حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}: المُوقَرِ، يعنى سفينةَ نوحٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Onların soylarını o dolu gemide taşımış olmamız da kendileri için bir delildir” sözü hakkında: Yükle doldurulmuş, yani Nûh'un gemisidir, dediğini aktardı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: الفلك المشحونُ: المَرْكَبُ الذي كان فيه نوحٌ، والذرِّيةُ: التي كانت في ذلك المَرْكَبِ، قال: والمشحونُ: الذي قد شُحِن، الذي قد جُعل فيه ليَرْكَبَه أهلُه، جعَلوا فيه ما يُريدون، فربَّما امتَلأ، وربما لم يَمْتَلِئْ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemi” sözü hakkında şöyle dedi: el-Fülkü'l-Meşhûn, içinde Nûh'un bulunduğu gemidir. Zürriyet ise o gemide bulunanlardır. Dedi ki: el-Meşhûn; yüklenmiş, sahipleri binsin diye içi hazırlanmış olandır; içine diledikleri şeyleri koymuşlardır, bazen dolar bazen de dolmaz.
حدَّثنا الفضلُ بنُ الصبّاحِ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: أتَدْرون ما الفُلْكُ المشحونُ؟ قلنا: لا. قال: هو المُوقَرُ .
Bize el-Fadl b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: O [şöyle] dedi: Dolu geminin ne olduğunu biliyor musunuz? Hayır, dedik. O: Yükle doldurulmuş olandır, dedi .
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُليُّ، قال: ثنا مَرْوانُ ، عن جُوَيبرِ، عن الضحاكِ في قولِه: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: المُوقَرِ.
Bize Âmüllü Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân , Cüveybir'den, o Dahhâk'tan O'nun: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu gemi” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Yükle doldurulmuş olandır.
وقولُه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وخلَقْنا
Ve O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve kendileri için onun benzerinden binecekleri şeyler yarattık.” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ve yarattık
لهؤلاء المشركين المُكَذِّبيك يا محمدُ، تَفَضُّلًا منا عليهم، مِن مثلِ ذلك الفُلْكِ الذي كنا حَمَلْنا مِن ذرِّيةِ آدمَ مَن حمَلنا فيه، الذي يَرْكَبونه من المراكبِ.
Âdemoğullarından taşıdıklarımızı içinde taşıdığımız o geminin benzerinden, kendilerine bir lütuf olarak, bindikleri bineklerden seni yalanlayan bu müşrikler için de [yarattık].
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في الذي عُنِى بقولِه: {مَا يَرْكَبُونَ}؛ فقال بعضُهم: هي السفنُ.
Sonra tevil ehli, {مَا يَرْكَبُونَ} “binecekleri şeyler” sözüyle neyin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Onlar gemilerdir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الفضلُ بنُ الصَّبَّاحِ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جُبيَرٍ، عن ابن عباسٍ قال: أَتَدْرُون ما: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}؟ قلنا: لا. قال: هي السفنُ، جُعِلت لهم مِن بعدِ سفينةِ نوحٍ على مِثْلِها .
Bize el-Fadl b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: O [şöyle] dedi: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” [ayetinin] ne olduğunu biliyor musunuz? Hayır, dedik. Dedi ki: Onlar gemilerdir; Nûh'un gemisinden sonra onun benzeri olarak kendileri için var edilmiştir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: السفنَ الصغارَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı , dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında: Küçük gemilerdir, dediğini aktardı .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: السفنَ الصغارَ، ألَا تَرَى أنه قال: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ}؟
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında: Küçük gemilerdir; baksana O: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} “Eğer dilersek onları suda boğarız da ne bir feryatlarını duyan olur” buyurmuştur, dediğini aktardı.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورِ بن زاذانَ، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: السفنَ الصغارَ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b. Zâzân'dan, o el-Hasan'dan bu ayet: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” hakkında şöyle dediğini aktardı: Küçük gemilerdir.
حدَّثنا حاتمُ بنُ بكرٍ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمرَ، عن شعبةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: السفنَ الصغارَ .
Bize Hâtim b. Bekr ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer, Şu'be'den, o İsmâîl'den, o Ebû Sâlih'ten {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” hakkında şöyle dediğini aktardı: Küçük gemilerdir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ، يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. يعنى: السفنَ التي اتُّخِذَت بعدها، يعنى بعدَ سفينةِ نوحٍ .
Bana Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında: Ondan sonra, yani Nûh'un gemisinden sonra yapılan gemileri kastetmektedir, dediğini işittim .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: هي السفنُ التي يُنتفعُ بها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” hakkında şöyle dediğini aktardı: Kendilerinden faydalanılan gemilerdir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: وهى هذه الفُلُوكُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında şöyle dedi: Bunlar şu gemilerdir .
حدَّثني يونسُ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبَيدٍ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: نعم مِن مِثْلِ سفينةِ نوحٍ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Evet, Nûh'un gemisinin benzerindendir .
وقال آخرون: بل عنى بذلك الإبلَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla develeri kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. يعنى: الإبلَ خَلَقها اللهُ كما رأيتَ: فهى سفنُ البَرِّ، يَحْمِلون عليها ويَرْكَبونها .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Develeri kastetmektedir; Allah onları gördüğün gibi yaratmıştır, onlar karanın gemileridir, üzerlerine yük yüklerler ve onlara binerler .
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا غُنْدَرٌ،، عن عثمانَ بن غِياثٍ، عن عكرمةَ: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: الإبلَ.
Bize Nasr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Gunder, Osmân b. Gıyâs'tan, o İkrime'den {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” hakkında: Develerdir, dediğini aktardı.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ، قال: قال عبدُ الله بنُ شَدَّادٍ: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} هي الإبلُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Abdullah b. Şeddâd şöyle dedi: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık”, develerdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ}. قال: من الأنعامِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Ve onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: En'âm'dandır (sağmal hayvanlardandır) .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: هي الإبلُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı, dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: Onlar develerdir .
وأشبهُ القولَين بتأويلِ ذلك قولُ مَن قال: عُنِى بذلك السفنُ. وذلك لدلالةِ قولِه: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ}. على أن ذلك كذلك، وذلك أن الغَرَقَ
Bu iki görüşten bunun yorumuna en uygun olanı: “Bununla gemiler kastedilmiştir” diyenin görüşüdür. Zira O'nun: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} “Eğer dilersek onları suda boğarız da kendilerine bir feryat yetişeni / kurtarıcı bulunmaz” sözü, durumun böyle olduğuna delalet etmektedir. Çünkü boğulmanın
معلومٌ أنه لا يكونُ إلا في الماءِ، ولا غَرَقَ في البرِّ.
ancak suda gerçekleştiği bilinmektedir; karada boğulma olmaz.
وقولُه: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإِن نَشَأْ نُغْرِقْ هؤلاء المشركين إذا ركِبوا الفُلْكَ في البحرِ، {فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ}. يقولُ: فلا مُغِيثَ لهم إذا نحن غَرَّقْناهم يُغِيثُهم فيُنَجِّيهم من الغرقِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} “Eğer dilersek onları suda boğarız da ne bir feryatlarını duyan olur” sözü hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Dilersek denizde gemiye bindikleri vakit bu müşrikleri suda boğarız; {فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} ise, onları boğduğumuzda kendilerini feryatlarına yetişip boğulmaktan kurtaracak bir yardımcıları olmaz, demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ}. أي: فلا مُغِيثَ لهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ} “Eğer dilersek onları suda boğarız da ne bir feryatlarını duyan olur” hakkında: Yani onların bir yardımcısı olmaz, dediğini aktardı .
وقولُه: {وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ}. يقولُ: ولا هو يُنْقِذُهم مِن الغَرَقِ شيءٌ إن نحن أغرَقْناهم في البحرِ، إلا أن تُنْقِذَهم نحن رحمةً مِنَّا لهم، فنُنَجِّيَهم منه.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ} “ne de kurtarılırlar” sözü hakkında [Zikri Yüce Olan] şöyle buyurmaktadır: Biz onları denizde boğacak olursak, katımızdan onlara bir rahmet olarak bizzat bizim kurtarmamız ve onları bundan felaha erdirmemiz müstesna, hiçbir şey onları boğulmaktan kurtaramaz.
وقولُه: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}. يقولُ: ولِيُمَتِّعَهم إلى أجلٍ هم بالِغوه. فكأنه قال: ولا هم يُنْقَذون، إلا أن نَرْحَمَهم فنُمَتِّعَهم إلى أجلٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar geçinme müstesna” sözü hakkında [Zikri Yüce Olan] şöyle buyurmaktadır: Ulaşacakları bir ecele kadar onları yaşatıp yararlandırmamız [müstesna]. Sanki O şöyle buyurmuştur: Kendilerine merhamet edip bir ecele kadar onları yararlandırmamız müstesna, onlar kurtarılamazlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}
أي: إلى الموتِ .
“ve bir süreye kadar geçinme”; yani ölüme kadar, dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥) وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٤٦)}.
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥) وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٤٦)} “Onlara: 'Önünüzde olandan ve ardınızda olandan sakının ki merhamet olunasınız' denildiği zaman [yüz çevirirler]. Kendilerine Rablerinin âyetlerinden bir âyet gelmeyedursun, illâ ondan yüz çeviricilerdir.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قيل لهؤلاء المشركين باللهِ، المُكذِّبين رسولَه محمدًا ﷺ: احْذَروا ما مضَى بينَ أيديكم مِن نِقَمِ اللهِ ومَثُلاتِه بمَن حلَّ ذلك به من الأممِ قبلَكم، أن يَحِلَّ مثلُه بكم، بشِرْكِكم وتكْذيبِكم رسولَه، {وَمَا خَلْفَكُمْ}. يقولُ: وما بعدَ هَلاكِكم، مما أنتم لاقُوه إن هَلَكتُم على كفرِكم الذي أنتم عليه، {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}. يقولُ: ليَرْحَمَكُم ربُّكم إن أنتم حذِرتُم ذلك، واتَّقيتُموه بالتوبةِ من شِرْكِكم، والإيمانِ به، ولُزُومِ طاعتِه فيما أوجَب عليكم مِن فرائضِه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Allah'a ortak koşan ve O'nun Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan bu kimselere: Şirkiniz ve O'nun Resûlü'nü yalanlamanız sebebiyle, sizden önceki ümmetlerden bu cezanın başına geldiği kimselerin başına gelen Allah'ın geçmişteki intikam ve cezalandırmalarının bir benzerinin sizin de başınıza gelmesinden sakının; {وَمَا خَلْفَكُمْ} “ve arkanızdakinden”; yani üzerinizde bulunduğunuz küfür üzere ölürseniz, helakinizden sonra karşılaşacağınız şeylerden sakının; {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki size merhamet edilsin”; yani şirkinizden tövbe ederek, O'na iman edip farz kıldığı şeylerde O'na itaate sarılarak bundan sakınır ve korunursanız Rabbiniz size merhamet etsin, denildiği zaman [yüz çevirirler].
وينحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ}: وقائعَ اللهِ فيمَن خَلا قبلَهم من الأممِ، وما خلفَهم مِن أمرِ الساعةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ} “Onlara: Önünüzdekinden sakının denildiğinde” sözü hakkında: Kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetlerdeki Allah'ın azap günlerinden; arkalarındakinden ise kıyamet meselesinden [sakının], dediğini aktardı .
وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ}. قال: ما مضَى من ذنوبِهم، [{وَمَا خَلْفَكُمْ}. قال: ذنوبَهم].
Mücâhid ise bu hususta bana Muhammed b. Amr'ın aktardığı şu rivayeti söylerdi: Dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ} “Önünüzdekinden” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Geçmiş günahlarıdır. [{وَمَا خَلْفَكُمْ} “ve arkanızdakinden” [ifadesi hakkında da]: “Günahlarıdır” [dedi]].”
وهذا القولُ قريبُ المعنى من القولُ الذي قلنا؛ لأن معناه: اتَّقوا عقوبةَ ما بينَ أيديكم مِن ذنوبِكم، وما خلفَكم مما تَعْمَلون من الذنوبِ ولم تَعْمَلوه بعد، فذلك بعدَ تخويفٍ لهم العقابَ على كفرِهم.
Bu görüş, bizim söylediğimiz görüşün manasına yakındır; çünkü bunun anlamı: Geçmişteki günahlarınızın cezasından ve işleyeceğiniz henüz işlemediğiniz gelecekteki günahlardan sakının, demektir. Bu da onların küfürleri üzerindeki azapla korkutulmasından sonradır.
وقولُه: {وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ}. يَقولُ تعالى ذكرُه: وما تَجِيءُ هؤلاء المشركين من قريشٍ آيةٌ. يعنى حجةٌ مِن حُجَجِ اللهِ، وعلامةً مِن علاماتِه على حقيقةِ توحيدِه، وتَصْديقِ رسولِه، {إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ}: لا يتفكَّرون فيها، ولا يَتَدَبَّرونها، فيَعْمَلوا بها، ما احتجَّ اللهُ عليهم بها.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ} “Rablerinin ayetlerinden kendilerine bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirler” sözü hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Bu Kureyşli müşriklere bir ayet, yani Allah'ın hüccetlerinden bir hüccet ve O'nun birliğinin hakikatine ve Resûlü'nün doğruluğuna dair işaretlerinden bir işaret gelmez ki, {إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ} mutlaka ondan yüz çevirmiş olmasınlar; yani onun üzerinde düşünmezler, onu etraflıca tefekkür etmezler ki Allah'ın kendilerine aleyhte hüccet kıldığı şeyle amel etsinler .
فإن قال قائلٌ: وأين جوابُ قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ}؟ قيل: جوابُه وجوابُ قولِه: {وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ} قولُه: {إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ}؛ لأن الإعراضَ منهم كان عن كلِّ آيةٍ للهِ، فاكْتُفِى بالجوابِ عن قولِه: {اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ}، وعن قولِه: {وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ}. بالخبرِ عن إعراضِهم عنها لذلك؛ لأن معنى الكلام: وإذا قيل لهم: اتَّقوا ما بينَ أيديكم وما خلفَكم أعرَضوا، وإذا أتَتْهم آيةٌ أعرَضوا.
Eğer birisi: "{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ} 'Onlara: Önünüzdekinden ve arkanızdakinden sakının denildiği zaman' ifadesinin cevabı nerede?" derse, şöyle denilir: Onun ve {وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ} 'Rablerinin ayetlerinden kendilerine bir ayet gelmeyedursun' ifadesinin cevabı: {إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ} 'mutlaka ondan yüz çevirirler' sözüdür. Çünkü yüz çevirmeleri Allah'ın her ayetine karşı idi; bu sebeple {اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ} 'önünüzdekinden sakının' sözünün ve {وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ} 'kendilerine bir ayet gelmeyedursun' sözünün cevabında, bundan dolayı onların bundan yüz çevirdiklerinin bildirilmesiyle yetinilmiştir. Zira cümlenin anlamı şöyledir: Onlara: 'Önünüzdekinden ve arkanızdakinden sakının' denildiğinde yüz çevirirler; kendilerine bir ayet geldiğinde de yüz çevirirler.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٤٧)}.
Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٤٧)} “Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiği zaman, o inkâr edenler iman edenlere dediler ki: 'Allah'ın dileseydi yedireceği kimseyi biz mi yedireceğiz? Siz apaçık bir sapıklık içindesiniz.'”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قيل لهؤلاء المشركين باللهِ: أنفِقوا من رزقِ اللهِ الذي رزَقكم، فأدُّوا منه ما فَرض اللهُ عليكم فيه لأهلِ حاجتِكم
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimselere: "Allah'ın size rızık olarak verdiğinden infak edin; onun içinden Allah'ın üzerinize farz kıldığı [miktarı] ihtiyaç sahiplerinize ödeyip verin
ومَسْكَنَتِكم. قال الذين أنكَروا وحدانيةَ اللهِ وعبَدوا مَن دونَه، للذين آمنوا باللهِ ورسولِه: أَنُطْعِمُ أموالَنا وطعامَنا مَن لو يشاءُ اللهُ أطعَمه؟!
ve yoksullarınız için farz kıldığı şeyleri verin' denildiği vakit; Allah'ın birliğini inkâr edip O'ndan başkasına tapanlar, Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlere: 'Allah'ın dileseydi kendisini yedireceği kimseye biz mallarımızı ve yiyeceğimizi mi yedireceğiz?!' dediler.
وفي قولِه: {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} وجهان؛ أحدُهما، أن يكونَ مِن قيلِ الكفارِ للمؤمنين، فيكونَ تأويلُ الكلامِ حينَئذٍ: ما أنتم أيُّها القومُ في قبلِكم لنا: أنفِقوا مما رزَقكم اللهُ على مساكينِكم إلا في ذَهابٍ عن الحقِّ، وجَوْرٍ عن الرُّشْدِ، مُبِينٍ لَمَن تَأمَّلَه وتَدَبرَه أنه في ضلالٍ. وهذا أولى وجهَيه بتأويلِه.
O'nun: {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Siz apaçık bir sapıklık içindesiniz” sözünde iki vecih (ihtimal) vardır; bunlardan biri, bunun kâfirlerin müminlere söylediği bir söz olmasıdır. Bu takdirde sözün tevili şöyledir: Ey topluluk! Sizin bize: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yoksullarınıza infak edin' demenizde siz ancak haktan uzaklaşma ve doğruluktan sapma içindesiniz; öyle ki bunu düşünüp tefekkür eden kimseye bunun bir sapıklık olduğu apaçıktır. Bu, tevili yönünden iki vechinden en uygun olanıdır.
والوجهُ الآخرُ، أن يكونَ ذلك من قبلِ اللهِ للمشركين، فيكونَ تأويلُه حينَئذٍ: ما أنتم أيُّها الكافرون في قيلِكم للمؤمنين: أَنُطْعِمُ مَن لو يشاءُ اللهُ أطعَمه. إلا في ضلالٍ مبينٍ، عن أن قيلَكم ذلك لهم ضلالٌ.
Diğer vecih ise, bunun Allah tarafından müşriklere söylenmiş olmasıdır. Bu takdirde tevili şöyle olur: Ey kâfirler! Müminlere: 'Allah'ın dileseydi yedireceği kimseyi biz mi yedireceğiz?' demenizde siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz; çünkü onlara bunu söylemeniz bir sapıklıktır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨)}.
Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨)} “Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?'”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ويقولُ هؤلاء المشركون المُكذِّبون وعيدَ اللهِ، والبعثَ بعدَ المماتِ، يَسْتَعْجِلون ربَّهم بالعذابِ: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ}. أي: الوعدُ بقيامِ الساعةِ: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أيُّها القومُ، وهذا قولُهم لأهلِ الإيمانِ بالله ورسولِه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Allah'ın tehdidini ve ölümden sonra dirilmeyi yalanlayan bu müşrikler, Rablerinden azabı acele isteyerek şöyle derler: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} “Bu vaat ne zaman?” Yani kıyametin kopacağına dair vaat [ne zaman]; {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” ey topluluk! Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne iman eden kimselere söyledikleri sözdür.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠)}.
Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠)} “Onlar, birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ما يَنْتَظِرُ هؤلاء المشركون الذين يَسْتعجِلون بوعيدِ اللهِ إيَّاهم إلا صيحةً واحدةً تأخُذُهم. وذلك نفخةُ الفَزَعِ عندَ قيامِ الساعةِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: Allah'ın kendilerine yönelik tehdidini acelece isteyen bu müşrikler, kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Bu da kıyametin kopması anındaki dehşet/korku üflemesidir (nefha-i feza').
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ [وجاءت الآثارُ] .
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiş [ve rivayetler de bu şekilde gelmiştir] .
ذكرُ مَن قال ذلك، وما فيه من الأثرِ
Bunu söyleyenlerin ve bu husustaki rivayetin zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ ومحمدُ بنُ جعفرٍ، قالا: ثنا عوفُ بنُ أبي جميلةَ، عن أبي المغيرةِ القوَّاسِ، عن عبد اللهِ بن عمرٍو، قال: لَيُنْفَخَنَّ في الصورِ والناسُ في طُرُقِهم وأسواقِهم ومجالسِهم، حتى إن الثوبَ لَيَكونُ بينَ الرجلَين يَتَساوَمان، فما يُرْسِلُه أحدُهما من يده حتى يُنْفَخَ في الصورِ، وحتى إن الرجلَ ليَغْدُو مِن بيتِه، فما يَرْجِعُ [إلى بيتِه] حتى يُنْفَخَ في الصُّورِ، وهي التي قال اللهُ: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً} الآية .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy ve Muhammed b. Ca'fer anlattılar, dediler ki: Bize Avf b. Ebî Cemîle, Ebü'l-Mugîre el-Kavvâs'tan, o da Abdullah b. Amr'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: "Sûr'a insanlar yollarında, çarşılarında ve meclislerinde iken mutlaka üflenecektir. Hatta iki adam arasında bir kumaş olur da pazarlık ederlerken, biri elinden bırakmadan Sûr'a üflenecektir. Hatta adam evinden çıkar ve [evine] dönmeden Sûr'a üflenecektir. İşte bu, Allah'ın: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً} 'Onlar, birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. Artık ne bir vasiyette bulunabilirler...' buyurduğu ayettir ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ}: ذُكر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "تَهِيجُ الساعةُ بالناسِ؛ والرجلُ يَسْقِي ماشيتَه، والرجلُ يُصْلِحُ حوضَه، والرجلُ يُقِيمُ سِلْعتَه في سوقِه، والرجلُ يَخْفِضُ مِيزانَه ويَرْفَعُه، وتَهِيجُ بهم وهم كذلك، فلا يَسْتطيعون تَوْصِيةً ولا إلى أَهْلِهِم يَرْجِعون" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ} “Onlar, birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler” [ayeti hakkında]: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Kıyamet insanları ansızın yakalayacaktır; adam hayvanını sularken, adam havuzunu onarırken, adam çarşısında malını sergilerken, adam terazisini indirip kaldırırken... Onlar bu halde iken kıyamet onları ansızın yakalar da artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً}. قال: النفخةُ نفخةٌ واحدةٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} “Onlar tek bir çığlıktan başkasını beklemezler” sözü hakkında şöyle demiştir: [Buradaki] üfleme tek bir üflemedir.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحاربيُّ، عن إسماعيلَ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâîl'den nakletti.
ابن رافعٍ، عمَّن ذكرُه، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظِيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن الله لمَّا فَرَغَ مِن خَلْقِ السماواتِ والأرضِ، خلَق الصُّورَ فأعْطاه إسرافيلَ، فهو واضِعُه على فِيهِ، شاخصٌ ببصرِه إلى العرشِ، يَنْتَظِرُ متى يُؤْمَرُ". قال أبو هريرةَ: يا رسولَ اللهِ، وما الصورُ؟ قال: "قَرْنٌ". قال: وكيف هو؟ قال: "قَرْنٌ عظيمٌ يُنْفَخُ فيه ثلاثُ نَفَخَاتٍ؛ الأُولَى نَفْخَةُ الفَزَعِ، والثانيةُ نَفْخَةُ الصَّعْقِ، والثالثةُ نَفْخَةُ القيامِ لربِّ العَالَمين، يأمرُ اللهُ إسرافيلَ بالنَّفْخَةِ الأُولى، فيقولُ: انْفُخْ نَفْخَةَ الفَزَع. فيَفْزَعُ أهلُ السماواتِ وأهلُ الأَرضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللهُ، ويأمُرُه اللهُ فَيُدِيمُها ويُطَوِّلُها، فلا يَفْتُرُ، وهى التي يقولُ اللهُ: {مَا يَنْظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ} [ص: ١٥]، ثم يأمرُ اللهُ إسرافيلَ بنَفْخَةِ الصَّعْقِ، فيقولُ: انْفُخْ نَفْخَةَ الصَّعْقِ. فَيَصْعَقُ أهلُ السماواتِ و الأَرضِ إِلا مَن شاءَ اللهُ، فإذا هم خامِدُون ثم يُمِيتُ مَن بَقِيَ، فإذا لم يَبْقَ إلا اللهُ الواحدُ الصَّمَدُ، بَدَّل الأرضَ غير الأرضِ والسماواتِ، فيَبْسُطُها ويَسْطَحُها، ويَمُدُّها مَدَّ الأديمِ العُكَاظِيِّ، لا تَرَى فيها عِوَجًا ولا أمْتًا، ثم يَزْجُرُ اللهُ الخَلْقَ زَجْرَةً، فإذا هُمْ في هذه المُبَدَّلَةِ في مِثْلِ مواضعهم من الأُولَى، ما كان في بَطْنِها كان في بَطْنِها، وما كان على ظَهْرِها كان على ظهْرِها" .
[İsmâîl] İbn Râfi'den, o zikrettiği bir kimseden, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah gökleri ve yeri yaratmayı bitirince Sûr'u yarattı ve onu İsrâfil'e verdi. O da onu ağzına koymuş, gözünü Arş'a dikmiş, ne zaman emredileceğini beklemektedir." Ebû Hüreyre: "Ey Allah'ın Resûlü, Sûr nedir?" dedi. "Bir boynuzdur" buyurdu. "O nasıldır?" dedi. Buyurdu ki: "Kendisine üç defa üflenecek büyük bir boynuzdur; birincisi nefha-i feza' (korku üflemesi), ikincisi nefha-i sa'k (ölüm üflemesi), üçüncüsü de Âlemlerin Rabbi için kıyam üflemesidir. Allah İsrâfil'e ilk üflemeyi emreder ve: 'Korku üflemesini üfle!' buyurur. Allah'ın diledikleri müstesna, göklerdekiler ve yerdekiler dehşete kapılır. Allah ona emreder, o da bunu aralıksız sürdürür ve uzatır, hiç gevşetmez. İşte Allah'ın: {مَا يَنْظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ} [Sâd: 15] 'Bunlar da ancak bir an bile gecikmesi olmayan tek bir çığlık beklemektedirler' buyurduğu budur. Sonra Allah İsrâfil'e sa'k üflemesini emreder ve: 'Ölüm üflemesini üfle!' der. Allah'ın diledikleri müstesna, göklerdekiler ve yerdekiler çarpılıp ölür. Bir de bakarsın ki onlar sönüp gitmişlerdir. Sonra [Allah] geriye kalanları da öldürür. Geriye bir ve samed olan Allah'tan başka kimse kalmayınca yeri başka bir yere, gökleri de [başka göklere] dönüştürür; onu yayar, düzleştirir ve Ukâz derisi gibi uzatıp gerer, onda hiçbir eğrilik ve tümsek göremezsin. Sonra Allah mahlûkata tek bir haykırışla seslenir; bir de bakarsın ki onlar bu değiştirilmiş yerde, ilkindeki yerlerinin benzerindedirler; onun karnında olan karnında, sırtında olan da sırtındadır" .
واختلفَت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَهُمْ يَخِصِّمُونَ}؛ فقرأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ: (وهم يَخْصِّمُون) بسكونِ "الخاءِ" وتشديدِ الصادِ، فجمَع بينَ الساكنَين، بمعنى: يَخْتَصِمون، ثم أدغَم التاءَ في الصادِ، فجعَلها صادًا مشددةً، وتركَ الخاءَ على سكونِها في الأصلِ.
Kurrâ, {وَهُمْ يَخِصِّمُونَ} “onlar çekişip dururlarken” kavlinin kırâatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının bir kısmı bunu, iki sâkini cem ederek (yan yana getirerek), “yahtesımûn” (يَخْتَصِمُون) anlamında olmak üzere “hâ” harfinin sükûnu ve “sâd” harfinin şeddesi ile (وهم يَخْصِّمُون) şeklinde okumuştur. [Bu kırâatte] “tâ” harfi “sâd” harfine idğam edilerek şeddeli bir sâd yapılmış ve “hâ” harfi de aslındaki sükûnu üzere bırakılmıştır.
وقرَأ ذلك بعضُ المكيِّين والبصريِّين: (وهم يَخَصِّمونَ). بفتح الخاءِ وتشديد الصادِ، بمعنى: يَخْتَصِمون، غيرَ أنهم نقلوا حركةَ التاءِ، وهى الفتحةُ التي في "يَفتَعِلون" إلى الخاءِ منها، فحَرَّكوها بتَحْريكِها، وأدغَموا التاءَ في الصادِ وشدَّدوها.
Mekke ve Basra kurrâsının bir kısmı ise bunu, "yahtesımûn" anlamında olmak üzere "hâ" harfinin fethası ve "sâd" harfinin şeddesi ile (وهم يَخَصِّمونَ) şeklinde okumuştur. Ancak onlar "yefte'ılûn" kalıbındaki "tâ"nın harekesini -ki bu fethadır- "hâ" harfine nakletmişler, böylece onu onun harekesiyle harekelemişler ve "tâ"yı "sâd"a idğam ederek şeddelemişlerdir.
وقرأ ذلك بعضُ قرأةِ الكوفةِ: {يَخِصِّمُونَ} بكسرِ الخاءِ، وتشديدِ الصادِ، فكسَر الخاء بكسرِ الصادِ، وأدغَم التاءَ في الصادِ وشدَّدها.
Kûfe kurrâsının bir kısmı da bunu, "hâ" harfinin kesresi ve "sâd" harfinin şeddesi ile {يَخِصِّمُونَ} şeklinde okumuştur; böylece "sâd"ın kesresine uyarak "hâ" harfini de kesrelemiş , "tâ"yı "sâd"a idğam etmiş ve şeddelemiştir.
وقرَأ ذلك آخرون منهم: (يَخْصِمُونَ) بسكونِ الخاءِ وتخفيفِ الصادِ، بمعنى "يَفْعِلون"، مِن الخصومةِ ، وكأن معنى قارئِ ذلك كذلك: كأنهم يتكلَّمون، أو يكونُ معناه عندَه: كان عندَ أنفسِهم يَخْصِمون مَن وعَدَهم مجئَ الساعةِ، وقيامَ القيامةِ، ويَغْلِبونه بالجَدَلِ في ذلك.
Onlardan diğer bazıları ise bunu, husumet kökünden "yef'ılûn" vezninde olmak üzere "hâ"nın sükûnu ve "sâd"ın şeddesiz okunuşuyla (يَخْصِمُونَ) şeklinde okumuşlardır . Bunu bu şekilde okuyana göre anlam sanki şöyledir: Onlar sanki konuşmaktadırlar; yahut ona göre anlam: Kendilerince, kendilerine kıyametin geleceğini ve kopacağını vadeden kimseye üstün geliyorlar ve bu hususta tartışarak onu mağlup ediyorlar şeklindedir.
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندى أن هذه قراءاتٌ مشهوراتٌ معروفاتٌ في قرأةِ الأمصارِ، متقارباتُ المعانى، فبأيَّتهن قرأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, şehirlerin kurrâsı arasında meşhur ve bilinen, anlamları birbirine yakın kıraatlerdir. Okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلا يستطيعُ هؤلاء المشركون عندَ النفخِ في الصُّورِ أن يُوصُوا في أموالِهم أحدًا، {وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ}. يقولُ: ولا يستطيعُ مَن كان منهم خارجًا عن أهلِه أن يَرجِعَ إليهم، لأنهم لا يُمْهَلون بذلك، ولكن يُعجَّلون بالهلاكِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler...” buyruğu hakkında O -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler Sûr'a üflendiğinde malları hususunda hiç kimseye vasiyette bulunmaya güç yetiremezler. {وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ} “...ne de ailelerine dönebilirler.” [buyruğu hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Onlardan ailesinin uzağında bulunan kimse de onlara geri dönmeye güç yetiremez. Çünkü onlara bunun için mühlet verilmez; aksine hemen helak edilirler.
وبنحو الذي قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً}. أى: فيما في أيديهم، {وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ}. قال: أُعْجِلوا عن ذلك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler”, yani ellerinde bulunan şeyler hakkında; {وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ} “ne de ailelerine dönebilirler” [ayeti hakkında] dedi ki: Bundan alıkonulacak kadar çarçabuk yakalanmışlardır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} الآية. قال: هذا مبتدأُ يوم القيامة. وقرَأ: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً}، حتى بلغ: {إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} “Onlar tek bir çığlıktan başkasını beklemezler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, kıyamet gününün başlangıcıdır. Ve {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler” [ayetini] {إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “Rablerine doğru akın ederler” [ifadesine] ulaşıncaya kadar okudu .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١) قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢) إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ (٥٣)}.
Aziz ve Celil Olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١) قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢) إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ (٥٣)} “Sûr'a üflenmiştir; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru akın etmektedirler. 'Vay başımıza gelenlere! Uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı? Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir' derler. O sadece tek bir çığlıktan ibaretti; bir de bakarsın ki hepsi birden huzurumuzda toplanmışlardır.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ}، وقد ذكرنا اختلافَ المختلفين [في معنى الصُّورِ] ، والصوابَ من القول فيه، بشواهدِه فيما مضَى قبلُ، بما أغنَى عن إعادتِه فى هذا الموضعِ ، ويَعْنِى بهذه النفخةِ نفخةَ البعثِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri Yüce Olan buyurur ki: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} “Sûr'a üflenmiştir”; [Sûr'un anlamı hakkındaki] ihtilaf edenlerin ihtilafını ve bu husustaki doğru görüşü şahitleriyle birlikte daha önce zikretmiştik; bu da burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır . [Allah] bu üfleme ile ba's (yeniden diriliş) üflemesini kastetmektedir.
وقولُه: {فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ}. يعنى: من أجداثِهم. وهى قبورُهم،
O'nun: {فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ} “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden...” buyruğu; cedeslerinden (ecdas) yani kabirlerinden [çıkmaktadırlar] demektir.
واحدُها جَدَثٌ، وفيها لغتان؛ فأما أهلُ العالية فتقولُه بالثاء: جَدثٌ، وأما أهلُ السافلةِ فتقولُه بالفاءِ: جَدَفٌ.
Tekili "cedes"tir (جَدَث). Bu kelimede iki lehçe vardır: Âliye halkı bunu "se" (ث) ile "cedes" (جَدَث) şeklinde söylerken, Sâfile halkı ise "fe" (ف) ile "cedef" (جَدَف) şeklinde söyler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ}. يقولُ: مِن القبور .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “kabirlerinden Rablerine doğru akın ederler” sözü hakkında nakletti; şöyle demiştir: Kabirlerden [demektir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ}. أى: مِن القبورِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ} “bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden...”, yani kabirlerden [demektir] .
وقولُه: {إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ}. يقولُ: إلى ربِّهم يَخْرُجون سراعًا. والنَّسَلانُ: الإسراعُ في المَشْيِ.
O'nun: {إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “Rablerine doğru akın ederler” sözü; Rablerine doğru hızla çıkarlar, demektir. Neselân (النَّسَلان), yürüyüşte acele etmek/hızlanmak demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَنْسِلُونَ}. يقول: يخرُجون .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَنْسِلُونَ} “akın ederler” sözü hakkında nakletti; şöyle demiştir: Çıkarlar [demektir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ}. أى: يخرُجون.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti: {إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “Rablerine doğru akın ederler”. Yani: Çıkarlar [demektir] .
وقولُه: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال هؤلاء المشركونَ لمَّا نُفِخ في الصور نفخةُ البعثِ لموقفِ القيامةِ، فرُدَّت أرواحُهم إلى أجسامِهم، وذلك بعدَ نومةٍ نامُوها: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}. وقد قيل: إن ذلك نومةٌ بينَ النفختين.
O'nun: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ} “'Vay başımıza gelenlere! Uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı? Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir' derler” sözü hakkında Zikri Yüce Olan buyurur ki: Bu müşrikler kıyamet duruşması için Sûr'a diriliş üflemesi üflenip de uyudukları bir uykudan sonra ruhları bedenlerine iade edildiğinde: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “Vay başımıza gelenlere! Uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?” derler. Bunun iki üfleme arasındaki bir uyku olduğu da söylenmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيْرىُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن خَيْثمةَ، عن الحسنِ، عن أُبَىِّ بن كعبٍ في قولِه: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}. قال: نامُوا نومةً قبل البعثِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Hayseme'den, o el-Hasan'dan, o da Übey b. Ka'b'dan O'nun: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “Vay başımıza gelenlere! Uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?” sözü hakkında nakletti; şöyle demiştir: Ba'stan (dirilişten) önce bir uyku uyumuşlardır .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن رجلٍ يقالُ له: خَيْثَمَةُ. فى قولِه: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}. قال: يَنامُون نومةً قبل البعثِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Hayseme denilen bir adamdan O'nun: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “Vay başımıza gelenlere! Uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?” sözü hakkında nakletti; şöyle demiştir: Ba'stan önce bir uyku uyurlar.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}: هذا قولُ أهلِ الضلالة. والرَّقْدةُ: ما بينَ النفختَين.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “[Onlar:] Vay başımıza gelenlere! Uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı? dediler”: Bu, dalâlet ehlinin sözüdür. er-Rakde (رَقْدَة - uyku) ise iki nefha arasındaki [süredir].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا}. قال: الكافرون يقولونه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا} “Vay başımıza gelenlere! Bu uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Bunu kâfirler söyler .
ويعنى بقوله: {مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا}: مَن أيقَظَنَا مِن مَنامِنَا. وهو من قولِهم: بَعَث فلانٌ ناقتَه فانبعَثَت. إذا أثارَها فثارَت. وقد ذُكر أن ذلك في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (مَن أَهَبَّنا مِن مَرْقَدِنَا هَذَا).
O'nun: {مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا} “Bu uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?” sözüyle: Bizi uykumuzdan kim uyandırdı? [anlamı] kastedilmektedir. Bu, Arapların bir kimsenin devesini harekete geçirip de devenin kalkması durumunda kullandığı "fe-inbeaset" ifadesindendir; yani onu harekete geçirdi, o da kalktı demektir. Bunun İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (مَن أَهَبَّنا مِن مَرْقَدِنَا هَذَا) şeklinde olduğu zikredilmiştir.
وفى قولِه {هَذَا} وجهان؛ أحدُهما، أن تكونَ إشارةً إلى {مَا}، ويكون ذلك كلامًا مبتدأً بعد تَناهى الخبرِ الأوَّلِ بقولِه: {مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}، فتكونَ {مَا} حينَئذٍ مرفوعةً بـ {هَذَا}، ويكونَ معنى الكلام: هذا وعدُ الرحمن، وصدَق المرسلون. والوجهُ الآخرُ: أن تكونَ مِن صفةِ "المَرْقَدِ"، وتكونَ خفضًا، ردًّا على "المرقدِ"، وعندَها تمامُ الخبرِ عن الأوَّلِ، فيكونَ معنى الكلام: مَن بعَثنا مِن مَرْقَدِنا هذا. ثم يَبْتَدِئُ الكلامَ فيقالُ: ما وعَد الرحمنُ. بمعنى: بَعْثُكم وعدُ الرحمنِ. فتكونَ {مَا} حينَئذٍ رفعًا على هذا المعنى.
O'nun {هَذَا} sözünde iki vecih vardır; birincisi, {مَا} lafzına bir işaret olmasıdır. Bu takdirde {مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı?” sözüyle ilk cümlenin sona ermesinden sonra bu yeni bir başlangıç (mübteda) cümlesi olur; {مَا} lafzı ise {هَذَا} ile merfû olur ve cümlenin anlamı: 'Bu, Rahmân'ın vadidir ve peygamberler doğru söylemiştir' şeklinde olur. İkinci vecih ise: "el-merkad" kelimesinin sıfatı olması ve "el-merkad" kelimesine tâbi olarak mecrûr olmasıdır; bu takdirde ilk cümle bununla tamamlanmış olur ve cümlenin anlamı: 'Bizi bu uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?' şeklinde olur. Sonra yeni bir söze başlanarak: 'mâ ve'ade'r-Rahmân' denilir; anlamı ise: 'Sizin diriltilmeniz Rahmân'ın vadettiği şeydir' şeklinde olur; bu anlama göre de {مَا} lafzı merfû olur.
وقد اختَلف أهلُ التأويل فى الذى يقولُ حينئذٍ: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ}؛ فقال بعضُهم: يقولُ ذلك أهلُ الإيمان بالله.
Tevil ehli o vakit: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ} “Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir” sözünü kimin söyleyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunu Allah'a iman eden kimseler söyler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ’, İbn Ebî Necîh’ten, o da
مجاهدٍ: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ}: [ما بَيَّن، المؤمنون يقولونه] ، هذا حينَ البعثِ .
Mücâhid'den nakletti: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ} “Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir” [ayeti hakkında]: [Açıkladığı şeydir; bunu müminler söyler] . Bu, ba's vaktindedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ}. قال: قال أهلُ الهدى: هذا ما وعَد الرحمنُ وصدَق المرسَلون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ} “Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Hidayet ehli şöyle der: Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir .
وقال آخرون: بل كِلا القولين -أعنى: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ} - من قول الكفارِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis her iki söz de -yani: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ} “Vay başımıza gelenlere! Bu uyuduğumuz yerden bizi kim kaldırdı? Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir”- kâfirlerin sözüdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}: ثم قال بعضُهم لبعضٍ: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ}، كانوا أخبَرونا أنا نُبعَثُ بعد الموتِ، ونحاسَبُ ونُجازَى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “Vay başımıza gelenlere! Bizi bu uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” sözü hakkında şöyle dedi: Sonra birbirlerine: {هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ} “Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir” derler; onlar bize ölümden sonra diriltileceğimizi, hesaba çekilip cezalandırılacağımızı / mükâfatlandırılacağımızı haber vermişlerdi .
والقولُ الأوَّلُ أشبهُ بظاهر التنزيلِ، وهو أن يكون من كلام المؤمنين؛ لأن الكفارَ في قيلِهم: {مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا}. دليلٌ على أنهم كانوا بمَن بعَثهم من مرْقَدِهم جُهَّالًا؛ وذلك من جَهْلِهم استَثْبَتوا، ومحالٌ أن يكونوا استَثْبَتوا ذلك إلَّا من
Birinci görüş, vahyin (Kur'an'ın) zâhirine daha uygundur; o da [bu ifadenin] müminlerin sözü olmasıdır. Zira kâfirlerin: {مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا} “Bizi bu uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” demeleri, kendilerini uyudukları yerden kimin kaldırdığı hususunda cahil (bilgisiz) olduklarına delildir. Bu cehaletlerinden ötürü gerçeği teyit etmek istemişlerdir. Bunu da ancak...