[حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ] ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي الهيثمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}. قال: مِن المصلِّين .
[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı] , dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Heysem'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” kavli hakkında rivayet etti; o: "Namaz kılanlardan [olmasaydı]" dedi .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}. قال: كان له عملٌ صالحٌ فيما خلا.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Onun geçmişte sâlih bir ameli vardı."
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ فى قولِه: {مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}. قال: المصلِّين .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Tesbih edenlerden” kavli hakkında rivayet etti; o: "Namaz kılanlardan" dedi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا كثيرُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا جعفرٌ، قال: ثنا ميمونُ بنُ مِهْرانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ بنَ قيسٍ يقولُ على منبرِه: اذْكُروا اللهَ فى الرَّخاءِ يَذْكُرْكم فى الشدةِ؛ إن يونُسَ كان عبدًا للهِ ذاكرًا، فلما أصابتْه الشدةُ دعا اللهَ، فقال اللهُ: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} فذكَرَه اللهُ بما كان منه، وكان فرعونُ طاغيًا باغيًا، فلمّا أدرَكه الغرقُ قال: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} [يونس: ٩٠، ٩١]. قال الضحاكُ: فاذْكُروا اللهَ فى الرخاءِ يَذْكُرْكم في الشدةِ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Kesîr b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Meymûn b. Mihrân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk b. Kays'ı minberinde şöyle derken işittim: Genişlik ve rahatlık zamanında Allah'ı zikredin ki O da sizi zorluk zamanında ansın. Şüphesiz Yûnus, Allah'ı çokça zikreden bir kuldu; başına zorluk gelince Allah'a dua etti. Allah da şöyle buyurdu: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı, (insanların) diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” Böylece Allah, daha önce kendisinden sâdır olan [güzel amelleri] sebebiyle onu andı. Firavun ise azgın ve haddi aşan biriydi; boğulma anı gelip çatınca: {آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım ve ben de müslümanlardanım. Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!” [Yûnus: 90, 91] dedi. ed-Dahhâk şöyle dedi: Genişlik ve rahatlık zamanında Allah'ı zikredin ki O da sizi zorluk anında ansın .
وقيل: إنما أحْدَث الصلاةَ -التى أخْبَر اللهُ عنه بها فقال: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} - في بطنِ الحوتِ.
Şöyle de denilmiştir: Allah'ın kendisinden haber verip: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” buyurduğu namazı, o ancak balığın karnında iken yeni kılmıştır.
وقال بعضُهم: كان ذلك تسبيحًا، لا صلاةً.
Bazıları da şöyle demiştir: Bu, namaz değil tesbihti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا عِمْرانُ القَطَّانُ، قال: سَمِعْتُ الحسنَ يقولُ في قولِه: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}. قال: فواللهِ ما كانت إلا صلاةً أحْدَثها في بطنِ الحوتِ. قال عِمرانُ: فذكَرْتُ ذلك لقتادةَ، فأنْكَر ذلك، وقال: كان واللهِ يُكْثِرُ الصلاةَ فى الرَّخاءِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize İmrân el-Kattân anlattı, dedi ki: el-Hasan'ın, {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Vallahi bu, balığın karnında ilk defa kıldığı bir namazdan ibaretti.” İmrân dedi ki: Bunu Katâde'ye anlattım, o bunu kabul etmedi ve: “Vallahi o, genişlik ve refah zamanında çokça namaz kılardı” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن المغيرةِ بنِ النعمانِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ}. قال: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٨٧]. فلما قالها، قذَفه الحوتُ وهو مُغْرَبٌ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o el-Muğîre b. en-Nu'mân'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ} “Kınanacak bir halde iken onu balık yuttu” ayeti hakkında: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٨٧] “Senden başka ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum” [el-Enbiyâ: 87] dedi. Bunu söyleyince, balık onu rengi değişmiş bir halde dışarı fırlattı .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}: لَصار له بطنُ الحوتِ قبرًا إلى يومِ القيامةِ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “(İnsanların) diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” kavli hakkında: "Balığın karnı kıyamet gününe kadar ona bir kabir olurdu" dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ، قال: لبِث يونُسُ في بطنِ الحوتِ أربعين يومًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten rivayet etti, o: "Yûnus balığın karnında kırk gün kaldı" dedi .
وقولُه: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ}. يقولُ: فقذَفْناه بالفَضاءِ مِن الأرضِ، حيثُ لا يُوارِيه شيءٌ مِن شجرٍ ولا غيرِه، ومنه قولُ الشاعرِ :
O'nun: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} “Derken kendisini çıplak bir yere attık” kavli; onu yeryüzünün ağaç ve benzeri hiçbir şeyin kendisini örtüp gizlemediği açık ve çıplak bir alanına fırlatıp attık demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
ورفَعْتُ رِجْلًا لا أخافُ عِثارَها … ونبَذْتُ بالبلدِ العَراءِ ثِيابي
Tökezlemesinden korkmadığım ayağımı kaldırdım [hızla koştum] ve elbiselerimi çıplak/açık arazide çıkarıp attım.
يعني: بالبلدِ الفضاء.
Yani: Açık ve boş arazide.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ}. يقول: الْقَيْناه بالساحلِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} “Derken kendisini çıplak bir yere attık” kavli hakkında rivayet etti; o: "Onu sahile attık demektir" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ}: بأرضٍ ليس فيها شيءٌ ولا نباتٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} “Derken kendisini çıplak bir yere attık” kavli hakkında: "İçinde hiçbir şey ve bitki bulunmayan bir araziye [attık]" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {بِالْعَرَاءِ}. قال: بالأرضِ.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {بِالْعَرَاءِ} “Çıplak bir yere” kavli hakkında rivayet etti; o: "Toprağa/yeryüzüne" dedi.
وقولُه: {وَهُوَ سَقِيمٌ}. يقولُ: وهو كالصبيِّ المنفوسِ، لحمٌ نِئٌ.
O'nun: {وَهُوَ سَقِيمٌ} “O bitkin bir halde iken” kavli; yeni doğmuş çocuk gibi, çiğ et halinde iken demektir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَهُوَ سَقِيمٌ}: كهيئةِ الصبيِّ .
Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَهُوَ سَقِيمٌ} “O bitkin bir halde iken” kavli hakkında: "Yeni doğmuş bir bebek suretinde" rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن عبدِ اللهِ بن أبي سلمةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: خرَج به -يعني الحوتَ- حتى لفَظه في ساحلِ البحرِ، فطرَحه مِثلَ الصبيِّ المَنْفوسِ، لم يَنْقُصْ مِن خَلْقِه شيءٌ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o] Yezîd b. Ziyâd'dan, [o] Abdullah b. Ebî Seleme'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: O -yani balık- onunla çıktı, nihayet onu deniz sahiline fırlatıp attı; onu hilkatinden hiçbir şey eksilmemiş halde yeni doğmuş bir çocuk gibi [sahile] bıraktı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: ما لفَظه الحوتُ حتى صار مِثلَ الصبيِّ المَنْفوسِ، [قد نُشِر اللَّحمُ والعَظْمُ، فصار مِثلَ الصبيِّ المَنْفوسِ] ، فأَلْقاه في موضعٍ، وأنْبَت اللهُ عليه شجرةً مِن يَقْطِينٍ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Balık onu tıpkı yeni doğmuş bir çocuk haline gelinceye kadar kusup atmadı, [eti ve kemiği soyulmuş da yeni doğmuş bir çocuk gibi olmuştu] . Onu bir yere bıraktı ve Allah üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdi .
وقولُه: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأنبَتْنا على يونسَ شجرةً مِن الشجرِ الذى لا يقومُ على ساقٍ، وكلُّ شجرةٍ لا تقومُ على ساقٍ؛ كالدُّبَّاءِ والبطَّيخِ والحَنْظَلِ ونحوِ ذلك، فهى عندَ العربِ يَقْطِينٌ.
O'nun: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli; Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Yûnus'un üzerine gövdesi dik durmayan bitkilerden bir bitki bitirdik. Gövdesi üzerinde dik durmayan sukabağı, karpuz, ebucehil karpuzu ve benzeri her türlü bitki Araplara göre yaqtîn (يَقْطِين) dir.
واختلَف أهلُ التأويلِ فى ذلك؛ فقال بعضهم نحوَ الذي قلنا في ذلك
Tevil ehli bu konuda ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن القاسمِ بنِ أبي أيوبَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ}. قال: هو كلُّ شيءٍ ينْبُتُ على وجهِ الأرضِ ليس له ساقٌ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Yeryüzünde biten ve gövdesi olmayan her şeydir" dedi .
حدَّثني مطرُ بنُ محمدٍ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، عن القاسمِ بنِ أبي أيوبَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ}. قال: كلُّ شيءٍ ينْبُتُ ثم يموتُ مِن عامِه .
Bana Matar b. Muhammed ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize el-Asbağ b. Zeyd, el-Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Biten ve aynı yıl içinde ölen her şeydir" dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن حَبيبٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قال: {شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ}. فقالوا عندَه: القَرْعُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: {شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} “Kabak cinsinden bir bitki” [ayetini okudu]. Bunun üzerine yanında bulunanlar: "[Bu,] kabaktır" dediler.
قال: وما يَجْعلُه أَحقِّ مِن البطِّيخِ ؟!
[İbn Abbâs] dedi ki: "Onu karpuzdan daha lâyık kılan nedir ki?!"
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: غيرَ ذاتِ أصلٍ مِن الدُّبَّاءِ أو غيرِه مِن نحوِه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Kabak cinsinden bir bitki” kavli hakkında rivayet etti; o: "Sukabağından veya benzeri türden olup dik bir gövdesi bulunmayan bitkidir" dedi .
وقال آخرون: هو القَرْعُ.
Diğerleri ise: O, balkabağıdır, demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}، قال: القَرْعُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Balkabağıdır" dedi .
حدثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبى إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ، عن عبدِ اللهِ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: القَرْعُ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah'tan rivayet etti; o bu {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” ayeti hakkında: "Balkabağıdır" dedi .
حدَّثني مطرُ بنُ محمدِ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا عبدُ الله بن داودَ الواسطىُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ الأَوْدِيِّ في قولِه: {وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: القَرْعُ .
Bana Matar b. Muhammed ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o da Amr b. Meymûn el-Evdî'den {وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Balkabağıdır" dedi .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَنْبَتَنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}: كنَّا نحدَّثُ أنها الدُّبَّاءُ، هذا القَرْعُ الذي رأيتم، أَنْبَتها اللَّهُ عليه يأكلُ منها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأَنْبَتَنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” [ayeti hakkında] rivayet etti [ve Katâde şöyle dedi]: Bize bunun ed-dübbâ (sukabağı), yani gördüğünüz şu balkabağı olduğu ve ondan yesin diye Allah'ın bunu onun üzerine bitirdiği anlatılırdı.
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثني أبو صخرٍ، قال: ثني ابنُ قُسَيْطٍ، أنه سمِع أبا هريرةَ يقولُ: طُرِح بالعراءِ، فأنبت الله عليه يَقْطِينَةً. فقلنا: يا أبا هريرةَ، وما اليَقْطِينةُ؟ قال: شجرةُ الدُّبَّاء، هيَّا الله له أُرْوِيَّةً وحُشِيَّةً، تأكلُ مِن خَشَاشِ الأَرضِ -أو هَشاشِ- فتَفْشَحُ عليه، فتزويه من لبنها كلَّ عشيَّةٍ وبُكْرةٍ، حتى نبَت. وقال ابنُ أبى الصلتِ قبلَ الإسلام في ذلك بيتًا من شعرٍ :
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr anlattı, dedi ki: Bana İbn Kuseyt, Ebû Hureyre'yi şöyle derken işittiğini anlattı: [Yûnus] çıplak bir yere atıldı, bunun üzerine Allah onun üzerine bir yaktîn bitkisi bitirdi. Biz: "Ey Ebû Hureyre, yaktîn nedir?" dedik. O: "Sukabağı bitkisidir. Allah onun için yerin haşeratından -veya bitkilerinden- yiyen yabani bir dağ keçisi hazırladı; bacaklarını onun üzerine açar, o [iyileşip] güçleninceye kadar her akşam ve sabah sütünden onu içirirdi." dedi. İbn Ebî's-Salt da İslâm'dan önce bu hususta şu beyiti söylemiştir :
فأَنْبَتَ يَقْطِينًا عليه برَحْمَةٍ … مِن اللَّهِ لولا اللَّهُ أُلْفِي ضَاحِيا
Böylece Allah'tan bir rahmet olarak onun üzerine kabak bitirdi... Eğer Allah olmasaydı güneşe maruz kalmış halde bulunurdu .
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليربوعيُّ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ عِياضٍ، عن مغيرةَ في قولِه: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: القَرْعُ.
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mugîre'den {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Balkabağıdır" dedi.
حدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتَ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيد، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: القَرْعُ .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı {شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Kabak cinsinden bir bitki” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Balkabağıdır" dedi .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيد: أَنْبَت اللهُ عليه شجرةً مِن يَقْطِينٍ. قال: فكان لا يتناولُ منها ورقةً فيأخذها إلا أرْوَته لبنًا. أو قال:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Allah onun üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdi. Dedi ki: Ondan koparıp aldığı her bir yaprak, mutlaka onu sütle suya kandırırdı. Veya şöyle dedi:
شرِب منها ما شاء حتى نَبَت .
"Büyüyüp [iyileşinceye] kadar ondan dilediği kadar içti" .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ: عن السدى في قولِه: {شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: هو القَرْعُ، والعرب تسمِّيه الدُّبَّاء .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Kabak cinsinden bir bitki” kavli hakkında rivayet etti; o: "O, balkabağıdır; Araplar ona ed-dubbâ (sukabağı) derler" dedi .
حدثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميد، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ، عن ورقاء، عن سعيدِ ابن جبيرٍ في قولِ اللَّهِ: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: هو القَرْعُ .
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Varkâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "O, balkabağıdır" dedi .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {وَأَنْبَتَنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ}. قال: القَرْعُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'in {وَأَنْبَتَنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Balkabağıdır" dedi .
وقال آخرون: كان اليَقْطِينُ شجرةً أظلت يونسَ.
Diğerleri ise: "Yaktîn, Yûnus'u gölgeleyen bir ağaçtı" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ثابتُ بن يزيدَ، عن هلالِ بنِ حَبّابٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: اليَقْطِينُ شجرةٌ سماها اللهُ يَقْطِينا، أظلَّته، وليس بالقَرْعِ. قال: فيما ذُكر، أرسل الله عليه دابَّةَ الأرضِ، فجَعَلتْ تَقْرِضُ عروقَها، وجعل ورقُها يتساقطُ حتى أفضَتْ إليه الشمسُ وشَكاها، فقال: يا يونس، جزِعْتَ من حرِّ الشمسِ، ولم تَجزَعْ لِمائة ألفٍ أو يزيدونَ تابوا إليَّ، فتبتُ عليهم ؟
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Sâbit b. Yezîd, Hilâl b. Habbâb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Yaktîn, Allah'ın 'yaktîn' diye adlandırdığı bir ağaçtır; onu gölgelemiştir ve kabak değildir. Anlatıldığına göre, Allah onun üzerine yer haşeratını gönderdi, o da köklerini kemirmeye başladı ve yaprakları dökülmeye başladı; nihayet güneş ona ulaştı ve o bundan şikayet etti. Bunun üzerine [Allah] buyurdu ki: 'Ey Yûnus! Güneşin sıcağından sızlandın da Bana tövbe edip de tövbelerini kabul ettiğim yüz bin yahut daha fazla kişi için sızlanmadın mı?'" .
القول في تأويل قولِه تعالى: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (١٤٨) فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (١٤٨) فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩)} “Onu yüz bin veya daha çok kişiye [peygamber olarak] gönderdik. Sonunda iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar yaşattık/faydalandırdık. Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı?” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكره: وأرسَلْنا يونسَ إلى مائة ألف من الناسِ، أو يزيدون على مائة ألفٍ. وذُكر عن ابن عباسٍ أنه كان يقولُ: معنى قولِه: {أَوْ يَزِيدُونَ}: بل يزيدون.
Yüce [Allah] zikri şöyle buyurmaktadır: Yûnus'u insanlardan yüz bin kişiye yahut yüz binden fazla olanlara gönderdik. İbn Abbâs'tan, onun: {أَوْ يَزِيدُونَ} “Yahut daha fazla” kavlinin anlamı "bilakis fazladırlar" demektir dediği zikredilmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن سالم بن أبي الجعدِ، عن الحكم بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ الأَزْوَرِ، عن ابنِ عباس في قولِه: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}. قال: بل يزيدون؛ كانوا مائةَ ألفٍ وثلاثين ألفا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o el-Hakem b. Abdillâh b. el-Ezver'den, o da İbn Abbâs'tan {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Ve onu yüz bin yahut daha fazla kişiye peygamber olarak gönderdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Bilakis fazladırlar; yüz otuz bin kişiydiler" dedi .
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيد بن جبير في قولِه: {مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}. قال: يزيدون سبعين ألفًا، وقد كان العذاب أُرسِل عليهم، فلما فرَّقوا بين النساء وأولادها، والبهائمِ وأولادها، وعجّوا إلى اللهِ، كشف عنهم العذاب، ومطَرتِ السماءُ دمًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Yüz bin yahut daha fazla” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Yetmiş bin fazlaydılar. Azap onların üzerine gönderilmişti; kadınlar ile yavrularını, hayvanlar ile yavrularını ayırıp Allah'a yalvarıp yakardıklarında azabı onlardan kaldırdı; gökten de kan yağmıştı" .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الرحيم البرقيُّ، قال: ثنا عمرو بن أبي سلمة، قال: سمِعتُ زُهيرًا، عمّن سمع أبا العالية، قال: ثني أبي بن كعب أنه سأل رسولَ اللَّهِ ﷺ عن قولِه: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}. قال: "يزيدون عشرين ألفًا".
Bana Muhammed b. Abdirrahîm el-Barkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Züheyr'den işittim; o Ebu'l-Âliye'yi işiten birinden, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet etti ki; Übey, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Ve onu yüz bin yahut daha fazla kişiye peygamber olarak gönderdik” kavlini sormuş, [Resûlullah da]: «Yirmi bin fazlaydılar» buyurmuştur.
وكان بعضُ أهل العربية من أهل البصرة يقولُ في معناه: إلى مائة ألف أو كانوا يزيدون عندكم. يقولُ: كذلك كانوا عندكم.
Basra ehlinden bazı dilciler bunun anlamı hakkında şöyle derdi: "Yüz bin kişiye yahut sizin nezdinizde bundan fazla idiler." Yani: "Sizin katınızda da öyleydiler" demektir.
وإنما عُنِى بقولِه: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}. أنه أرسله إلى قومه الذين وعدهم العذابَ، فلما أظلَّهم تابوا، فكشَف اللهُ عنهم. وقيل: إنهم أهلُ نِينَوَى.
{وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Ve onu yüz bin yahut daha fazla kişiye peygamber olarak gönderdik” kavliyle kastedilen şudur: Onu, azap vadettiği kendi kavmine göndermiştir; azap onların üzerine çökünce tövbe ettiler, Allah da onlardan azabı kaldırdı. Bunların Ninova halkı olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}: أُرسِل إلى أهلِ نِينَوَى مِن أَرضِ المَوْصِلِ. قال الحسنُ: بعثَه الله قبل أن يُصيبَه ما أصابه، {فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Ve onu yüz bin yahut daha fazla kişiye peygamber olarak gönderdik”: Musul diyarından Ninova halkına gönderildi. Hasan [el-Basrî] dedi ki: Allah onu, başına gelenler gelmeden önce gönderdi; {فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Sonunda inandılar, Biz de onları bir süreye kadar geçindirdik” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}. قال: قوم يونسَ الذين أرسل إليهم قبلَ أن يلتقمه الحوتُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Yüz bin yahut daha fazla kişiye” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Yûnus'un balık onu yutmadan önce kendilerine gönderildiği kavmidir" .
وقيل: إن يونسَ أُرسِل إلى أهل نِينَوَى بعد ما نبذَه الحوتُ بالعراءِ.
Yûnus'un, balık onu çıplak bir yere attıktan sonra Ninova halkına gönderildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: سمِعتُ أبا هلالٍ محمدَ بنُ سليمٍ،
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Ebû Hilâl Muhammed b. Süleym'i [şöyle derken] işittim:
قال: ثنا شَهْرُ بنُ حَوْشبٍ، قال: أتاه جبريلُ -يعنى يونسَ- وقال: انطلق إلى أهلِ نِينَوَى، فأنذِرْهم أنّ العذابَ قد حضَرهم. قال: ألتمِسُ دابّةً. قال: الأمرُ أعجلُ مِن ذلك. قال: ألتمِسُ حِذاءً. قال: الأمرُ أعجلُ من ذلك. قال: فغَضب، فانطلق إلى السفينة فركب، فلما ركِب احتبِست السفينةُ؛ لا تُقَدِّمُ ولا تُؤَخِّرُ. قال: فتساهموا. قال: فسُهِم، فجاء الحوتُ يُبصبِصُ بذنَبِه، فنُودِى الحوتُ: أيا حوتُ، إنا لم نَجْعَلْ يونس لك رزقًا، إنما جعلناك له حِرْزًا ومسجدًا. قال: فالتقمه الحوتُ، فانطلق به من ذلك المكان، حتى مرّ به على الأَيْلَةِ، ثم انطلق به، حتى مرّ به على دِجْلَةَ، ثم انطلق به حتى أَلْقاه في نِينَوَى .
Dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb anlattı, dedi ki: Cebrâîl ona -yani Yûnus'a- gelip: "Ninova halkına git ve azabın kendilerine hazır olduğunu onlara haber vererek uyar" dedi. [Yûnus]: "Bir binek arayayım" dedi. [Cebrâîl]: "İş bundan daha acildir" dedi. [Yûnus]: "Bir ayakkabı arayayım" dedi. [Cebrâîl]: "İş bundan daha acildir" dedi. [Şehr] dedi ki: Bunun üzerine [Yûnus] öfkelendi, gemiye gidip bindi. Binince gemi durdu; ne ileri ne geri gidiyordu. Dedi ki: Kura çektiler. Dedi ki: Kura ona çıktı. Derken balık kuyruğunu sallayarak geldi. Balığa şöyle seslenildi: "Ey balık! Biz Yûnus'u sana rızık yapmadık; Biz seni ancak onun için bir korunak ve bir mescit kıldık." Dedi ki: Balık onu yuttu ve o yerden onunla hareket etti, nihayet onu Eyle üzerinden geçirdi, sonra onunla hareket edip Dicle üzerinden geçirdi, sonra da onunla hareket edip Ninova'ya attı .
حدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا شهْرُ بنُ حَوْشبٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إنما كانت رسالة يونسَ بعدما نبَذه الحوتُ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Bize Şehr b. Havşeb, İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: "Yûnus'un peygamberlik görevi ancak balık onu dışarı attıktan sonra olmuştu" .
وقوله: {فَآمَنُوا}. يقولُ: [فوحَّد الله الذين] أُرسل إليهم يونسُ، وصدّقوا بحقيقةِ ما جاءهم به يونسٌ مِن عنْدِ اللهِ.
Onun: {فَآمَنُوا} “Sonunda inandılar” kavli hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yûnus'un kendilerine gönderildiği kimseler [Allah'ı birlediler] ve Yûnus'un Allah katından kendilerine getirdiği şeyin hakikatini tasdik ettiler.
وقوله: {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ}. يقولُ: فأخَّرنا عنهم العذاب، ومتَّعناهم إلى حين بحياتهم، إلى بلوغ آجالِهم مِن الموتِ.
Onun: {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Biz de onları bir süreye kadar geçindirdik” kavli hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Azabı onlardan erteledik ve ölüm ecelleri gelene kadar onları bir vakte kadar hayatlarıyla yaşatıp yararlandırdık.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ}: الموتِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Biz de onları bir süreye kadar geçindirdik”: Ölüme kadar .
حدَّثني محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ}. قال: الموتِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Biz de onları bir süreye kadar geçindirdik” kavli hakkında rivayet etti; o: "Ölüme kadar" dedi .
وقوله: {فَاسْتَفْتِهِمْ}. يقول تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: سلْ يا محمدُ مشركي قومِك مِن قريشٍ.
Onun: {فَاسْتَفْتِهِمْ} “Şimdi sor onlara” kavli hakkında Yüce [Allah] zikri, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: "Ey Muhammed! Kureyş'ten olan kavminin müşriklerine sor."
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَاسْتَفْتِهِمْ}: يعني مشرِكي قريشٍ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَاسْتَفْتِهِمْ} “Şimdi sor onlara”: Kureyş müşriklerini kastediyor .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قولِه: {فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ}. قال: سلهم. وقرأ: {وَيَسْتَفْتُونَكَ} [النساء: ١٢٧]. قال: يسألونك.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ} “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı?” kavli hakkında: "Onlara sor" dedi ve {وَيَسْتَفْتُونَكَ} “Senden fetva isterler/sorarlar” [en-Nisâ: 127] ayetini okuyup: "Sana sorarlar [demektir]" dedi.
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السدي: {فَاسْتَفْتِهِمْ}. يقول: يا محمدُ، سلْهم.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَاسْتَفْتِهِمْ} “Şimdi sor onlara” [ayeti hakkında] rivayet etti; [es-Süddî] şöyle dedi: "Ey Muhammed, onlara sor [demektir]."
وقولُه: {أَلرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ}: ذكر أن مشركي قريشٍ كانوا
[Allah Teâlâ'nın] {أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ} “Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı?” kavline gelince: Kureyş müşriklerinin şöyle oldukları zikredilmiştir:
يقولون: الملائكة بناتُ اللَّهِ. وكانوا يعبُدونها، فقال الله لنبيِّه محمد ﵊: سلْهم وقلْ لهم: أَلِربِّيَ البناتُ ولكم البنونَ؟!
"Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyorlardı ve onlara tapıyorlardı . Bunun üzerine Allah, Peygamberi Muhammed aleyhisselâm'a: "Onlara sor ve de ki: Kızlar Rabbimin de oğullar sizin mi?!" buyurdu.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ}. لأنهم قالوا -يعنى مشركي قريشٍ-: للَّهِ البناتُ، ولهم البنونَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ} “Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı?” [ayeti hakkında] rivayet etti: "Çünkü onlar -yani Kureyş müşrikleri-: 'Kızlar Allah'ın, oğullar ise onlarındır' dediler" .
حدثنا محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ الفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ}. قال: كانوا يعبُدون الملائكةَ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ} “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı?” kavli hakkında rivayet etti; o: "Meleklere tapıyorlardı" dedi.
القول في تأويل قولِه تعالى: {أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ (١٥٠) أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٥٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ (١٥٠) أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٥٢)} “Yoksa Biz melekleri onlar görürken dişi olarak mı yarattık? (150) Dikkat edin, onlar iftiralarından dolayı mutlaka şöyle derler: (151) 'Allah doğurdu.' Onlar kesinlikle yalancıdırlar! (152)”
يقول تعالى ذكره: أم شهد هؤلاء القائلون من المشركين: الملائكةُ بناتُ اللَّهِ. خَلْقيَ الملائكةَ وأنا أخلقهم إناثًا، فشهدوا هذه الشهادة، ووصفوا الملائكة بأنها إناثٌ؟
Yüce [Allah] zikri şöyle buyurmaktadır: Müşriklerden "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen şu kimseler, Ben onları dişi olarak yaratırken melekleri yaratışıma şahit mi oldular da bu şahitliği yaptılar ve melekleri dişi olmakla nitelediler?
وقوله: {أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إفْكِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ألا إن هؤلاء المشركين، من كَذِبهم {لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَذِبُونَ} في قيلِهم ذلك.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إفْكِهِمْ} “Dikkat edin, onlar iftiralarından dolayı”. Yüce [Allah] zikri şöyle buyurmaktadır: Dikkat edin! Şüphesiz bu müşrikler, yalanlarından ötürü {لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَذِبُونَ} “Mutlaka şöyle derler: (151) 'Allah doğurdu.' Onlar kesinlikle yalancıdırlar!” bu sözlerinde [kesinlikle yalancıdırlar].
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ}: [أي: من كذِبِهم {لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ} .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ} “Dikkat edin, onlar iftiralarından dolayı”: [Yani: Yalanlarından dolayı {لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ} “Mutlaka şöyle derler: (151) 'Allah doğurdu'”] .
حدثنا محمد بنُ الحسين، قال: حدثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه] : {أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ}. قال: من كذِبِهم (١).
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun şu] {أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ} “Dikkat edin, onlar iftiralarından dolayı” kavli hakkında rivayet etti; o: "Yalanlarından dolayı" dedi (١).
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٥٧)} “[Allah], kızları oğullara tercih mi etmiş? (153) Ne oluyor size? Nasıl hüküm veriyorsunuz? (154) Hiç düşünmüyor musunuz? (155) Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? (156) Eğer doğru sözlü iseniz kitabınızı getirin! (157)”
يقول تعالى ذكره مُوَبِّخًا هؤلاء القائلين: للَّهِ البناتُ. من مشركي قريشٍ: {أَصْطَفَى البَنَاتِ عَلَى البَنِينَ}؟ والعربُ إذا وجَّهوا الاستفهامَ إلى التوبيخِ أثْبَتوا ألفَ الاستفهامِ أحيانًا، وطرحوها أحيانًا، كما قيل: {أَذْهَبْتُمْ طَيْبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيا} [الأحقاف: ٢٠]. يُستفهمُ بها، ولا يُستفهمُ بها، والمعنى في الحالينِ واحدٌ، وإذا لم يُسْتفهمْ في قولِه: {أَصْطَفَى البَنَاتِ}. ذهبت ألفُ "اصطفى" في الوصلِ، ويُبتدأ بها بالكسرِ، وإذا استُفهِم فُتِحَت وقُطِعَت.
Yüce [Allah] zikri, Kureyş müşriklerinden "Kızlar Allah'ındır" diyen bu kimseleri azarlayarak şöyle buyurmaktadır: {أَصْطَفَى البَنَاتِ عَلَى البَنِينَ} “[Allah], kızları oğullara tercih mi etmiş?” Araplar soru ifadesini azarlamaya yönelttiklerinde bazen soru hemzesini (elifini) korurlar, bazen de atarlar; nitekim [şöyle] denildiği gibi: {أَذْهَبْتُمْ طَيْبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيا} “Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi giderdiniz” [el-Ahkâf: 20]. Bununla soru sorulur da sorulmaz da; her iki durumda da anlam birdir. {أَصْطَفَى البَنَاتِ} kavlinde eğer soru yapılmazsa, vasıl (bağlantı) hâlinde "istafâ"nın hemzesi düşer ve kesre ile başlanır. Soru sorulduğunda ise fetha yapılır ve kat' (ayrık) okunur.
وقد ذكر عن بعض أهل المدينة أنه قرأ ذلك بترك الاستفهام، والوصل. فأما قرأَةُ الكوفةِ والبصرةِ، فإنهم في ذلك على قراءته بالاستفهام، وفتح ألفِه في الأحوالِ كلِّها ، وهى القراءةُ التي نَختارُ؛ لإجماع الحجة من القرأة عليها.
Medine ehlinden bazılarının bunu soru [hemzesini] terk ederek ve vasıl ile okuduğu zikredilmiştir. Kûfe ve Basra kurrâsına gelince; onlar bu konuda soruyla ve her hâlükârda elifinin fethasıyla okuma üzerindedirler . Kurrâdan [oluşan] hüccet topluluğunun üzerinde icma etmesi sebebiyle bizim tercih ettiğimiz kıraat de budur.
وقوله: {مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ}. يقولُ: بئس الحكْمُ تحكمون أيُّها القومُ؛
[Allah Teâlâ'nın] {مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Ey kavim, ne kötü hüküm veriyorsunuz!
أن يكونَ للهِ البناتُ ولكم البنونَ، وأنتم لا تَرْضَون البنات لأنفسكم، فتجعلون له ما لا تَرْضَونه لأنفسكم؟
Kızlar Allah'ın, oğullar ise sizin mi oluyor; üstelik siz kızları kendiniz için razı görmezken, kendinize razı olmadığınız şeyi O'na mı isnat ediyorsunuz?
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ}. يقولُ: كيف يجعلُ لكم البنين، ولنفسِه البناتِ؟ ما لكم كيف تحكُمون ؟!
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “[Allah], kızları oğullara tercih mi etmiş? (153) Ne oluyor size? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” [Katâde] şöyle der: Size oğulları, Kendisine ise kızları nasıl layık görüyor? Ne oluyor size, nasıl hüküm veriyorsunuz ?!
وقوله: {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: أفلا تتدَبَّرون ما تقولون، فتعرِفوا خطأَه، فتنتهوا عن قيله؟
Onun: {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hiç düşünmüyor musunuz?” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Söylediğiniz şeyi düşünüp taşınmaz mısınız ki onun yanlışlığını anlayıp bunu söylemekten vazgeçesiniz?
وقوله: {أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُّبِينٌ}. يقولُ: ألكم حجةٌ تبين صحتُها لمن سمِعها، بحقيقةِ ما تقولون؟
Onun: {أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُّبِينٌ} “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Söylediklerinizin hakikatine dair, onu işiten kimse için doğruluğu apaçık ortaya çıkan bir deliliniz mi var?
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُّبِينٌ}: أي: عذرٌ مبينٌ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُّبِينٌ} “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?”: Yani: Apaçık bir mazeretiniz [mi var] .
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديٍّ في قولِه: {سُلطَانٌ مُّبِينٌ}. يقولُ: حجةٌ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun {سُلطَانٌ مُّبِينٌ} “apaçık bir delil” kavli hakkında rivayet etti; o: "Bir hüccet" dedi.