه الآيةِ عن أنه لم يُنْزِلْ من السماءِ بعدَ مَهْلِكِ هذا المؤمنِ على قومِه جندًا، وذلك بالملائكةِ أشبهُ منه بينى آدمَ.

Bu ikinci görüş, ayetin teviline iki yorumdan daha uygundur. Çünkü vahye/elçiliğe ordu (cünd) denmez; meğerki Mücâhid bununla elçileri kastetmiş olsun; bu durumda bir yönü olabilir, gerçi bu da ayetin zahirinden anlaşılan manadan uzaktır. Zira Âdemoğullarından olan elçiler gökten indirilmezler. Halbuki bu ayetin zahirindeki haber, bu müminin helakinden sonra kavminin üzerine gökten bir ordu indirilmediğine dairdir; bu da Âdemoğullarından ziyade meleklere daha çok benzemektedir.

وقوله: {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ}. يقولُ: ما كانت هَلَكَتُهم إلا صيحةً واحدةً، أنزلها اللهُ من السماءِ عليهم.

O'nun: {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ} “Sadece tek bir korkunç ses oldu; anında sönüp gittiler” sözü; Allah'ın gökten onların üzerine indirdiği tek bir çığlıktan başka bir şeyle helak edilmediler, demektir.

واختَلَفت القَرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقَرَأته عامةُ قَرَأةِ الأمصارِ: {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً}، نصبًا على التأويلِ الذي ذكرتُ، وأنّ في {كَانَتْ} مضمرًا، وذُكِر عن أبي جعفرٍ المدنيِّ أنه قرَأه (إلا صيحةٌ واحدةٌ) رفعًا على أنها مرفوعةٌ بـ "كان"، ولا مضمَرَ في "كان" .

Kurrâ (kıraat imamları) bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; şehirlerin kurrâsının geneli, zikrettiğim tevil üzere ve {كَانَتْ} fiilinde gizli bir zamir bulunduğu gerekçesiyle {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} şeklinde mansub (üstünlü) olarak okumuştur. Ebû Ca'fer el-Medenî'den ise, "kâne"nin faili olarak merfu kılındığı ve "kâne"de gizli zamir bulunmadığı gerekçesiyle (إلا صيحةٌ واحدةٌ) şeklinde merfu (ötreli) okuduğu zikredilmiştir .

والصوابُ مِن القراءة في ذلك عندى النَّصْبُ ؛ لإجماعِ الحجةِ على ذلك، [وعلى أن في "كانت" مضمرًا] .

Bana göre bu husustaki doğru kıraat, hüccet ehlinin bunda [ve "kânet" içinde gizli zamir olduğu konusunda] icmâ etmesi sebebiyle nasb (üstünlü okuyuş) ile olandır .

وقولُه: {فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ}. يقولُ: فإذا هم هالِكون.

O'nun: {فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ} “anında sönüp gittiler” sözü; bir anda helak olup gittiler, demektir.

القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٠)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٠)} “Yazıklar olsun o kullara! Kendilerine hangi elçi geldiyse mutlaka onunla alay ederlerdi” sözünün tevili hakkındaki görüş:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: يا حسرةً من العبادِ على أنفسِها، وتَنَدُّمًا وتَلَهُّفًا في استهزائِهم برسلِ الله، {مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ} من اللهِ، {إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. وذُكِر أن ذلك في بعضِ القراءةِ : (يا حَسْرَةَ العِبادِ علَى أنفُسِها) .

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Allah'ın elçileriyle alay etmeleri sebebiyle kulların kendi aleyhlerine çekecekleri hasret, nedamet ve esefe yazıklar olsun! Kendilerine Allah'tan {مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ} “hangi elçi geldiyse”, {إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “mutlaka onunla alay ederlerdi”. Bazı kıraatlerde bunun: (يا حَسْرَةَ العِبادِ علَى أنفُسِها) “Kulların kendi nefislerine çekecekleri hasrete yazıklar olsun!” şeklinde olduğu zikredilmiştir .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ}: أي: يا حسرةَ العبادِ على أنفسِها، على ما ضَيَّعَتْ مِن أمرِ اللهِ، وفَرَّطَتْ في جَنْبِ اللهِ. قال: وفى بعضِ القراءةِ (١): (يا حَسْرَةَ العِبادِ على أنْفُسِها) .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ} “Yazıklar olsun o kullara!”; yani: Allah'ın emrinden zayi ettikleri ve Allah'a karşı yerine getirmedikleri vazifeler sebebiyle kulların kendi nefislerine çekecekleri hasrete yazıklar olsun! Dedi ki: Bazı kıraatlerde (١) bu: (يا حَسْرَةَ العِبادِ على أنْفُسِها) şeklindedir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ}. قال: كانت حسرةً عليهم استهزاؤُهم بالرسلِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ} “Yazıklar olsun o kullara!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Elçilerle alay etmeleri kendilerine bir hasret (pişmanlık) olmuştur .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etti]:

قولَه: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ}. يقولُ: يا وَيْلًا للعبادِ .

O'nun: {يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ} “Yazıklar olsun o kullara!” sözü hakkında; O kullara yazıklar olsun / vay o kulların haline! dediğini aktardı .

وكان بعضُ أهلُ العربيةِ يقولُ : معنى ذلك: يا لها حسرةً على العبادِ.

Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle diyordu : Bunun manası: "O kullara ne büyük bir hasrettir bu!" demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ (٣١) وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ (٣٢)}.

Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ (٣١) وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ (٣٢)} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi, onların da bir daha kendilerine dönmediğini görmediler mi? Onların hepsi mutlaka toplanıp huzurumuza getirileceklerdir.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ألم يَرَ هؤلاء المشركون باللهِ من قومِك يا محمدُ كم أهلَكنا قبلَهم بتكذيبِهم رسلَنا، وكفرِهم بآياتِنا من القرونِ الخاليةِ: {أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ}. يقولُ: ألم يَرَوا أنهم إليهم لا يَرْجِعون.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Ey Muhammed! Kavminden olup da Allah'a şirk koşan şu kimseler, elçilerimizi yalanlamaları ve ayetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle kendilerinden önce geçmiş nesillerden nicesini helak ettiğimizi görmediler mi? {أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ} “onların da bir daha kendilerine dönmediğini”; yani onların artık kendilerine geri dönmediklerini görmediler mi?

وبنحوِ الذي قلنا الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ}. قال: عادًا، وثمودَ، وقرونًا بينَ ذلك كثيرًا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi, onların da bir daha kendilerine dönmediğini görmediler mi?” [Katâde] dedi ki: [Bunlar] Âd, Semûd ve bunlar arasında daha nice nesillerdir .

و "كم" من قوله: {كَمْ أَهْلَكْنَا} في موضعِ نصبٍ، إن شئتَ بوقوعِ "يروا" عليها - وقد ذُكِر أن ذلك في قراءة عبدِ اللهِ: (أَلَمْ يَرَوْا مَنْ أَهْلَكْنا) - وإن شئتَ بوقوعِ "أهلكنا" عليها، وأما "أنهم" فإن الألفَ منها فُتِحت بوقوعِ "يروا" عليها، وذُكر عن بعضهم أنه كسر الألفَ منها على وجه الاستئناف بها، وتَرْكِ إعمالِ "يروا" فيها.

{كَمْ أَهْلَكْنَا} “nice nesilleri helak ettiğimizi” kavlindeki "kem" (كَمْ) kelimesi nasb mahallindedir (üstün konumundadır); dilersen "yerev" (يَرَوْا) fiilinin onun üzerinde amel etmesiyle [nasb olmuştur] —ki bunun Abdullah'ın kıraatinde: (أَلَمْ يَرَوْا مَنْ أَهْلَكْنا) [şeklinde olduğu] zikredilmiştir— dilersen "ehleknâ" (أَهْلَكْنَا) fiilinin onun üzerinde amel etmesiyle [nasb olmuştur]. "Ennehüm" (أَنَّهُمْ) lafzına gelince; onun hemzesi "yerev" (يَرَوْا) fiilinin onun üzerinde amel etmesi sebebiyle meftûh (üstünlü) okunmuştur. Bazılarından ise istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla ve "yerev" (يَرَوْا) fiilinin onda amel ettirilmemesi gerekçesiyle hemzesinin meksûr (esreli) okunduğu zikredilmiştir.

وقولُه: {وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإِنَّ كلَّ هذه القرونِ التي أَهْلَكناها والذين لم يُهْلِكُهم وغيرَهم، عندَنا يومَ القيامةِ جميعُهم {مُحْضَرُونَ}.

O'nun: {وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ} “Onların hepsi mutlaka toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” sözü hakkında Zikri Yüce Olan buyurur ki: Helak ettiğimiz bütün bu nesiller, helak edilmeyenler ve diğerlerinin hepsi kıyamet gününde katımızda {مُحْضَرُونَ} yani huzura çıkarılacaklardır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ}. أي: هم يومَ القيامةِ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ} “Onların hepsi mutlaka toplanıp huzurumuza getirileceklerdir”; yani: Onlar kıyamet gününde [huzura çıkarılacaklardır] .

واختَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قَرَأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكُوفيِّين: (وَإِنْ كُلٌّ لَمَا) بالتخفيفِ، توجيهًا منهم إلى أن ذلك "ما" أُدخِلت عليها اللامُ التي تَدْخُلُ جوابًا لـ "إن"، وأنَّ معنى الكلام: وإِنْ كلٌّ لجميعٌ لدينا مُحْضَرون. وقرَأ ذلك عامةُ قَرَأَةِ أهلِ الكوفةِ: {لما} لما بتشديدِ الميمِ . ولتشديدِهم ذلك عندَنا وجهان؛ أحدُهما، أن يكونَ الكلامُ عندَهم كان مرادًا به: وإن كلٌّ لمِمَّا جميعٌ. ثم حُذِفت إحدى الميماتِ لَمّا كَثُرْن، كما قال الشاعرُ :

Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı, buradaki "mâ"nın başına "in" edatının cevabı olarak gelen lâm'ın dahil edildiği ve cümlenin anlamının: "Şüphesiz onların hepsi katımızda toplanıp huzura getirileceklerdir" şeklinde olduğu yönündeki izahla (وَإِنْ كُلٌّ لَمَا) şeklinde şeddesiz (tahfif ile) okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise bunu {لما} mim harfini şeddeli olarak okumuştur . Onların şeddeli okuyuşlarının bize göre iki izahı vardır; birincisi: Sözden kastın onlara göre "ve in küllün lemimmâ cemîun" şeklinde olması, sonra mim harfleri çoğalınca şairin dediği gibi bir mimin hazfedilmiş olmasıdır :

غداةَ طَفَتْ عَلْمَاءِ بَكْرُ بنُ وائلٍ … وعُجْنا صُدورَ الخيلِ نحوَ تَمِيمِ

Bekr b. Vâil'in su üstünde yüzdüğü (ölülerinin su üstüne çıktığı) sabahtı … Ve biz atların göğüslerini Temîm'e doğru çevirdik.

والآخرُ، أن يَكُونوا أرادوا أن تكونَ "لَمَّا" بمعنى إلّا مع "إنْ" خاصةً، فتكونَ نَظِيرةَ "إنما" إذا وُضِعتْ موضعَ "إلّا". وقد كان بعضُ نَحْويِّى الكوفةِ يقولُ: كأنها "لَمْ" ضُمَّتْ إليها "ما"، فصارتا جميعًا استثناءً، وخرَجتا من حدِّ الجَحْدِ. وكان

Diğeri ise, onların "lemmâ" (لَمَّا) lafzının özellikle "in" (إِنْ) ile birlikte kullanıldığında "illâ" (إِلَّا / ancak, sadece) anlamında olmasını kastetmiş olmalarıdır; böylece [bu lafız] "illâ" yerine konulduğunda "innemâ" (إِنَّمَا) edatının benzeri [hükmünde] olur. Kûfe nahivcilerinden bazıları şöyle derdi: Sanki o, "lem" (لَمْ) edatına "mâ" (مَا) eklenmiş gibidir; böylece ikisi birlikte istisna [bildiren tek bir edat] hâline gelmiş ve olumsuzluk bildirme sınırından çıkmıştır.

بعضُ أهلُ العربية يقولُ : لا أعْرِفُ وجهَ "لمَّا" بالتشديدِ.

Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle diyordu : Şeddeli "lemmâ"nın [kural olarak] gerekçesini bilmiyorum.

والصواب من القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان مشهورتان، متقارِبَتا المعنى، فبأيِتهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar manaları birbirine yakın, meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ (٣٣) وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ (٣٤)}.

Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ (٣٣) وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ (٣٤)} “Ölü toprak onlar için bir delildir; onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler. Orada hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler kıldık ve orada pınarlar fışkırttık.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ودلالةٌ لهؤلاء المشركين على قدرةِ اللهِ على ما يشاءُ، وعلى إحيائِه من مات من خلقِه، وإعادتِه بعدَ فَنائِه كهيئتِه قبلَ مماتِه - إحياؤُه الأرضَ الميْتةَ التي لا نَبْتَ فيها ولا زرعَ، بالغيثِ الذي يُنْزِلُه من السماءِ، حتى يُخْرج زرعَها، ثم إخراجُه منها الحبَّ، الذي هو قوتٌ لهم وغذاءٌ، فمنه يأكلون.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Bu müşrikler için Allah'ın dilediği her şeye gücünün yettiğine, yarattıklarından ölenleri dirilteceğine ve yok oluşlarından sonra onları ölümden önceki halleri gibi yeniden yaratacağına delil; içinde hiçbir bitki ve ekin bulunmayan ölü toprağı gökten indirdiği yağmurla diriltmesi, nihayet ekinini çıkarması ve sonra ondan kendileri için bir azık ve gıda olan taneleri çıkarmasıdır ki ondan yerler.

وقولُه: {وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَلنا في هذه الأرضِ التي أحْييناها بعدَ موتها، بساتينَ من نخيلٍ وأعنابٍ، {وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ}. يقولُ: وأنْبَعنا فيها من عيونِ الماءِ.

O'nun: {وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} “Orada hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler kıldık” sözü hakkında Zikri Yüce Olan buyurur ki: Ölümünden sonra dirilttiğimiz bu toprakta hurma ve üzüm bahçeleri var ettik; {وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ} “ve orada pınarlar fışkırttık” sözü ise; orada su pınarları fışkırttık, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ (٣٥)}.

Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ (٣٥)} “Onun ürününden ve ellerinin yaptıklarından yesinler diye. Hâlâ şükretmezler mi?”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقول تعالى ذكرُه: أنشأنا هذه الجناتِ في هذه الأرضِ؛ ليَأْكُل عبادى من ثمرِه (وَمَا عَمِلَتْ أَيْدِيهِمْ). يقولُ: ليَأْكُلوا من ثمرِ

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] –rahimehullâh– der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Kullarım onun ürününden ve (وَمَا عَمِلَتْ أَيْدِيهِمْ) “ellerinin yaptıklarından” yesinler diye bu yeryüzünde bu bahçeleri meydana getirdik. [Yani] şöyle buyurmaktadır: ...meyvesinden yesinler diye

الجناتِ التي أنشأنا لهم، وما عَمِلت أيديهم مما غرَسوا هم وزرَعوا.

...bahçelerin meyvesinden ve bizzat dikip ektiklerinden kendi ellerinin meydana getirdiklerinden yesinler diye.

و "ما" التي في قولِه: (وَما عَمِلَتْ أيديهم) في موضعِ خفضٍ، عطفًا على الثمرِ، بمعنى: ومِن الذي عَمِلت أيديهم . وهي في قراءةِ عبدِ اللهِ فيما ذُكِر: (ومِمَّا عَمِلَتْهُ) بالهاءِ، على هذا المعنى، فالهاءُ في قراءتِنا مُضمَرةٌ؛ لأن العربَ تُضْمِرُها أحيانًا وتُظْهِرُها في صِلاتِ "مَن" و "ما" و "الذي". ولو قيل: "ما" بمعنى المصدرِ، كان مذهبًا، فيكونُ معنى الكلامِ: ومِن عمل أيديهم. ولو قيل: إنها بمعنى الجَحْدِ، ولا موضعَ لها كان أيضًا مذهبًا، فيكونُ معنى الكلامِ: ليَأْكُلوا من ثمرِه، ولم تَعْمَلُه أيديهم.

(وَما عَمِلَتْ أيديهم) sözündeki "mâ" kelimesi "semer" (meyve) üzerine matuf olarak cer mahallindedir; "ve ellerinin yaptıklarından [yesinler]" manasındadır. Nitekim zikredildiğine göre Abdullah'ın kıraatinde bu manaya binaen zamirle (ومِمَّا عَمِلَتْهُ) şeklindedir; buna göre bizim kıraatimizdeki zamir gizlidir. Çünkü Araplar "men", "mâ" ve "ellezî"nin sıla cümlelerinde zamiri bazen gizler, bazen de açıkça getirirler. Şayet "mâ"nın masdariyye olduğu söylenirse bu da bir görüştür; o takdirde cümlenin manası: "ve ellerinin emeğinden [yesinler]" şeklinde olur. Şayet olumsuzluk (cehd) manasında olup iraptan mahalli olmadığı söylenirse bu da bir görüştür; o takdirde cümlenin manası: "onun elleriyle yapmadıkları meyvesinden yesinler" şeklinde olur.

وقولُه: {أَفَلَا يَشْكُرُونَ}. يقولُ: أفلا يَشْكُرُ هؤلاء القومُ الذين رزَقناهم هذا الرزقَ، من هذه الأرضِ المَيْتَةِ التي أحْيَيْناها لهم، مَن رَزَقهم ذلك وأنعم عليهم به.

O'nun: {أَفَلَا يَشْكُرُونَ} “Hâlâ şükretmezler mi?” sözü; kendileri için dirilttiğimiz bu ölü topraktan kendilerine bu rızkı verdiğimiz şu kavim, bunu kendilerine rızık olarak verene ve bu nimeti lütfedene şükretmez mi? demektir.

القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)}.

Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)} “Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: تنزيهًا وتبرِئةً للذى خلَق الألوانَ المختلفةَ كلَّها من نباتِ الأرضِ، {وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ}. يقولُ: وخلَق من أولادِهم ذكورًا وإناثًا، {وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ} أيضًا من الأشياءِ التي لم يُطْلِعْهم عليها، خلَق كذلك أزواجًا مما يُضِيفُ إليه هؤلاء المشركون، ويَصِفُونه به من الشركاءِ، وغيرَ ذلك.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan [şöyle] buyurur: Yerin bitkilerinden bütün farklı türleri yaratan [Allah]'ı, şu müşriklerin O'na isnat edip niteledikleri ortaklardan ve diğer [noksan] şeylerden tenzih ve tebrie ederiz. {وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ} “Ve kendi nefislerinden”; [yani] onların çocuklarından da erkek ve dişi [çiftler] yaratmıştır. {وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ} “Ve daha bilmedikleri şeylerden”; yani kendilerini muttali kılmadığı şeylerden de aynı şekilde çiftler yaratmıştır; [O], bu müşriklerin kendisine isnat edip niteledikleri ortaklardan ve benzeri şeylerden münezzehtir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ (٣٧) وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٣٨)}.

Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ (٣٧) وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٣٨)} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar birden karanlıkta kalıverirler. Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gitmektedir. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah'ın] takdiridir.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ودليلٌ لهم أيضًا على قدرةِ اللهِ على فعلِ كلِّ ما شاء، {اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ}. يقولُ: نَنْزِعُ عنه النهارَ. ومعنى "منه" في هذا الموضعِ: "عنه"، كأنه قيل: نَسْلَخُ عنه النهارَ، فتَأْتِى بالظُّلمةِ ونَذْهَبُ بالنهارِ. ومنه قولُه: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} [الأعراف: ١٧٥]. أي: خرَج منها وترَكها، فكذلك انسلاخُ الليلِ من النهارِ. وقولُه: {فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ}. يقولُ: فإذا هم قد صاروا في ظلمةٍ بمجيءِ الليلِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Dilediği her şeyi yapmaya Allah'ın gücünün yettiğine dair onlar için bir başka delil de, {اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” ayetidir; yani: Gündüzü ondan söküp çıkarırız. Bu makamda "minhu" ifadesinin manası "anhu" (ondan) demektir; sanki: Gündüzü ondan sıyırıp alırız, böylece karanlığı getirir ve gündüzü gideririz, denilmiş gibidir. Nitekim O'nun: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku” [el-A'râf 175] sözü de böyledir; yani: Onlardan çıkıp onları terk etti. Gece ile gündüzün birbirinden sıyrılması da böyledir. O'nun: {فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ} “onlar birden karanlıkta kalıverirler” sözü ise; gecenin gelmesiyle birdenbire karanlık içinde kalıverirler, demektir.

وقال قتادةُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ}. قال: يُولِجُ الليلَ في النهارِ، ويُولِجُ النهارَ في الليلِ .

Bu hususta Katâde'nin görüşü olarak bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar birden karanlıkta kalıverirler” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar .

وهذا الذي قاله قتادةُ في ذلك عندى، من معنى سلخِ النهارِ من الليلِ - بعيدٌ؛ وذلك أن إيلاجَ الليلِ في النهارِ إنما هو زيادةُ ما نقَص من ساعاتِ هذا في ساعاتِ الآخرِ، وليس السَّلْخُ من ذلك في شيءٍ؛ لأن النهارَ يُسْلَخُ من الليلِ كلِّه، وكذلك الليلُ من النهارِ كلِّه، وليس يُولَجُ كلُّ الليلِ في كلِّ النهارِ، ولا كلُّ النهارِ في كلِّ الليلِ.

Katâde'nin bu konuda gündüzün geceden sıyrılıp çıkarılması manasına dair söylediği bu söz bana göre uzaktır. Zira gecenin gündüze sokulup katılması (îlâc), ancak birinin saatlerinden eksilenin diğerinin saatlerine eklenmesidir; sıyırıp çıkarma (selh) ise bununla hiçbir ilgisi olmayan bir şeydir. Çünkü gündüz gecenin tamamından, gece de gündüzün tamamından sıyrılıp çıkar; halbuki gecenin tamamı gündüzün tamamına, gündüzün tamamı da gecenin tamamına katılmaz.

وقولُه: {وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: والشمسُ تَجْرِى لموضعِ قرارِها. بمعنى: إلى موضعِ قرارِها. وبذلك جاء الأثرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ.

Allah Teâlâ'nın: {وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” sözü hakkında; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Güneş de karar kılacağı yere doğru akıp gitmektedir; yani karar kılacağı yere (ilâ mevdi'ı karârihâ) doğru [gitmektedir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet de bu doğrultudadır.

ذكرُ الروايةِ بذلك

Buna Dair Rivayetin Zikri

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن إبراهيمَ التيميِّ، عن أبيه، عن أبي ذرٍّ الغِفاريِّ، قال: كنتُ جالسًا عندَ النبيِّ ﷺ في المسجدِ، فلما غرَبَتِ الشمسُ قال: "يا أبا ذَرٍّ، هل تَدْرِى أَينَ تَذْهَبُ الشمسُ"؟ قلتُ: اللهُ ورسولُه أعلمُ. قال: "فإنها تَذْهَبُ فَتَسْجُدُ بينَ يَدَيْ رَبِّهَا، ثم تَسْتَأْذِنُ بالرجوعِ فيُؤْذَنُ لها، وكأنها قد قيل لها: ارْجِعى من حيث حِئْتِ. فتَطْلُعُ من مكانِها، وذلك مستقَرُّها" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, İbrâhim et-Teymî'den, o babasından, o da Ebû Zer el-Gıfârî'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Mescitte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyordum. Güneş batınca: “Ey Ebû Zer! Güneşin nereye gittiğini biliyor musun?” buyurdu. Ben: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedim. Şöyle buyurdu: “Gider ve Rabbinin huzurunda secdeye kapanır. Sonra dönmek için izin ister, kendisine izin verilir. Sanki ona: 'Geldiğin yere geri dön!' denilmiş gibi olur da [tekrar] doğduğu yerden doğar; işte onun karargâhı budur” .

وقال بعضُهم في ذلك بما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا}. قال: وقتٌ واحدٌ لا تَعْدُوهُ .

Bazıları bu hususta bize Bişr'in anlattığı şu rivayeti söylediler; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gitmektedir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Güneşin akıp gittiği] tek bir vakittir, onu aşmaz .

وقال آخرون: معنى ذلك: تَجْرِى لمجْرًى لها إلى مقاديرِ مواضعِها. بمعنى أنها تَجْرى إلى أبعد منازلِها في الغروبِ، ثم تَرْجِعُ ولا تُجاوِزُه. قالوا: وذلك أنها لا تزالُ تَتَقَدَّمُ كلَّ ليلةٍ، حتى تَنْتَهِيَ إلى أبعدِ مغارِبِها، ثم تَرْجِعُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; [güneş] kendi menzillerinin miktarlarına göre belirlenmiş bir yörüngeye doğru akıp gider, demektir. Yani batışındaki en uzak menzillerine doğru gider, sonra geri döner ve orayı aşmaz. Dediler ki: Çünkü o, en uzak batış noktasına varıncaya kadar her gece ilerlemeye devam eder, sonra geri döner.

وقولُه: {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ}. يقولُ: هذا الذي وصَفْنا من جريِ الشمسِ لمستقَرٍّ لها، تقديرُ العزيزِ في انتقامِه من أعدائِه، العليمِ بمصالحِ خلقِه وغيرِ ذلك من الأشياءِ كلِّها، لا تَخْفَى عليه خافيةٌ.

O'nun: {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} “İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah'ın] takdiridir” sözüne gelince; buyurur ki: Güneşin karargâhına doğru akışı hakkında vasfettiğimiz bu durum; düşmanlarından intikam almada Azîz, yarattıklarının maslahatlarını ve diğer bütün şeyleri hakkıyla bilen, kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Alîm [olan Allah'ın] takdiridir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (٣٩) لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠)}.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (٣٩) لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠)} “Ay için de sonunda eski/kuru bir hurma dalı gibi oluncaya kadar menziller takdir ettik. Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: اختَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ قوله: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ}؛ فقرأه بعضُ المَكِّيين وبعضُ المَدَنيين وبعضُ البَصْريين: (والقَمَرُ) رفعًا ، عطفًا بها على "الشمسِ"، إذ كانت "الشمسُ" معطوفةً على "الليلِ"، فأتبَعوا "القمرَ" أيضًا "الشمسِ" في الإعرابِ؛ لأنه أيضًا من الآياتِ، كما الليلُ والشمسُ آيتان، فعلى هذه القراءةِ تأويلُ الكلامِ: وآيةٌ لهم القمرُ قَدَّرناه منازلَ. وقرأ ذلك بعضُ المَكِّيين وبعضُ المَدَنيين وبعضُ البَصْريين وعامةُ قَرَأةِ الكوفةِ نصبًا: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ} . بمعنى: وقَدَّرنا القمرَ منازلَ، كما فعَلنا ذلك بالشمس. فرَدُّوه على الهاءِ من الشمسِ في المعنى؛ لأن الواوَ التي فيها للفعل المتأخرِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Kıraat ehli, {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ} ayetinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Mekkelilerin, Medinelilerin ve Basralıların bir kısmı, "eş-Şems" kelimesi "el-Leyl" kelimesine atfedilmiş olduğu için bunu da "eş-Şems"e atfederek (والقَمَرُ) şeklinde merfû okumuşlardır . Gece ve güneş iki ayet/delil olduğu gibi ay da ayetlerden/delillerden biri olduğu için irapta "el-Kamer"i de "eş-Şems"e tâbi kılmışlardır. Bu kıraate göre sözün tevili: “Onlar için bir delil de menziller takdir ettiğimiz aydır” şeklindedir. Mekkelilerin, Medinelilerin, Basralıların bir kısmı ve Kûfe kurrasının geneli ise mansûb olarak: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ} şeklinde okumuşlardır . Yani: Güneşe yaptığımız gibi aya da menziller takdir ettik, manasındadır. Manaca güneşe dönen zamire rücû ettirmişlerdir; zira oradaki vav harfi sonraki fiil içindir.

والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان مشهورتان صحيحتا المعنى، فبأيتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ، فتأويلُ الكلامِ: وآيةٌ لهم تقديرُنا القمرَ منازل؛ للنقصانِ بعدَ تناهيه وتمامِه واستوائِه. {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}، والعُرْجونُ: هو من العِذْقِ من الموضعِ النابتِ في النخلةِ إلى موضعِ الشَّماريخ.

Bu hususta bize göre doğru olan görüş; bunların her ikisinin de meşhur ve manası sahih iki kıraat olduğudur. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Sözün tevili şudur: Onlar için bir delil de, büyümesi, tamamlanması ve dolunay hâline gelmesinden sonra eksilmesi için aya menziller takdir etmemizdir. {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “sonunda eski/kuru bir hurma dalı gibi oluncaya kadar”; Urcûn ise: Hurma ağacında biten yerden salkım dallarının bulunduğu yere kadar olan salkım sapıdır (ızk) .

وإنما شَبَّهَه جلَّ ثناؤُه بالعرجونِ القديمِ - والقديمُ هو اليابسُ - لأن ذلك من العِذْقِ لا يكادُ يوجَدُ إلا متقوِّسًا منحنيًا إذا قَدُم ويَبِسَ، ولا يكادُ أن يُصابَ مستويًا معتدِلًا كأغصانِ سائر الأشجارِ وفروعِها، فكذلك القمرُ إذا كان في آخرِ الشهرِ قبلَ

Yüce Allah'ın onu eski hurma salkımı dalına benzetmesi -ki el-kadîm, kurumuş olan demektir- şundandır: Çünkü hurma salkımının bu kısmı eskiyip kuruduğunda neredeyse sadece kavisli ve eğrilmiş olarak bulunur; diğer ağaçların dalları ve budakları gibi düz ve doğrusal bulunması pek mümkün olmaz. Tıpkı bunun gibi ay da ayın sonunda,

استسرارِه ، صار في انحنائِه وتَقَوُّسِه نظيرَ ذلك العُرْجونِ.

kaybolup gizlenmesinden (istisrâr) önce, eğrilik ve kavislenmesinde işte bu urcûna benzer hale gelir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. يقولُ: أَصلِ العِذْقِ العتيقِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “sonunda eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Eski hurma salkımı sapının aslı/kökü, demektir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. يعنى بالعُرْجُونِ: العِذْقَ اليابسَ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “sonunda eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Urcûn ile kurumuş hurma salkımı sapını kastetmektedir.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. قال: كعِذْقِ النخلةِ إذا قَدُم فانحنَى .

Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “Ay için de sonunda eski bir hurma dalı gibi dönünceye kadar birtakım menziller takdir ettik” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Eskiyip eğrildiği zamanki hurma salkımı sapı gibidir .

حدَّثني أحمدُ بنُ إبراهيمَ الدَّوْرَقيُّ، قال: ثنا أبو يزيدَ الخَرّازُ، يعنى خالدَ بنَ حَيَّانَ الرَّقِّيَّ، عن جعفرِ بن بُرْهَانَ، عن يزيد بن الأصمِّ في قولِه: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. قال: عِذْقِ النخلة إذا قدم انحنَى.

Bana Ahmed b. İbrâhim ed-Devrekī anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yezîd el-Harrâz -yani Hâlid b. Hayyân er-Rakkī- Ca'fer b. Bürhân'dan, o da Yezîd b. el-Esamm'dan O'nun: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “sonunda eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Eskiyip eğrilen hurma salkımı sapıdır.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عيسى بنُ عبيدٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. قال: النخلةِ القديمةِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Ubeyd, İkrime'den O'nun: {كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “eski bir hurma dalı gibi” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Yaşlı/eski hurma ağacı, demektir.

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize haber verdi:

إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ: {كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} قال: العِذْقِ اليابسِ .

İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den: {كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “eski bir hurma dalı gibi” ayeti hakkında: Kurumuş hurma salkımı sapı, dediğini aktardı .

حدَّثني محمدُ بنُ عمر بن علي المُقَدَّميُّ، [سَمِعتُ أبا عاصمٍ، يقولُ وحدَّثنا ابن سنانٍ القَزّازُ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ يقولُ] : سَمِعتُ سليمانَ التيميَّ في قولِه: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. قال: العِذْقِ.

Bana Muhammed b. Ömer b. Alî el-Mukaddemî anlattı, [Ebû Âsım'ı söylerken işittim ve bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım söylerken anlattı] : Süleymân et-Teymî'nin: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “sonunda eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar” ayeti hakkında: Hurma salkımı sapı, dediğini işittim.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ}. قال: قَدَّره اللهُ منازلَ، فجعَل يَنْقُصُ حتى كان مِثلَ عِذْقِ النخلةِ، شَبَّهه بعِذْقِ النخلةِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ} “sonunda eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah ona menziller takdir etti; o da eksilmeye başladı ve sonunda hurma salkımı sapı gibi oldu, onu hurma salkımı sapına benzetti .

وقولُه: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا الشمسُ يَصْلُحُ لها إدراكُ القمرِ، فيَذْهَبَ ضوءُها بضوئه، فتكونَ الأوقاتُ كلُّها نهارًا لا ليلَ فيها، {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا الليلُ بفائتٍ النهارَ، حتى تَذْهَبَ ظُلمتُه بضيائه، فتكونَ الأوقاتُ كلُّها ليلًا.

O'nun: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ} “Ne güneş aya yetişebilir” sözüne gelince; Zikri Yüce Olan buyurur ki: Güneşin aya yetişip de ışığıyla onun ışığını yok etmesi ve böylece bütün vakitlerin içinde gece bulunmayan gündüzden ibaret olması ona yakışmaz/uygun değildir. {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “ne de gece gündüzü geçebilir” buyurur ki; gecenin de karanlığıyla gündüzün aydınlığını tamamen giderip bütün vakitlerin gece haline gelmesi şeklinde gündüzü geçmesi söz konusu değildir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في ألفاظِهم في تأويلِ ذلك، إلا أن معانيَ عامتِهم الذي قلناه.

Tevil ehli de bunun tevilinde -kullandıkları lafızlar farklı olsa da- bizim söylediğimiz doğrultuda görüş belirtmişlerdir; zira çoğunun kastedilen manası bizim söylediğimizdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ عن عَنْبَسَةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ،

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hakkâm, Anbese'den, [o da] Muhammed b. Abdirrahmân'dan aktardı,

عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ}. قال: لا يَسْتُرُ ضوءُها ضوءَ الآخَرِ، لا يَنْبَغِى لها ذلك.

o Kāsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den O'nun: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ} “Ne güneş aya yetişebilir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Birinin ışığı diğerinin ışığını örtüp kapatamaz , bu ona uygun düşmez.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ}. قال: لا يَسْتُرُ أحدُهما ضوءَ الآخَرِ، ولا يَنْبَغِى ذلك لهما. وفى قولِه: {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ}. قال: يَتَطالبان حَثِيثَيْن، يُسْلَخُ أَحدُهما من الآخَرِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ} “Ne güneş aya yetişebilir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Birisi diğerinin ışığını örtüp yok edemez , bu ikisine de uygun düşmez. {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “ne de gece gündüzü geçebilir” sözü hakkında da şöyle demiştir: Birbirini süratle takip ederler, biri diğerinden sıyrılıp çıkar .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا الأَشْجَعِيُّ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ}. قال: لا يُدْرِكَ هذا ضوءَ هذا، ولا هذا ضوءَ هذا .

Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize el-Eşca'î, Süfyân'dan, o İsmâil'den, o da Ebû Sâlih'ten {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: Bu onun ışığına yetişemez, o da bunun ışığına yetişemez .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ}: ولكلٍّ حدٌّ وعلمٌ لا يَعْدُوه، ولا يقصرُ دونَه، إذا جاء سلطانُ هذا ذهَب سلطانُ هذا، وإذا جاء سلطانُ هذا ذهَب سلطانُ هذا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: Her birinin aşamayacağı ve gerisinde kalamayacağı belirlenmiş bir sınırı ve bir alameti (vakti) vardır; bunun hâkimiyeti geldiğinde diğerinin hâkimiyeti gider, diğerinin hâkimiyeti geldiğinde ise bunun hâkimiyeti gider.

ورُوِى عن ابن عباسٍ في ذلك ما حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ}. يقولُ: إذا اجتَمعا في السماءِ كان أحدُهما بينَ يَدَى الآخرِ، فإذا غابا غابَ أَحدُهما بينَ يَدَيِ الآخرِ.

Bu hususta İbn Abbâs'tan, bize Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı rivayet nakledilmiştir; dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “Ne güneş aya yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Gökte bir araya geldiklerinde biri diğerinin önünde olur, battıklarında da biri diğerinin önünde batar.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ}: هذا في ضوءِ القمرِ وضوءِ الشمسِ، إذا طلعت الشمسُ لم يَكُنْ للقمرِ ضوءٌ، وإذا طلَع القمرُ بضوئِه لم يَكُنْ للشمسِ ضوءٌ، {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ}. قال: في قضاءِ اللهِ وعلمِه أن لا يَفُوتَ الليل النهارُ حتى يُدْركَه، فيُذْهِبَ ظُلْمَتَه، وفى قضاءِ اللهِ أن لا يَفُوتَ النهارَ الليلُ حتى يُدْرِكَه، فيَذْهَبَ بضوئِه .

Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, O'nun: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ} “Ne güneş aya yetişebilir” sözü hakkında şöyle derken işittim: Bu, ayın ışığı ve güneşin ışığı hakkındadır. Güneş doğduğu zaman ay için bir ışık kalmaz; ay ışığıyla birlikte doğduğu zaman ise güneş için bir ışık kalmaz. {وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “ne de gece gündüzü geçebilir” sözü hakkında da şöyle demiştir: Allah'ın kaza ve ilminde gecenin gündüzü aşıp geçmesi, böylece gündüzün ona yetişip karanlığını yok edememesi diye bir şey yoktur; yine Allah'ın kazasında gündüzün geceyi aşıp geçmesi, böylece gecenin ona yetişip ışığını yok edememesi diye bir şey yoktur .

و "أنْ" مِن قولِه: {أَنْ تُدْرِكَ} في موضعِ رفعٍ بقولِه: {يَنْبَغِي}.

{أَنْ تُدْرِكَ} ifadesindeki "en" edatı, {يَنْبَغِي} fiilinin faili olarak ref mahallindedir.

وقولُه: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. يقولُ: وكلُّ ما ذكَرنا مِن الشمسِ والقمرِ والليلِ والنهارِ في فَلَكٍ يَجْرُون.

O'nun: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” sözüne gelince; buyurur ki: Güneş, ay, gece ve gündüzden zikrettiğimiz her biri bir yörüngede akıp gitmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو النُّعْمانِ الحَكَمُ بنُ عبدِ اللهِ العِجْليُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ:

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebü’n-Nu‘mân el-Hakem b. Abdillâh el-İclî anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Müslim el-Batîn’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle rivayet ettiğini] anlattı:

{وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: في فَلَكٍ كَفَلَكِ المَغْزَلِ.

{وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında şöyle demiştir: İğ/kirmen yuvarlağı gibi bir yörüngededir.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الصَّمَدِ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا الأعمشُ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: مَجْرَى كلِّ واحدٍ منهما - يعنى الليلَ والنهارَ - {فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}: يَجْرُون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: Onların her birinin -yani gece ile gündüzün- akışı: {فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “bir yörüngede yüzmektedir”; yani akıp gitmektedir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. أي: في فَلَكِ السماءِ يَسْبَحون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir”; yani: Göğün feleğinde/yörüngesinde yüzerler .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} . يقولُ: دَورَانٍ، {يَسْبَحُونَ}. يقولُ: يَجْرُون .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Bir deveran/dönüş içindedir; {يَسْبَحُونَ} ise akıp giderler, demektir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. يعنى: كلٌّ في فلكٍ في السماواتِ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Yani her biri göklerdeki bir felekte/yörüngededir.

القولُ في تأويل قولِه ﷿: {وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (٤١) وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ (٤٢) وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ (٤٣) إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٤٤)}.

Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (٤١) وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ (٤٢) وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ (٤٣) إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٤٤)} “Onların soylarını o dolu gemide taşımış olmamız da kendileri için bir delildir. Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık. Eğer dilersek onları suda boğarız da ne bir feryatlarını duyan olur ne de kurtarılırlar. Ancak katımızdan bir rahmet ve bir süreye kadar geçinme müstesna.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ودليلٌ لهم أيضًا، وعلامةٌ على قُدْرتِنا على كلِّ ما نشاءُ، {حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ}. يعنى: مَن نَجَا مِن ولدِ آدم في سفينةِ نوحٍ، وإيَّاها عنَى جلَّ ثناؤُه بالفُلْكِ المشحونِ، والفلكُ: هي السفينةُ، والمشحونُ: المملوءُ المُوقَرُ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Dilediğimiz her şeye gücümüzün yettiğine dair onlar için bir başka delil ve bir işaret de {حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ} “onların soylarını taşımış olmamızdır”; yani Âdemoğullarından Nûh'un gemisinde kurtulan kimseleri [taşımamızdır]. Övgüsü Yüce Olan, "el-Fülkü'l-meşhûn" ile Nûh'un gemisini kastetmiştir. el-Fülk: gemi, el-Meşhûn ise: dopdolu, yükle doldurulmuş olandır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. يقولُ: الممتلئِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Onların soylarını o dolu gemide taşımış olmamız” sözü hakkında: [Yükle] dopdolu [olan gemi], dediğini aktardı .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. يعنى: المُثَقَّلِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemide” sözü hakkında: Ağırlaştırılmış/yükle doldurulmuş [gemi], dediğini aktardı .

حدَّثنا سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصلتِ، قال ثنا أبو كُدَينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: المُوقَرِ .

Bize Süleymân b. Abdi'l-Cebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, o da Saîd'den {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemi” hakkında şöyle dediğini aktardı: Yükle doldurulmuş olandır .

حدَّثنا عِمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: أخبَرنا يونسُ، عن

Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Yûnus bildirdi, [o da]...

الحسنِ في قولِه: {الْمَشْحُونِ}. قال: المحمولِ.

el-Hasan'dan O'nun: {الْمَشْحُونِ} “dolu” sözü hakkında: [Yük] taşınandır, dediğini aktardı.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أَخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. يعنى سفينةَ نوحٍ ﵇ .

Bana Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Onların soylarını o dolu gemide taşımış olmamız” sözü hakkında: Nûh aleyhisselâm'ın gemisini kastetmektedir, dediğini işittim .