وقوله: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ}. يقولُ: فأتوا بحجتكم من كتاب جاءكم من عندِ اللهِ؛ بأن الذى تقولون من أن للهِ البناتِ ولكم البنين، كما تقولون.
Onun: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ} “Kitabınızı getirin!” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Kızların Allah'a, oğulların ise size ait olduğuna dair söylediğiniz şeyin dediğiniz gibi olduğuna ilişkin Allah katından size gelmiş bir kitaptan hüccetinizi getirin!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ}: أي: بعذْرِكم، {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ} “Kitabınızı getirin!”: Yani: Mazeretinizi [getirin], {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz” .
حدَّثنا محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ} أن هذا كذا؛ بأن له البنات، ولكم البنون.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ} “Kitabınızı getirin!”; bunun böyle olduğuna, yani kızların O'na, oğulların ise size ait olduğuna dair.
وقوله: {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ}. يقول: إن كنتم صادقين أن لكم بذلك حجةً.
Onun: {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Bu hususta elinizde bir delil olduğu iddiasında doğru sözlü iseniz.
القول في تأويل قولِه تعالى: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin [hesap için] mutlaka hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir. (158) Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. (159) Allah'ın ihlaslı kulları müstesnadır. (160)”
يقول تعالى ذكره: وجعل هؤلاء المشركون بينَ الله وبين الجنّة نسبًا.
Yüce [Allah] zikri şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler Allah ile cinler arasında bir soy bağı uydurdular.
واختلَف أهل التأويلِ في معنى النسب الذى أخبرَ اللهُ عنهم أنهم جعلوه للهِ تعالى؛ فقال بعضُهم: هو أنهم قالوا -أعداء الله-: إن الله وإبليسَ أَخَوانِ.
Tevil ehli, Allah'ın onların Yüce Allah'a isnat ettiklerini haber verdiği soy bağının anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: O [nesep], Allah'ın düşmanlarının "Allah ile İblis iki kardeştir" demeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قولِه: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ نَسَباً}. قال: زعَم أعداءُ اللَّهِ أَنه ﵎ وإبليس أخَوانِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ نَسَباً} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavli hakkında rivayet etti; o: "Allah düşmanları, O'nunla celle celâluh İblis'in iki kardeş olduğunu iddia ettiler" dedi .
وقال آخرون: هو أنهم قالوا: الملائكةُ بناتُ اللهِ. وقالوا: الجِنّةُ هي الملائكة.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu, onların 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' demeleridir. Onlar: 'el-Cinnet (الْجِنَّة), meleklerdir' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ نَسَبًا}. قال: قال كفارُ قريشٍ. قال: قال كفارُ قريشٍ: الملائكة بناتُ اللَّهِ. فقال أبو بكر: من أمهاتُهنَّ؟! فقالوا: بناتُ سَرَوَاتِ الجِنِّ ، يحسبون أنهم خُلقوا مما خُلِق منه إبليس .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ نَسَبًا} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [rivayet etti]: Kureyş kâfirleri dedi ki... Dedi ki: Kureyş kâfirleri: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" dediler. Bunun üzerine Ebû Bekir: "Onların anneleri kimdir?!" dedi . Onlar da: "Cinlerin ileri gelenlerinin kızlarıdır" dediler ; meleklerin, İblis'in kendisinden yaratıldığı şeyden yaratıldığını sanıyorlardı .
حدثنا عمرُو بنُ يحيى بنُ عمران بنُ عُفْرَةَ، قال: ثنا عمرو بنُ سعيد الأَبَحُّ، عن سعيد بنُ أبي عَرُوبةً، عن قتادة في قولِه: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا}: قالت اليهودُ: إن اللهَ ﵎ تزوَّج إلى الجِنِّ، فخرج منها الملائكة. قال: سبحانه؛ سبّح نفسَه .
Bize Amr b. Yahyâ b. İmrân b. Ufre anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Saîd el-Ebahh, Saîd b. Ebî Arûbe'den, Katâde'nin {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yahudiler: "Allah celle celâluh cinlerden evlendi ve bundan melekler doğdu " dediler. [Katâde] dedi ki: Sübhânehu; [Allah] Kendisini tenzih etti .
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولِه: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا}. قال: الجِنَّةُ الملائكةُ، قالوا: هنَّ بناتُ اللهِ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "el-Cinneh (الْجِنَّة) meleklerdir; onlar: 'Bunlar Allah'ın kızlarıdır' dediler" .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا}: الملائكة.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” [ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti]: Melekler.
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا}. قال: بين الله وبين الجِنَّةِ نسبًا؛ افترَوْا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavli hakkında: "Allah ile cinler arasında bir soy bağı [uydurdular]; iftira ettiler" dedi .
وقوله: {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجَنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ}. اختلف أهلُ التأويل في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: ولقد علمتِ الجِنَّةُ إنهم لمُشْهَدون الحسابَ.
Onun: {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجَنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir” kavli hakkında tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Andolsun cinler de kendilerinin hesaba hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ}: إنها ستُحضَرُ الحسابَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir” [ayeti hakkında]: "Onlar hesaba hazır bulundurulacaklardır" dediğini [rivayet etti] .
وقال آخرون: معناه: إن قائلى هذا القول سيُحضرون العذابَ في النارِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; bu sözü söyleyenlerin ateşte azaba hazır bulundurulacaklarıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىٍّ: {إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ}: إن هؤلاء الذين قالوا هذا لمُحضَرون: لمعذَّبون .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “onların mutlaka hazır bulundurulacaklarını” [ayeti hakkında] rivayet etti: "Bunu söyleyen şu kimseler mutlaka hazır bulundurulacaklardır: Mutlaka azap edileceklerdir" .
وأولى القولين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: إنهم لمُحضَرون العذابَ؛ لأن سائرَ الآياتِ التى ذكَر اللهُ فيها الإحضارَ في هذه السورة، إنما عنَى به الإحضارَ في العذابِ، فكذلك في هذا الموضعِ.
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı; "Onlar azaba hazır bulundurulacaklardır" diyenin görüşüdür. Çünkü Allah'ın bu surede ihzârı (hazır bulundurulmayı) zikrettiği diğer bütün ayetlerde bununla sadece azapta hazır bulundurulmayı kastetmiştir; dolayısıyla bu yerde de böyledir.
وقوله: {سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا يَصِفُونَ}. يقول تعالى ذكره: تنزيهًا للهِ، وتبرئةً له مما يُضِيفُ إليه هؤلاء المشركون به، ويفتَرون عليه، ويصِفونه، من أن له
Allah Teâlâ'nın: {سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” kavli. Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Bu,] O'na şirk koşan şu kimselerin O'na isnat ettikleri, O'na karşı uydurdukları ve O'nu niteledikleri şeylerden Allah'ı tenzih etmek ve O'nu beri kılmak [içindir; ki bu da] O'nun...
بناتٍ، وأن له صاحبةً.
kızları olduğu ve O'nun bir eşi bulunduğu [iddiasından] Allah'ı tenzih etmek ve O'nu beri kılmak adına [böyle buyurmuştur].
وقوله: {إلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. [يقولُ: ولقد علمت الجنَّةُ إن الذين قالوا: إن الملائكة بناتُ اللَّهِ. لمُحضَرون العذابَ، إلا عبادَ اللَّهِ] الذين أخلَصهم لرحمتِه، وخلَقهم لِجَنَّتِه.
Onun: {إلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Allah'ın ihlaslı kulları müstesnadır” kavli hakkında: [Şöyle buyurmaktadır: Cinler de bilmiştir ki 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyenler mutlaka azaba hazır bulundurulacaklardır; ancak Allah'ın rahmeti için seçkin kıldığı ve cenneti için yarattığı Allah'ın ihlaslı kulları] müstesnadır.
القول في تأويل قولِه تعالى: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤)} “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, (161) cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız. (162-163) Bizden her birinin bilinen bir makamı vardır. (164)”
يقول تعالى ذكره: فإنَّكُم أيها المشركون بالله وما تَعْبُدُون مِن الآلهة والأوثانِ،
Yüce [Allah] zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz siz ey Allah'a ortak koşanlar ve ilahlardan, putlardan taptığınız şeyler!
{مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ}. يقولُ: ما أنتم على ما تعبُدون من دونِ اللهِ بفاتنين؛ أي: بمضلِّين أحدًا، {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَحِيمِ}. يقولُ: إلا أحدًا سبق في علْمي أنه صالِ الجحيمِ.
{مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} “O'na karşı yoldan çıkaramazsınız”; [şöyle] buyurmaktadır: Siz Allah'tan başka taptığınız şeyler üzerine yoldan çıkarıcı, yani hiç kimseyi saptırıcı değilsiniz, {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَحِيمِ} “cehenneme girecek olandan başkasını”; [şöyle] buyurmaktadır: İlmimde cehenneme gireceği önceden geçmiş olandan başkasını [saptıramazsınız].
وقد قيل: إن معنى {عَلَيْهِ} في قولِه: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ}. بمعنى به.
{مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} “O'na karşı yoldan çıkaramazsınız” kavlindeki {عَلَيْهِ} (aleyhi) ifadesinin "onunla" (bihi) anlamında olduğu da söylenmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ}. يقول: لا تُضلُّون أنتم، ولا أُضِلُّ منكم إلا مَن قد قضيتُ عليه أنه صال الجحيم.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın şu: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} “(161) Doğrusu siz ve taptıklarınız, (162) O'na karşı yoldan çıkaramazsınız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Allah] buyuruyor ki: "Ne siz saptırabilirsiniz ne de Ben sizden, aleyhine cehenneme gireceğini hükmettiğim kimseden başkasını saptırırım."
حدَّثني محمد بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قولَه: {مَا أَنتُم عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}. يقولُ: ما أنتم بفاتنين على أوثانِكم أحدًا، إلا من قد سبق له أنه صال الجحيم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın şu: {مَا أَنتُم عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “(162) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız (163)” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Siz putlarınız hakkında hiç kimseyi yoldan çıkaramazsınız; ancak cehenneme gireceği kendisi için önceden geçmiş olan kimse müstesnadır" .
حدَّثني يعقوب بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن خالد، قال: قلتُ للحسنِ قولِه: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}: إلا من أوجَب الله عليه أن يَصْلى الجحيمَ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hâlid'den anlattı, dedi ki: Hasan'a onun: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “(162) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız (163)” kavlini sordum; [o]: "Ancak Allah'ın üzerine cehenneme girmesini gerekli kıldığı kimse müstesnadır" dedi .
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ أَبي الزَّرْقاءِ، عن حماد بنُ سلمةَ، عن حميدٍ، قال: سألت الحسن عن قول الله: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}. قال: ما أنتم عليه بمضلِّين إلا من كان في علمِ اللهِ أنه سيَصْلى الجحيمَ.
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebî ez-Zerkâ, Hammâd b. Seleme'den, Humeyd'den anlattı, dedi ki: Hasan'a Allah'ın: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “(162) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız (163)” kavlini sordum. Dedi ki: "Siz, Allah'ın ilminde cehenneme gireceği bulunan kimseden başkasını onun üzerine saptırıcı değilsiniz."
[حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيم: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}: إلا من قُدِّر عليه أنه يَصْلى الجحيمَ] .
[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, İbrâhîm'in: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “(162) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız (163)” kavli hakkında: Ancak üzerine cehenneme gireceği takdir edilmiş olan kimse müstesnadır, dediğini anlattı] .
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن العشَرةِ الذين دخَلوا على عمرَ بنُ عبد العزيزِ، [وكانوا متكلِّمين كلُّهم، فتكلَّموا، ثم إن عمرَ بنَ عبد العزيز] تكلّم بشيءٍ، فظَننَّا أنه تكلَّم بشيءٍ ردَّ به ما كان في أيدينا، فقال لنا: هل تعرفون تفسير هذه الآية: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٣) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}؟ قال: إنكم والآلهة التى تعبدونها لستم بالذي تَفتِنون عليها إلا من قضَيْتُ عليه أنه يَصْلى الجحيم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, Ömer b. Abdilazîz'in huzuruna giren on kişiden anlattı: [Onların hepsi söz ustası/mütekellim idiler, [önce] konuştular; ardından Ömer b. Abdilazîz] bir şeyler söyledi. Biz onun, elimizdekileri (iddialarımızı) çürüten bir şey söylediğini zannettik. Bunun üzerine bize şöyle dedi: “Şu ayetin tefsirini bilir misiniz: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٣) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “(161) Şüphesiz siz ve taptıklarınız, (162) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız (163)”? [Ardından kendisi şöyle] dedi: “Şüphesiz siz ve tapmakta olduğunuz ilahlar, aleyhine cehenneme gireceğini hükmettiğim kimseden başkasını [haktan] saptıracak değilsiniz” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَحِيمِ}. قال: ما أنتم بمضلِّين إلا مَن كُتب عليه أنه يَصْلى الجحيمَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, İbrâhîm'in: {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَحِيمِ} “ancak cehenneme girecek olan müstesna” kavli hakkında: "Siz, hakkında cehenneme gireceği yazılmış olandan başkasını saptırıcı değilsiniz" dediğini anlattı.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} حتى بلَغ {صَالِ الْجَحِيمِ}. يقول: ما أنتم بمضلِّين أحدًا من عبادى بباطلكم هذا، إلا من تولَّاكم بعملِ أهلِ النارِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} “Şüphesiz siz ve taptıklarınız” kavlinden {صَالِ الْجَحِيمِ} “cehenneme girecek olan” kavline kadar [şöyle] buyurmaktadır: Bu batılınızla kullarımdan hiç kimseyi saptıramazsınız; ancak cehennem ehlinin ameliyle sizi dost edinen kimse müstesnadır.
حدَّثنا محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عنِ السدىِّ: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ}: بمضلِّين، {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}: إِلا مَن كتَب الله عليه أنه يَصْلى الجحيم.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ} “O'na karşı yoldan çıkaramazsınız”: Saptıramazsınız, {إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “cehenneme girecek olandan başkasını”: Ancak Allah'ın üzerine cehenneme gireceğini yazdığı kimse müstesnadır.
حدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذ يقول: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قولِه: [{مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}] . يقولُ: لا تُضِلُّون بآلهتِكم أحدًا، إلا من سبَقتْ له الشقاوةُ، ومن هو صالِ الجحيم .
Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın: [{مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ}] “(162) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız (163)” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: [Şöyle] buyurmaktadır: İlahlarınızla hiç kimseyi saptıramazsınız; ancak kendisi için şekavet (bedbahtlık) önceden takdir edilmiş ve cehenneme girecek olan kimse müstesnadır .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قولِه: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَحِيم}. [يقولُ: لا تفتِنون به أحدًا، ولا تُضِلُّونه، إلا من قضى الله أنه صالِ الجحيم]؛ إلا من
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الجَحِيم} “(161) Muhakkak ki siz ve taptıklarınız, (162) O'na karşı yoldan çıkaramazsınız, (163) cehenneme girecek olandan başkasını” kavli hakkında şöyle dedi: [Şöyle] demektedir: Onunla hiç kimseyi saptıramaz ve yoldan çıkaramazsınız; ancak Allah'ın cehenneme gireceğine hükmettiği kimse müstesnadır]; ancak...
قد قضَى أنه مِن أهلِ النار.
cehennem ehlinden olduğuna hükmettiği kimse [müstesnadır], dedi.
وقيل: {بِفَاتِنِينَ}. من: فَتَنتُ أفتِنُ، وذلك لغةُ أهل الحجاز، وأما أهلُ نجدٍ فإنهم يقولون: أفتته فأنا أُفتِنُه.
{بِفَاتِنِينَ} “yoldan çıkaramazsınız” kelimesinin; feten-tü eftinü (فَتَنْتُ أَفْتِنُ) [kullanımından geldiği] söylenmiştir ki bu, Hicaz ehlinin lehçesidir. Necid ehli ise; eftet-tü fe-ene üftinüh (أَفْتَتُّهُ فَأَنَا أُفْتِنُهُ) derler.
وقد ذكر عن الحسن أنه قرأ: (إِلَّا مَن هو صالُ الجحيمِ) ، برفع اللَّامِ مِن {صَالِ}، فإن كان أراد بذلك الجمعَ كما قال الشاعرُ :
Hasan'dan, {صَالِ} “girecek olan” kelimesinin lâm harfinin merfû kılınmasıyla (إِلَّا مَن هو صالُ الجحيمِ) şeklinde okuduğu nakledilmiştir . Eğer bununla, şairin şu sözünde olduğu gibi çoğulu kastettiyse :
إذا ما حَاتمٌ وُجِد ابْنَ عَمِّى … مَجَدنا مَن تكلَّم أَجْمَعِينا
Hâtim amcamın oğlu olarak bulunduğu zaman … Konuşan kimseyi hep birlikte yüceltiriz.
فقال: أجمعينا. ولم يقُلْ: تكلَّموا. أو كما يقالُ في الرجالِ: مَن هو إخوتك؟ يذهبُ بـ "هو" إلى الاسم المجهولِ ويُخرَّج فعله على الجمعِ، فذلك وجهٌ، وإن كان غيره أفصحَ منه، وإن كان أراد بذلك واحدًا، فهو عند أهل العربيةِ لحنٌ؛ لأنَّه لحنٌ عندهم أن يقال: هذا رامٌ وقاضٌ. إلا أن يكون سُمِع في ذلك من العربِ لغةٌ مقلوبةٌ ، مثلَ قولِهم: شاكُ السلاحِ، وشاكي السلاحِ، وعاث وعثا، وعاق وعقا. فيكونَ لغةً، ولم أسمعْ أحدًا يذكُر سماعَ ذلك مِن العربِ.
Şair "tekelleme ecmeîne" (konuşanları hep birlikte) demiş, "tekellemû" dememiştir. Yahut erkekler hakkında: 'Men hüve ihvetük?' (Kardeşlerin olan kimdir?) denmesi gibi; 'hüve' zamiri mübhem isme (men) hamledilir ve fiili çoğul olarak çekimlenir. [Eğer Hasan bunu kastettiyse] bu da bir vecihtir, her ne kadar diğeri bundan daha fasih olsa da. Şayet bununla tekili kastettiyse, bu durum dilbilimcilere göre bir lahindir (dil kuralı hatasıdır); zira onlara göre 'hâzâ râmun ve kādın' (bu bir atıcı ve hâkimdir) denilmesi bir hatadır. Ancak Araplardan bu konuda onların: 'şâkü's-silâh' ve 'şâki's-silâh', 'âse ve asâ', 'âka ve akā' sözleri gibi ma'kūs (harfleri yer değiştirmiş) bir lehçe işitilmiş olması müstesnadır . O takdirde bir lehçe olur; fakat ben kimseden bunun Araplardan işitildiğini zikrettiğini duymadım.
وقولُه: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ}. وهذا خبرٌ من اللهِ عن قيلِ الملائكةِ أنهم قالوا: وما منا -معشَرَ الملائكة- إلا مَن له مقامٌ في السماءِ معلومٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” kavli, meleklerin sözünden bir haberdir; zira onlar şöyle demişlerdir: Biz melekler topluluğundan, gökte bilinen bir makamı olmayan hiç kimse yoktur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [...]'den anlattı:
السدى في قولِه: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ}. قال: الملائكة.
es-Süddî'den onun: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” kavli hakkında: "Meleklerdir" dediğini anlattı.
[حدَّثني يونسُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ}. قال الملائكة] .
[Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” kavli hakkında: Meleklerdir, dediğini anlattı] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ}. قال: هؤلاء الملائكةُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” kavli hakkında: "Onlar meleklerdir" dedi.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيد، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ}: كان مسروقُ بنُ الأجْدعِ يروى عن عائشةَ، أنها قالت: قال نبيُّ الله ﷺ: "ما في السماء الدنيا مَوْضعُ قَدَمٍ إلا عليه مَلَكٌ ساجدٌ أو قائمٌ". فذلك قول الملائكة: {وَمَا منا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسبِّحُونَ} .
Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Mesrûk b. el-Ecda', Âişe'den onun şöyle dediğini rivayet ediyordu: Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle buyurdu: "Dünya semasında üzerinde secde eden yahut kıyamda duran bir melek bulunmayan tek bir ayak basacak yer bile yoktur." İşte meleklerin: {وَمَا منا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسبِّحُونَ} “(164) Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır. (165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” sözü budur.
حدثنى موسى بنُ إسحاقَ الكنانيُّ المعروفُ بابن القوّاسِ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى الرَّمليُّ، عن الأعمشِ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لو عن أن قطرةً من زَقُومِ جهنمَ أُنزلت إلى الدنيا، لأفسدت على الناس معايشَهم، وإن نارَكم هذه لتَعوَّذُ مِن نارِ جهنمَ.
Bana İbnü'l-Kavvâs diye bilinen Mûsâ b. İshâk el-Kinânî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ er-Remlî, el-A'meş'ten, Ebû Yahyâ'dan, Mücâhid'den, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: Eğer cehennem zakkumundan bir damla dünyaya indirilseydi, insanların geçimlerini ifsat ederdi. Sizin şu ateşiniz dahi cehennem ateşinden [Allah'a] sığınmaktadır.
حدثنا موسى بنُ إسحاق، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، عن زيدِ ابن وهبٍ، قال: قال عبد الله بنُ مسعودٍ: إن ناركم هذه لما أُنزِلت، ضُرِبَت في
Bize Mûsâ b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten, Zeyd b. Vehb'den anlattı, dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd şöyle dedi: Şüphesiz sizin şu ateşiniz [yeryüzüne] indirildiğinde...
البحرِ مرّتين، ففتَرَت، فلولا ذلك لم تنتَفِعوا بها .
denize iki defa vuruldu da harareti azaldı; şayet böyle olmasaydı ondan faydalanamazdınız .
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkında söz: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩)} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz. (167) Gerçi onlar şöyle diyorlardı: (168) 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, (169) mutlaka Allah'ın ihlaslı kulları olurduk.'”.
يقول تعالى ذكره مخبرًا عن قيل ملائكتِه: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ} للهِ لعبادتِه،
Zikri yüce olan Allah, meleklerinin sözünü haber vererek [şöyle] buyurmaktadır: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz”; O'na kulluk için Allah'ın huzurunda [saf tutanlarız],
{وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} له. يعنى بذلك: المصلّون له.
{وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} “Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz”; O'nu tesbih edenleriz. Bununla; O'na namaz kılanlar [kastedilmektedir].
وبنحو الذي قلنا في ذلك جاء الأثرُ عن رسول الله ﷺ، وقال به أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir rivayet Resûlullah ﷺ'den gelmiş ve tevil ehli de bunu söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بنُ عليِّ بنِ الحسنِ بنُ شقيقٍ المَرْوَزِيُّ، قال: ثنا أبو معاذٍ الفضلُ ابنُ خالدٍ، قال: ثنا عبيد بنُ سليمان، قال: سمعتُ الضحاك بنُ مزاحم يقولُ: قولِه: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ}. كان مسروقُ بنُ الأَجْدَعِ يروى عن عائشة أنها قالت: قال نبيُّ الله ﷺ: "ما في السماء الدنيا مَوضِعُ قَدَم إلا عليه ملكٌ ساجدٌ أو قائمٌ". فذلك قولُ اللَّهِ: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} .
Bana Muhammed b. Alî b. el-Hasen b. Şakīk el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'in: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Mesrûk b. el-Ecda', Âişe'den onun şöyle dediğini rivayet ediyordu: Allah'ın Peygamberi ﷺ şöyle buyurdu: "Dünya semasında üzerinde secde eden yahut kıyamda duran bir melek bulunmayan tek bir ayak basacak yer bile yoktur." İşte Allah'ın: {وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} “(164) Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır. (165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” kavli budur.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، [عن مسلمٍ]، عن مسروقٍ، قال: قال عبد الله: إن في السماواتِ لسماءً ما فيها مَوضِعُ شِبْرٍ إلا وعليه
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, [Müslim'den], Mesrûk'tan anlattı, dedi ki: Abdullah şöyle dedi: Şüphesiz göklerin içinde öyle bir gök vardır ki, onda üzerinde
جبهةُ مَلَكٍ أو قدمُه قائمًا. قال: ثم قرَأ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} .
bir meleğin alnı yahut kıyamda durmuş hâldeki ayağı bulunmayan bir karış yer dahi yoktur. Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبى الضُّحَى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: إن من السماواتِ سماءً ما فيها موضعٌ إلا فيه مَلَكٌ ساجدٌ أو قائم. ثم قرأ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, Ebü'd-Duhâ'dan, Mesrûk'tan, Abdullah'ın şöyle dediğini anlattı: Göklerden öyle bir gök vardır ki, orada secde eden yahut kıyamda duran bir meleğin bulunmadığı hiçbir yer yoktur. Sonra şu ayeti okudu: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، قال: أخبرني الجُرَيْرِيُّ، عن أبي نَضْرةَ، قال: كان عمرُ إذا أُقِيمتِ الصلاةُ أقبَل على الناسِ بوجهِه، فقال: أيُّها الناسُ استَوُوا، إن اللهَ إنما يريدُ بكم هَدْىَ الملائكة؛ {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ}. استَوُوا، تقدَّم أنت ، تأخَّرْ أنت أي هذا. فإذا استَوَوْا تقدَّم فكبَّر .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bana el-Cüreyrî, Ebû Nadre'den bildirdi, dedi ki: Ömer, namaz için kamet getirildiğinde yüzüyle insanlara döner ve şöyle derdi: "Ey insanlar, saflarınızı düzeltin! Şüphesiz Allah sizden meleklerin tutumunu istemektedir; {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz”. Saflarınızı düzeltin! Sen öne geç , sen geriye çekil ey falan!" Düzeldikleri zaman öne geçer ve tekbir alırdı .
حدَّثنى موسى بنُ عبد الرحمنِ، قال: ثنا أبو أسامةَ، قال: ثني الجُرَيْرِىّ سعيدُ ابنُ إياس أبو مسعودٍ، قال: ثنى أبو نَضْرَةَ، قال: كان عمرُ بنُ الخطاب ﵁ إذا أُقيمتِ الصلاةُ استقبل الناسَ بوجهِه، ثم قال: أَقيموا صُفُوفَكم واستَوُوا، فإنما يريدُ الله بكم هَدْىَ الملائكةِ، يقولُ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ}. ثم ذكَر نحوَه.
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, dedi ki: Bana el-Cüreyrî Saîd b. İyâs Ebû Mes'ûd anlattı, dedi ki: Bana Ebû Nadre anlattı, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh namaz için kamet getirildiğinde yüzüyle insanlara döner, sonra şöyle derdi: "Saflarınızı dosdoğru tutun ve hizaya gelin! Zira Allah sizden meleklerin tutumunu istemektedir; şöyle buyurmaktadır: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz”." Sonra [râvi] benzerini zikretti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنُ عباس قوله: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ}. قال: يعنى الملائكة، {وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ}. قال: الملائكةُ صافون تسبِّحُ للَّهِ ﷿ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz” kavli hakkında: "Melekleri kastetmektedir", {وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz” kavli hakkında da: "Melekler saf saf olup aziz ve celil olan Allah'ı tesbih ederler" dediğini nakletti .
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ}. قال: الملائكة .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz” kavli hakkında: "Meleklerdir" dediğini [nakletti] .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ}. قال: الملائكة .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz” kavli hakkında: "Meleklerdir" dediğini anlattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ}. قال: صُفُوفٌ في السماءِ، {وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ}. أي: المصلّون، وهذا قولُ الملائكةِ يُثنون بمكانِهم من العبادةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz”; [Katâde] dedi ki: "Gökteki saflardır", {وَإِنَّا لَنَحْنُ المُسَبِّحُونَ} “Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz”; yani namaz kılanlardır. Bu, meleklerin ibadetteki konumlarını övdükleri sözleridir .
حدَّثنا محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ}. قال: للصلاةِ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz” kavli hakkında: "Namaz içindir" dediğini anlattı.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، قال: ذكَر السديُّ، [عن عبد الله]، قال: ما في السماءِ مَوضِعُ شِبْرٍ إلا عليه جبهةُ مَلَكٍ أو قدماه، ساجدًا أو
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı, dedi ki: es-Süddî, [Abdullah'tan] nakletti, [Abdullah] dedi ki: Gökte secde eden veya
قائمًا أو راكعًا. قال: ثم قرَأ هذه الآيةَ: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ}.
kıyamda yahut rükûda duran bir meleğin alnı veya iki ayağının bulunmadığı bir karış yer dahi yoktur. Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “(165) Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz tesbih edenleriz”.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهب، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ}. قال: الملائكة، هذا كلُّه لهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُونَ} “Şüphesiz biz saf saf dizilenleriz” kavli hakkında: "Meleklerdir, bunların hepsi onlar hakkındadır" dedi.
وقوله: {وَإِن كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ}. يقول تعالى ذكرُه: وكان هؤلاء المشركون من قريشٍ يقولون، قبلَ أن يُبعثَ إليهم محمدٌ ﷺ نبيًّا:
Allah Teâlâ'nın: {وَإِن كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ} “(167) Gerçi onlar şöyle diyorlardı: (168) 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı'” kavli hakkında; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyşli bu müşrikler, kendilerine Muhammed ﷺ bir peygamber olarak gönderilmeden önce şöyle diyorlardı:
{لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِين}. يعنى كتابًا أُنزِلَ مِن السماء؛ كالتوراةِ يعني والإنجيلِ، أو نبيًّا أتانا، مثلَ الذى أتى اليهودَ والنصارى -
{لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِين} “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı”; yani Tevrat ve İncil gibi semadan indirilmiş bir kitap yahut Yahudilere ve Hristiyanlara gelen peygamber gibi bize de bir peygamber gelseydi -
لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الذين أخلَصهم لعبادِته، واصطفاهم لجنتِه.
mutlaka Allah'ın, kulluğunu yalnızca Kendisine has kıldığı ve cenneti için seçtiği ihlaslı kulları olurduk.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِن كَانُوا ليَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. قال: قد قالت هذه الأمّةُ ذاك قبلَ أن يُبعثَ محمد ﷺ: لو كان عندنا ذكرٌ من الأولين، لكنا عبادَ اللَّهِ المخلصين. فلما جاءهم محمد ﷺ كفروا به، فسوف يعلمون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِن كَانُوا ليَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “(167) Gerçi onlar şöyle diyorlardı: (168) 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, (169) mutlaka Allah'ın ihlaslı kulları olurduk'” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu ümmet (Kureyşliler), Muhammed ﷺ peygamber olarak gönderilmeden önce; 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir olsaydı, mutlaka Allah'ın ihlaslı kulları olurduk' demişlerdi. Fakat onlara Muhammed ﷺ gelince onu inkâr ettiler; yakında bileceklerdir" .
حدَّثنا محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ في قولِه: {ذِكْرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ}. قال: هؤلاء ناسٌ من مشركي العرب قالوا: لو أن عندَنا كتابًا من كُتُبِ الأوّلين، أو جاءنا علمٌ من علم الأوّلين. قال: قد جاءكم
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] O'nun: {ذِكْرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ} “Öncekilerden bir zikir (kitap)” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bunlar, Arap müşriklerinden bir gruptur; şöyle demişlerdi: 'Eğer yanımızda öncekilerin kitaplarından bir kitap olsaydı veya bize öncekilerin ilminden bir ilim gelseydi [biz de doğru yolda olurduk].' [Allah Teâlâ] buyurdu ki: Muhakkak size geldi
محمدٌ بذلك.
Muhammed bununla geldi."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهب، قال: قال ابنُ زيد: رجَع الحديثُ إلى الأولين أهلِ الشركِ: {وَإِن كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Söz, önceki şirk ehline döndü: {وَإِن كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ} “(167) Gerçi onlar şöyle diyorlardı: (168) 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı'”.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: حدَّثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}: هذا قولُ مشركي أهلِ مكةَ، فلما جاءهم ذكرُ الأولين وعلمُ الآخرين، كفروا به، فسوف يعلمون.
Bana Hüseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın Allah'ın: {لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكرًا مِّنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “(168) 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, (169) mutlaka Allah'ın ihlaslı kulları olurduk'” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Bu, Mekkeli müşriklerin sözüdür. Kendilerine öncekilerin zikri ve sonrakilerin ilmi gelince onu inkâr ettiler; yakında bileceklerdir."
القول في تأويل قوله تعالى: {فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ (١٧٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ (١٧٣)} “(170) Fakat onu inkâr ettiler. Yakında bilecekler! (171) Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: (172) Şüphesiz onlar, mutlaka zafere ulaşacak olanlardır. (173) Ve şüphesiz bizim ordumuz, galip gelecek olanlar kesinlikle onlardır” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقول تعالى ذكرُه: فلما جاءهم الذكرُ من عندِ اللَّهِ كَفَروا به، وذلك كفرُهم بمحمد ﷺ، وبما جاءهم به من عندِ اللهِ من التنزيلِ والكتابِ، يقولُ اللَّهُ: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} إذا ورَدوا عليَّ، ماذا لهم من العذابِ بكفرِهم بذلك.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Onlara Allah katından zikir gelince onu inkâr ettiler; bu da onların Muhammed'i ﷺ ve onun Allah katından getirdiği vahyi ve Kitab'ı inkâr etmeleridir. Allah: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler!” buyurmaktadır; yani [huzuruma] geldiklerinde, bu inkârları sebebiyle kendilerine nasıl bir azap olduğunu [görüp bileceklerdir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهُل التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمد بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباس قوله: {لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. قال: لما جاء المشركين من أهل مكةَ ذكرُ الأولينَ وعِلمُ الآخرينَ، كفَروا بالكتابِ، {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [rivayetle] onun: {لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “(168) ‘Eğer yanımızda öncekilere verilenlerden bir zikir (kitap) olsaydı, (169) kesinlikle bizler Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk’ [derlerdi]” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Mekke halkından olan müşriklere öncekilerin zikri ve sonrakilerin ilmi gelince Kitab'ı inkâr ettiler; {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler!”.
[حدَّثنا محمد بنُ الحسين، قال: حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}] . يقولُ: قد جاءكم محمدٌ بذلك، فكفَروا بالقرآنِ وبما جاء به محمدٌ ﵇.
[Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Fakat onu inkâr ettiler. Yakında bilecekler!”] . Şöyle diyor: Size Muhammed bununla gelmiştir; fakat onlar Kur'an'ı ve Muhammed'in aleyhisselam getirdiği şeyleri inkâr ettiler.
وقوله: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد سبَق منا القولُ لرُسُلنا:
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ} “(171) Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: (172) Şüphesiz onlar, mutlaka zafere ulaşacak olanlardır” kavli hakkında; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun elçilerimize bizden şu söz geçmiştir:
{إِنَّهُمْ هُمُ الْمَنصُورُونَ}. أي: مضَى بهذا منّا القضاءُ والحكمُ في أمِّ الكتابِ، وهو أنهم لهم النُّصرةُ والغلبَةُ بالحجج.
{إِنَّهُمْ هُمُ الْمَنصُورُونَ} “Şüphesiz onlar zafere ulaşacak olanlardır”; yani Ana Kitap'ta (Levh-i Mahfuz'da) buna dair kaza ve hükmümüz geçmiştir; o da delillerle yardımın ve galibiyetin onların olacağıdır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ} حتى بلَغ: {لَهُمُ الْغَالِبُونَ}. قال: سبق هذا من اللهِ لهم؛ أن ينصرَهم.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti” kavlinden {لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “galip gelecek olanlar kesinlikle onlardır” kavline kadar [okuyarak] şöyle dedi: "Onlara yardım edeceği hususu, Allah'tan [verilmiş bir söz olarak] daha önce geçmiştir."
حدَّثنا محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قوله: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) [إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ}. يقولُ: بالحجج .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, Allah'ın: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) [إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ} “(171) Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: (172) Şüphesiz onlar, mutlaka zafere ulaşacak olanlardır” kavli hakkında şöyle demiştir: Delillerle .