حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا عُمارةُ، عن عكرمةَ
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Umâre, İkrime'den [şöyle] anlattı:
في قولِه: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا}؟ يقولُ: أَتَدْعُون ربًّا؟ وهى لغةُ اليمنِ، تقولُ: مَن بَعْلُ هذا الثَّوْرِ؟ أَى: مَن ربُّه ؟
O'nun: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” kavli hakkında; “Bir rabbe mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” demektir. Bu Yemen lehçesidir; ‘Bu öküzün ba'li kimdir?’, yani ‘Onun sahibi/rabbi kimdir?’ denilir .
حدَّثني زكريا بنُ يحيى بنِ أبي زائدةَ، ومحمدُ بنُ عمرٍو، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا}؟ قال: ربًّا .
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide ve Muhammed b. Amr anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” kavli hakkında: “Rabbe [mi?]” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا}؟ قال: هذه لغةٌ باليَمانيةِ، أتَدْعون ربًّا دونَ اللهِ؟ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dedi: “Bu Yemen lehçesidir; Allah'tan başka bir rabbe mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا}؟ قال: ربًّا .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; O'nun: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” kavli hakkında: “Rabbe [mi?]” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن عبدِ اللهِ بنِ أبي يزيدَ، قال: كنتُ عندَ ابنِ عباسٍ، فسأَلوه عن هذه الآيةِ: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا}؟ قال: فسكَت ابنُ عباسٍ، فقال رجلٌ: أنا بعلُها . فقال ابنُ عباسٍ: كفانى هذا الجوابَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, Abdullah b. Ebî Yezîd'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs'ın yanındaydım, ona: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” ayetini sordular. [Ravi] dedi ki: İbn Abbâs sustu; derken bir adam: “Ben onun ba'liyim (sahibiyim)” dedi . Bunun üzerine İbn Abbâs: “Bu [adam] bana cevabı kâfi kıldı” dedi .
وقال آخرون: هو صنمٌ كان لهم يقالُ له: بَعْلٌ. وبه سُمِّيَت بَعْلَبَكُّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, onlara ait olan ve kendisine Ba'l denilen bir puttur. Ba'lebekk [şehri] de ismini bundan almıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا}؟ يعنى: صنمًا كان لهم يُسَمَّى بَعْلًا .
Hüseyin'den nakledildiğine göre şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Onlara ait Ba'l diye isimlendirilen bir putu kastetmektedir .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ}؟ قال: بعلٌ صنمٌ لهم كانوا يَعْبُدون، كانوا ببَعْلَبكَّ -وهى وراءَ دمشقَ- وكان بها البعلُ الذى كانوا يَعْبُدون .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ} “Yaratıcıların en güzelini bırakıp da Ba'l'e mi yalvarıp yakarıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dedi: Ba'l, onların taptıkları bir puttu. Onlar Şam'ın ötesindeki Ba'lebekk'te bulunuyorlardı ve taptıkları Ba'l da oradaydı .
وقال آخرون: كان بَعْلٌ امرأةٌ كانوا يَعْبُدونها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Ba'l, onların taptıkları bir kadındı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: سمِعْتُ بعضَ أهلِ العلمِ يقولُ: ما كان بَعْلٌ إلا امرأةٌ يَعْبُدونها مِن دونِ اللهِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: İlim ehlinden bazılarının şöyle dediğini işittim: “Ba'l, Allah'ı bırakıp da taptıkları bir kadından başkası değildi” .
وللبعلِ في كلامِ العربِ أوجهٌ؛ يقولون لربِّ الشيءِ: هو بَعْلُه. يُقالُ: هذا بَعْلُ هذه الدابَّةِ . يَعنِى به ربَّها، ويقولون لزوجٍ المرأةِ: بعلُها. ويقولون لما كان مِن الغُروسِ والزُّروعِ مُسْتَغْنِيًا بماءِ السماءِ، ولم يَكُنْ سِقْيًا: هو بعلٌ، وهو العَذْىُ.
Ba'l (بَعْل) kelimesinin Arap kelamında çeşitli kullanımları vardır; bir şeyin sahibine/rabbine “onun ba'lidir” derler. ‘Bu binek hayvanının ba'lidir’ denilir; bununla onun sahibini kastederler. Kadının kocasına da “onun ba'li” derler. Dikili ağaç ve ekinlerden sulamaya ihtiyaç duymayıp yağmur suyuyla yetinenler için de “o ba'ldir” derler ki bu da 'a‘zâ' (sulamasız yetişen) demektir.
وذُكِر أن اللهَ بعث إلى بني إسرائيلَ إلياسَ بعدَ مَهْلِكِ حِزْقِيلَ بنِ بوزى، وكان من قصتِه وقصةِ قومِه فيما بلَغَنا ما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن
Rivayet edildiğine göre Allah, Bûzî oğlu Hizkîl'in vefatından sonra İsrâiloğullarına İlyâs'ı peygamber olarak gönderdi. Bize ulaşan bilgilere göre onun ve kavminin kıssasına dair [rivayet şöyledir]: Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme nakletti, o da...
محمدِ بنِ إسحاقَ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ، قال: إن اللهَ قبَض حِزْقِيلَ، وعظُمَت في بني إسرائيلَ الأحْداثُ، ونَسُوا ما كان مِن عهدِ اللهِ إليهم، حتى نصَبوا الأوثانَ، وعبَدوها دونَ اللهِ، فبعث اللهُ إليهم إلياسَ بنَ تسبى بنِ فِنْحاصَ بنِ العَيْزارِ بنِ هارونَ بنِ عِمْرانَ نبيًّا. وإنما كانتِ الأنبياءُ من بنى إسرائيلَ بعدَ موسى يُبْعَثون إليهم بتجديدِ ما نَسُوا من التوراةِ، فكان إلياسُ مع مَلِكٍ مِن ملوكِ بني إسرائيلَ، يقالُ له: أحابُ. كان اسمُ امرأتِه أربلَ، وكان يَسْمَعُ منه ويُصَدِّقُه، وكان إلياس يُقِيمُ له أمرَه، وكان سائرُ بني إسرائيلَ قد اتَّخَذوا صنمًا يَعْبُدونه مِن دونِ اللهِ، يقالُ له: بَعْلٌ. قال ابنُ إسحاق: وقد سمِعْتُ بعض أهلُ العلم يقولُ: ما كان بعلٌ إلا امرأةً يَعْبُدونها مِن دونِ اللهِ، يقولُ الله لمحمدٍ: {وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ} إلى قولِه: {وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ}. فجعَل إلياسُ يَدْعوهم إلى اللهِ، وجعَلوا لا يَسْمَعون منه شيئًا إلا ما كان مِن ذلك الملك، والملوكُ متفرقةٌ بالشام، كلُّ ملِكٍ له ناحيةٌ منها يَأْكُلُها، فقال ذلك الملكُ الذي كان إلياسُ معه يُقَوِّمُ له أمرَه، ويَراه على هُدًى مِن بين أصحابِه يومًا: يا إلياسُ، واللهِ ما أرَى ما تَدْعُو إليه إلا باطلًا، واللهِ ما أَرَى فلانًا وفلانًا - يُعَدِّدُ مُلوكًا مِن ملوكِ بني إسرائيلَ قد عبَدوا الأوثانَ مِن دونِ اللهِ - إلا على مثل ما نحن عليه، يَأْكُلون ويَشْرَبون ويَنْعَمون مُمَلَّكِين، ما يَنْقُصُ دنياهم أمرُهم الذى تَزْعُمُ أنه باطلٌ، وما نَرَى لنا عليهم مِن فضلٍ. فيَزْعُمون، واللهُ أَعْلَمُ، أن إلياسَ اسْتَرْجَع، وقام شعرُ رأسِه وجلده، ثم رفَضه وخرَج عنه، ففعل ذلك الملكُ فِعْلَ أصحابِه، عبَد الأوثانَ، وصنَع ما يَصْنَعون، فقال إلياسُ: اللهم إنَّ بني إسرائيلَ قد أبَوْا إلا الكفرَ بك والعبادةَ لغيرِك،
Muhammed b. İshâk’tan, o da Vehb b. Münebbih’ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Hizkîl’in ruhunu kabzettiğinde İsrâiloğulları arasında [kötü] olaylar büyüdü; Allah’ın kendilerine olan ahdini unuttular, hatta putlar dikip Allah’ı bırakarak onlara taptılar. Bunun üzerine Allah onlara İmrân oğlu Hârûn oğlu el-Ay‘zâr oğlu Fınhâs oğlu Tısbî oğlu İlyâs’ı peygamber olarak gönderdi. Mûsâ’dan sonra İsrâiloğulları’na gönderilen peygamberler, Tevrat’tan unuttukları şeyleri onlara yenilemek/hatırlatmak üzere gönderilirlerdi. İlyâs, İsrâiloğulları krallarından Ahab denilen bir kral ile beraberdi. Karısının adı Erbel idi. [Kral] onu dinler, tasdik ederdi; İlyâs da onun işlerini çekip çevirirdi. İsrâiloğulları’nın geri kalanı ise Allah’ı bırakıp tapındıkları ve Ba‘l adı verilen bir put edinmişlerdi. İbn İshâk der ki: İlim ehlinden bazılarının şöyle dediğini işittim: Ba‘l, Allah’ı bırakıp taptıkları bir kadından başka bir şey değildi. Allah [Peygamberi] Muhammed’e şöyle buyurmaktadır: {وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ} “Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi. Hani o kavmine: ‘[Allah’a karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?’ demişti” ayetinden {وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ} “...ve sizden önceki atalarınızın da Rabbi [olan Allah’ı bırakıyor musunuz?]” kavline kadar. İlyâs onları Allah’a davet etmeye başladı; onlar ise o kral dışında [İlyâs’tan] hiçbir şey dinlemez oldular. Krallar ise Şam diyarında dağınık haldeydiler; her kralın Şam’dan istifade ettiği [hükmettiği] bir bölgesi vardı. İlyâs’ın yanında bulunduğu, işlerini çekip çevirdiği ve diğer krallar arasından doğru yolda gördüğü o kral bir gün şöyle dedi: ‘Ey İlyâs! Vallahi ben senin davet ettiğin şeyin batıldan başka bir şey olmadığını düşünüyorum. Vallahi falan ve filanın -ki Allah’ı bırakıp putlara tapan İsrâiloğulları krallarını sayıyordu- bizimle aynı durumda olduklarını görüyorum; yiyorlar, içiyorlar, saltanat sürüp nimet içinde yaşıyorlar; senin batıl olduğunu iddia ettiğin bu durumları onların dünyasından hiçbir şey eksiltmiyor ve bizim onlara karşı bir üstünlüğümüzü de görmüyorum.’ Anlatıldığına göre -en doğrusunu Allah bilir- İlyâs istircâ getirdi (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn dedi), başının saçları ve tenindeki tüyler diken diken oldu; sonra kralı terk edip yanından ayrıldı. O kral da diğer kralların yaptığını yaptı; putlara taptı ve onların yaptıklarını yaptı. Bunun üzerine İlyâs şöyle dedi: ‘Allahım! İsrâiloğulları Sana inkârdan ve Senden başkasına ibadet etmekten başka her şeye direndiler (inkâr ve şirkte ısrar ettiler),
فغَيِّرْ ما بهم مِن نعمتِك. أو كما قال .
onların üzerindeki nimetini değiştir!” Yahut buna benzer bir şey söyledi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، قال: فذُكِر لى أنه أُوحِى إليه: إنا قد جعَلْنا أمرَ أرزاقِهم بيدِك وإليك، حتى تكونَ أنت الذي تَأْذَنُ لهم في ذلك. فقال إلياسُ: اللهم فأَمْسِكْ عنهم المطرَ. فحُبِس عنهم ثلاثَ سنينَ، حتى هلَكَت الماشيةُ والدوابُّ والهَوامُّ والشجرُ، وجَهد الناسُ جَهْدًا شديدًا. وكان إلياسُ فيما يَذْكُرون حينَ دعا بذلك على بني إسرائيلَ قد اسْتَخْفَى؛ شَفَقًا على نفسِه منهم، وكان حيثما كان وُضِع له رِزقٌ، وكانوا إذا وجَدوا ريحَ الخبزِ في دارٍ أو بيتٍ، قالوا: لقد دخَل إلياسُ هذا المكانَ. فطلَبوه، ولقِى منهم أهلُ ذلك المنزلِ شرًّا. ثم إنه أوَى ليلةً إلى امرأةٍ مِن بنى إسرائيلَ لها ابنٌ يقالُ له: الْيَسَعُ بنُ أخطوبَ. به ضُرٌّ، فَآوَته وأخْفَت أمرَه، فدعا إلياسُ لابنِها، فعُوفِى من الضُّرِّ الذى كان به، واتَّبَعَ الْيَسَعُ إلياسَ، فآمَن به وصدَّقه ولزِمه، فكان يذهبُ معه حيثما ذهَب، وكان إلياسُ قد أسَنَّ وكبرِ، وكان الْيَسَعُ غلامًا شابًّا، فيَزْعُمون، واللهُ أعلمُ، أن اللهَ أوْحَى إلى إلياسَ: إنك قد أهْلَكْتَ كثيرًا مِن الخلقِ ممن لم يَعْصِ، سوى بنى إسرائيلَ [ممن لم أكُنْ أريدُ هلاكَه بخطايا بني إسرائيلَ] من البهائمِ والدوابِّ والطيرِ والهوامِّ والشجرِ، بحبسِ المطرِ عن بني إسرائيلَ، فيَزْعُمون، واللهُ أعلمُ، أن إلياسَ قال: أى ربِّ، دَعْنى أكُنْ أنا الذى أدْعُو لهم به، وأكونُ أنا الذى آتِيهم بالفرجِ مما هم فيه من البلاءِ الذي أصابهم، لعلهم أن يَرْجِعوا ويَنْزِعوا عما هم عليه مِن عبادةِ غيرِك. قيل له: نعم. فجاء إلياسُ إلى بنى إسرائيلَ، فقال لهم: إنكم قد هلَكْتُم جَهْدًا، وهلَكتِ البهائمُ والدوابُّ والطيرُ والهوامُّ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana anlatıldığına göre ona şöyle vahyedildi: “Biz onların rızıklarının idaresini senin eline ve yetkine verdik; öyle ki bu hususta onlara izin veren sen olacaksın.” Bunun üzerine İlyâs: “Allahım! Yağmuru onlardan kes!” dedi. Bunun üzerine üç yıl boyunca onlardan yağmur kesildi; nihayet davarlar, binek hayvanları, haşerat ve ağaçlar helak oldu, insanlar da çok şiddetli bir sıkıntı ve kıtlığa düştü. Anlattıklarına göre İlyâs, İsrâiloğulları aleyhine bu bedduayı ettiği vakit, onların şerrinden canını koruma endişesiyle gizlenmişti. Kendisi nerede olursa olsun oraya onun için bir rızık konulurdu. İsrâiloğulları bir handa yahut evde ekmek kokusu aldıklarında: “İlyâs muhakkak buraya girmiştir!” derler, hemen onu ararlar ve o hanenin halkı onların yüzünden eziyet görürdü. Daha sonra [İlyâs] bir gece, İsrâiloğullarından bir kadına sığındı. Bu kadının, el-Yesa‘ b. Ahtûb denilen ve ağır bir hastalığı bulunan bir oğlu vardı. Kadın onu barındırdı ve durumunu gizledi. İlyâs da kadının oğluna dua etti; bunun üzerine [çocuk] yakalandığı hastalıktan şifa buldu. el-Yesa‘ da İlyâs'a tâbi oldu; ona iman etti, onu tasdik edip yanından ayrılmadı. İlyâs nereye giderse onunla birlikte gider oldu. İlyâs ise yaşlanıp kocamıştı; el-Yesa‘ ise henüz genç bir delikanlı idi. İddia ettiklerine göre -en doğrusunu Allah bilir- Allah İlyâs'a şöyle vahyetti: “Sen, İsrâiloğullarının dışındaki mahlûkattan [İsrâiloğullarının günahları yüzünden helak olmasını istemediğim] isyan etmemiş pek çok canlıyı; davarları, binek hayvanlarını, kuşları, haşeratı ve ağaçları, İsrâiloğullarından yağmuru kesmek suretiyle helak ettin.” Yine iddia ettiklerine göre -en doğrusunu Allah bilir- İlyâs şöyle dedi: “Ey Rabbim! Onlar için [yağmur] duasını ben edeyim; başlarına gelen bu musibetten kurtuluşu kendilerine ben getireyim; umulur ki [böylece hakka] dönerler ve Senden başkasına kulluk etmekten vazgeçerler.” Kendisine: “Olur” denildi. Bunun üzerine İlyâs İsrâiloğullarına gelip onlara şöyle dedi: “Sizler kıtlıktan helak oldunuz; davarlar, binek hayvanları, kuşlar, haşerat
والشجرُ بخطاياكم، وإنكم على باطلٍ وغرورٍ -أو كما قال لهم- فإن كنتم تُحِبُّون أن تَعْلَموا ذلك، وتَعْلَموا أن اللهَ عليكم ساخطٌ فيما أنتم عليه، وأن الذى أدْعُوكم إليه الحقُّ، فاخرُجوا بأصنامِكم هذه التي تَعْبُدون وتَزْعُمون أنها خيرٌ مما أَدْعُوكم إليه، فإن اسْتَجابَت لكم، فذلك كما تقولون، وإن هى لم تَفْعَلْ علِمْتُم أنكم على باطلٍ، فنزَعْتم، ودعَوْتُ اللهَ، ففرَّج عنكم ما أنتم فيه من البلاءِ. قالوا: أَنْصَفْتَ. فخرَجوا بأوثانِهم، وما يَتَقَرَّبون به إلى اللهِ مِن أحداثِهم التي لا يَرْضَى، فدعَوْها، فلم تَسْتَجِبْ لهم، ولم تُفَرِّجْ عنهم ما كانوا فيه ما كانوا فيه من البلاءِ، حتى عرَفوا ما هم فيه مِن الضلالةِ والباطلِ، ثم قالوا لإلياسَ: يا إلياسُ، إنا قد هلَكْنا، فادْعُ اللهَ لنا. فدعا لهم إلياسُ بالفرجِ مما هم فيه، وأن يُسْقَوْا، فخَرجَت سَحابةٌ مثلُ التَّرْسِ بإِذنِ اللهِ، على ظهرِ البحرِ، وهم يَنْظُرون، ثم تَرامى إليه السَّحابُ، ثم أَدْجَنت. ثم أَرْسَل اللهُ المطرَ، فأغاثهم، فحَيِيَت بلادُهم، وفرَّج عنهم ما كانوا فيه من البلاءِ، فلم يَنْزِعوا، ولم يَرْجِعوا، وأقاموا على أخْبَثِ ما كانوا عليه، فلما رأَى ذلك إلياسُ من كفرِهم، دعا ربَّه أن يَقْبِضَه إليه، فيُرِيحَه منهم، فقيل له - فيما يَزْعُمون -: انْظُرْ يومَ كذا وكذا، فاخْرُجْ فيه إلى بلدِ كذا وكذا، فماذا جاءك من شيءٍ، فارْكَبه ولا تَهَبْه. فخرَج إلياسُ، وخرَج معه اليسعُ بنُ أخطوبَ، حتى إذا كان في البلدِ الذي ذُكِر له، في المكانِ الذي أُمِر به، أقْبَل إليه فرسٌ مِن نارٍ، حتى وقَف بينَ يديه، فوثَب عليه، فانْطَلَق به، فناداه الْيَسَعُ: يا إلياسُ، يا إلياسُ، ما تَأْمُرُنى؟ فكان آخرَ عهدِهم به، فكساه اللهُ الريشَ، وأَلْبَسَه النورَ، وقطَع عنه لذةَ المَطْعَمِ والمَشْرَبِ، وطار في الملائكةِ، فكان إنْسِيًّا مَلَكيًّا، أرضيًّا سماويًّا.
ve ağaçlar sizin günahlarınız yüzünden [helak oldu]. Muhakkak ki siz bâtıl ve aldanış içindesiniz -yahut onlara buna benzer bir şey söyledi-. Şayet bunu bilmek, içinde bulunduğunuz halden ötürü Allah'ın size gazap ettiğini ve sizi kendisine davet ettiğim şeyin hak olduğunu öğrenmek istiyorsanız; tapmakta olduğunuz ve sizi davet ettiğim şeyden daha hayırlı olduğunu iddia ettiğiniz şu putlarınızla birlikte [meydana] çıkın! Şayet [o putlar] size icabet ederse durum sizin dediğiniz gibidir. Yok eğer bunu yapamazlarsa bâtıl üzere olduğunuzu anlar, [bu halinizden] vazgeçersiniz; ben de Allah'a dua ederim ve O da içinde bulunduğunuz belayı sizden kaldırır.” Onlar: “İnsaflı davrandın” dediler. Bunun üzerine putlarıyla ve O'nun razı olmayacağı, sonradan uydurdukları amelleriyle Allah'a yaklaşmak üzere [meydana] çıktılar. Onlara yalvarıp yakardılar; fakat [putlar] onlara icabet etmedi ve içinde bulundukları belayı üzerlerinden kaldırmadı. Nihayet içinde bulundukları sapıklığı ve bâtılı anladılar; sonra İlyâs'a: “Ey İlyâs! Biz muhakkak helak olduk, bizim için Allah'a dua et!” dediler. İlyâs da içinde bulundukları durumdan kurtulmaları ve kendilerine yağmur verilmesi için onlara dua etti. Bunun üzerine Allah'ın izniyle, denizin üstünde, onlar bakıp dururken kalkan gibi bir bulut çıktı; sonra bulutlar birbirine eklendi ve ardından hava kararıp kapattı. Sonra Allah yağmuru gönderip imdatlarına yetişti; beldeleri canlandı ve içinde bulundukları belayı üzerlerinden kaldırdı. Fakat [küfürlerinden] vazgeçmediler, [hakk'a] dönmediler ve eskiden olduklarından çok daha habis bir hal üzere devam ettiler. İlyâs onların bu küfrünü görünce, kendisinin canını alıp onlardan rahata kavuşturması için Rabbine dua etti. İddia ettiklerine göre ona şöyle denildi: “Falan ve falan güne bak, o günde falan ve falan beldeye çık; sana ne gelirse ona bin ve sakın korkma!” Bunun üzerine İlyâs çıktı, onunla birlikte Elyesa‘ b. Ahtûb da çıktı. Kendisine bildirilen beldede, emredildiği yerde olunca, ateşten bir at ona doğru geldi ve nihayet önünde durdu. [İlyâs] onun üzerine sıçrayıp bindi; [at] onu alıp götürdü. Bunun üzerine Elyesa‘ ona: “Ey İlyâs! Ey İlyâs! Bana ne emredersin?” diye seslendi. Bu, onların kendisini son görüşleri oldu. Allah ona kanatlar (tüyler) giydirdi, onu nur ile bürüdü, yeme ve içme lezzetini ondan kesti ve o meleklerin arasında uçtu; böylece hem insan hem melek, hem yere hem göğe ait bir varlık oldu.
واخْتَلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ مكةَ والمدينةِ والبصرةِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ: (اللهُ ربُّكم وربُّ آبائِكم الأولين). رفعًا على الاسِتئنافِ ، وأن الخبرَ قد تَناهَى عند قولِه: {أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ}. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: {اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ} نصبًا ، على الردِّ على قولِه: {وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ}. على أن ذلك كلَّه كلامٌ واحدٌ.
Kurrâ, {اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ} “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Mekke, Medine, Basra kurrâsının geneli ve Kûfe kurrâsının bir kısmı sözün {أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ} “yaratıcıların en güzelini” kavlinde sona erdiğini kabul ederek istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla merfû olarak (اللهُ ربُّكم وربُّ آبائِكم الأولين) “Rabbiniz ve önceki atalarınızın Rabbi Allah'tır” şeklinde okumuşlardır . Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, bütün bu ifadelerin tek bir kelam olması esasına dayanarak {وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ} “yaratıcıların en güzelini bırakıp da” kavline atıfla mensûb olarak {اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ} “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı” şeklinde okumuşlardır .
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندَنا أنهما قراءتان مُتقارِبتا المعنى، مع استفاضةِ القراءةِ بهما فى القرأةِ، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ. وتأويلُ الكلامِ: ذلك معبودُكم أيُّها الناسُ، الذي يَسْتَحِقُّ عليكم العبادةَ، ربُّكم الذي خلَقكم، وربُّ آبائِكم الماضِين قبلَكم، لا الصنمُ الذي لا يَخْلُقُ شيئًا، ولا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, kurrâ arasında müstefîz (yaygın ve meşhur) olmakla birlikte anlamları birbirine yakın iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Kelamın tevili ise şöyledir: Ey insanlar! Üzerinizde ibadeti hak eden o mabudunuz; hiçbir şey yaratamayan, ne zarar ne de fayda verebilen put değil, sizi yaratan Rabbiniz ve sizden önce gelip geçmiş atalarınızın Rabbidir.
وقولُه: {فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ}. يقولُ: فكذَّب إلياسَ قومُه، {فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ}. يقولُ: فإنهم لَمُحْضرون فى عذابِ اللهِ، فيَشْهَدونه.
O'nun: {فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Onu yalanladılar; bu yüzden onlar mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklardır” buyruğu; kavmi İlyâs'ı yalanladı, {فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “bu yüzden onlar mutlaka hazır bulundurulacaklardır” buyruğu ise; onlar Allah'ın azabında mutlaka hazır bulundurulacaklar ve onu bizzat göreceklerdir, demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ،، عن قتادة: {فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ}: في عذابِ اللهِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “bu yüzden onlar mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklardır”: Allah'ın azabında.
{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. يقولُ: فإنهم يُحْضَرون فى عذابِ اللهِ، إلا عبادَ اللهِ الذين أخْلَصهم مِن العذابِ،
{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Allah'ın ihlaslı kulları müstesna” buyruğu; Allah'ın azaptan halas kıldığı (koruduğu) ihlaslı kulları hariç, onlar mutlaka Allah'ın azabında hazır bulundurulacaklardır, demektir.
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ}. يقولُ: وأَبْقَيْنا عليه الثناءَ الحسنَ فى الآخِرِين مِن الأممِ بعدَه.
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ondan sonraki ümmetler arasında onun için güzel bir övgü bıraktık.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)} “İlyâs'a selâm olsun! (130) Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. (131) Gerçekten o bizim mümin kullarımızdandı. (132)” kavlinin tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: أَمَنَةٌ مِنَ اللهِ لآلِ ياسينَ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Âl-i Yâsîn için Allah'tan bir güvence vardır.
واختَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ}. فقرَأَته عامَّةُ قرأةِ مكةَ والبصرةِ والكوفةِ: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} بكسرِ الألفِ مِن {إِلْ يَاسِينَ} .
Kurrâ, {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} “İlyâs'a selâm olsun!” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Mekke, Basra ve Kûfe kurrâsının geneli bunu {إِلْ يَاسِينَ} kelimesindeki elifin kesresiyle {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} şeklinde okumuşlardır .
فكان بعضُهم يقولُ: هو اسمُ إلياسَ. ويقولُ: إنه كان يُسَمَّى باسمَيْن؛ إلياسَ، وإلياسينَ، مثلَ إبراهيمَ، وإبراهامَ، يُسْتَشْهَدُ على أن ذلك كذلك، بأن جميعَ ما في السورةِ مِن قوِله: {سَلَامٌ}. [فإنما هو] سلامٌ على النبيِّ الذي ذُكِر دونَ آلِه، فكذلك إلياسينُ ، إنما هو سلامٌ على إلياسَ دونَ آلِه.
Onlardan bazıları şöyle diyordu: Bu, İlyâs'ın ismidir. İbrâhîm ve İbrâhâm gibi onun da İlyâs ve İlyâsîn şeklinde iki ismi olduğunu söylüyor ve bunun böyle olduğuna sûrede geçen bütün {سَلَامٌ} “selâm olsun” kavillerinin, ailesine değil sadece zikredilen peygambere bir selâm olmasını [şahit getiriyordu]. Nitekim İlyâsîn de ailesine değil sadece İlyâs'a bir selâmdır.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ: إلياسُ اسمٌ مِن أسماءِ العبْرانيةِ؛ كقولِهم: إسماعيلُ وإسحاقُ. والألفُ واللامُ منه، ويقولُ: لو جَعَلْته عربيًّا مِن الأَلْيَسِ، فتَجْعَلُه إفعالًا، مثلَ الإخراجِ، والإدخالِ، أُجْرِى. ويقولُ: قال: سلامٌ على إلْياسينَ، فتَجْعَلُه بالنونِ، والعَجَمِيُّ مِن الأسماءِ قد تَفْعَلُ به هذا العربُ، تقولُ: مِيكالُ وميكائيلُ وميكائينُ، وهى فى بنى أسدٍ تقولُ: هذا إسماعينُ قد جاء. وسائرُ العربِ باللامِ، قال: وأَنْشَدَنى بعضُ بنى نُمَيْرِ لضبٍّ صاده:
Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle diyordu: “İlyâs, İbrânîce isimlerden bir isimdir; tıpkı onların İsmâîl ve İshâk demeleri gibi. Başındaki elif ve lâm kelimenin aslındandır.” Şöyle de diyordu: “Eğer onu el-elyes (cesur/yiğit) kelimesinden türemiş Arapça bir isim saysaydın ve el-ihrâc ile el-idhâl gibi if'âl [vezninde] kabul etseydin munsarif olurdu (tenvin alırdı).” Ve yine şöyle diyordu: “[Allah Teâlâ] ‘Selâmun alâ İlyâsîn’ buyurdu; [sen] onu nun ile yaparsın. Araplar yabancı kökenli isimlere bazen bunu yaparlar; nitekim Mîkâl, Mîkâîl ve Mîkâîn derler. Benî Esed kabilesi: ‘İşte İsmâîn geldi’ der; diğer Araplar ise lâm ile [İsmâîl] derler.” Dedi ki: “Benî Nümeyr'den biri avladığı bir keler (kertenkele) hakkında bana şu beyti okudu:”
يقول أهلُ السوقِ لما جِينا … هذا وربِّ البيتِ إسرائينا
Çarşı halkı biz geldiğimizde şöyle der: / Bu, Beyt'in Rabbine yemin olsun ki İsrâîn'dir!
قال: فهذا كقولِه: {إِلْ يَاسِينَ}. قال: وإن شئتَ ذَهَبْتَ بـ "إلياسينَ" إلى أن تَجْعَلَه جمعًا، فتَجْعَلَ أصحابَه داخلين في اسمِه، كما تقولُ لقومٍ رئيسُهم المُهَلَّبُ: قد جاءَتكم المهالِيةُ والمُهَلَّبون، فيكونُ بمنزلةِ قولِهم: الأشْعَرِين بالتخفيفِ، والسَّعْدِين بالتخفيفِ وشِبهِه، قال الشاعرُ :
Dedi ki: Bu da O'nun {إِلْ يَاسِينَ} kavli gibidir. Dedi ki: Dilersen “İlyâsîn” kelimesini çoğul kabul edip ashabını/tâbilerini de onun ismine dahil edebilirsin; nitekim reisi Mühelleb olan bir topluluğa: “Size Mehâlibe ve Mühellebûn geldi” demen gibidir. Bu durumda o, şeddesiz olarak el-Eş'arîn, şeddesiz olarak es-Sa'dîn ve benzerleri kabilinden olur. Şair şöyle demiştir :
أنا ابنُ سعدٍ سَيِّدِ السَّعْدِينا
Ben Sa'd'ların efendisi Sa'd'ın oğluyum!
قال: وهو في الاثنَين أن يُضَمَّ أحدُهما إلى صاحبِه إذا كان أشهرَ منه اسمًا كقولِ الشاعرِ .
Dedi ki: İkili kullanımda ise ikisinden biri isimce daha meşhur olduğunda diğerinin ona katılması suretiyle yapılır; şairin şu sözünde olduğu gibi :
جَزَانِي الزَّهْدَمَانِ جَزاءَ سَوءٍ … وكُنْتُ المَرْءَ يُجْزَى بالكَرامَهْ
İki Zehdem bana kötülükle karşılık verdi / Oysa ben ikramla karşılık verilecek kimseydim.
واسمُ أحدِهما زَهْدَمٌ. وقال الآخرُ :
Oysa ikisinden sadece birinin adı Zehdem'dir. Bir başka şair de şöyle demiştir :
جَزَى اللهُ فيها الأَعْوَرَينِ ذمامةً … وفَرْوَةَ ثَفْرَ الثَّوْرِةِ المُتَضاجِمِ
Allah orada iki tek gözlüye ve Ferve'ye kınanma versin / Eğri büğrü bir ineğin ardı gibi!
واسمُ أحدِهما أعورُ.
Oysa ikisinden sadece birinin adı el-A'ver'dir.
وقَرأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ: (سَلَامٌ عَلَى آلِ ياسِينَ). بقطعِ آلِ مِن ياسينَ؛
Medine kurrâsının geneli bunu, "Âl" kelimesini "Yâsîn"den ayırarak [yani müstakil bir kelime kabul ederek]: (سَلَامٌ عَلَى آلِ ياسِينَ) şeklinde okumuştur;
فكان بعضُهم يتأوَّلُ ذلك بمعنى: سلامٌ على آلِ محمدٍ. وذُكِر عن بعضِ القرأةِ أنه كان يقرأُ قولَه: (وَإِنَّ الْيَاسَ) بتَرْكِ الهمزِ فى "الياسَ"، ويجعَلُ الألفَ واللامَ داخلتَين على "ياس" للتعريفِ، ويقولُ: إنما كان اسمُه "ياس"، أُدخلت عليه ألفٌ ولامٌ، ثم يقرأُ على ذلك: (سلامٌ على الياسينَ).
Onlardan bazıları bunu "Âl-i Muhammed'e selâm olsun" anlamında tevil ediyordu. Bazı kurrâdan da nakledildiğine göre, O'nun: (وَإِنَّ الْيَاسَ) kavlini "İlyâs"taki hemzeyi terk ederek okuyor, elif ve lâmı da marifelik için "Yâs" kelimesine dahil kılıyor ve şöyle diyordu: "Onun adı aslında 'Yâs' idi, başına elif ve lâm getirildi." Sonra da buna binaen: (سلامٌ على الياسينَ) şeklinde okuyordu.
والصوابُ مِن القراءةِ فى ذلك عندَنا، قراءةُ مَن قرَأه: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} بكسر ألفِها ، على مثال "إِدْرَاسِينَ"؛ لأن الله تعالى ذكرُه إنما أخبَر عن كلِّ موضعٍ ذكَر فيه نبيًّا من أنبيائِه، صلواتُ اللهِ عليهم، فى هذه السورةِ، بأن عليه سلامًا، لا على آلِه، فكذلك السلامُ فى هذا الموضعِ، ينبغى أن يكونَ على "إلياسَ" كسلامِه على غيرِه من أنبيائِه، لا على آلهِ، على نحوِ ما بَيَّنَّا من معنى ذلك.
Bu hususta bize göre doğru olan kıraat, elifin kesresiyle "İdrâsîn" vezninde {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} “İlyâs'a selâm olsun!” şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü zikri yüce olan Allah, bu surede nebilerinden -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- bir nebiyi zikrettiği her yerde, ailesine değil bizzat kendisine selâm olduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla bu yerdeki selâmın da anlamını açıkladığımız üzere diğer nebilerine verdiği selâm gibi ailesine değil "İlyas"a olması gerekir.
فإن ظَنَّ ظانٌّ أن "إلياسينَ" غيرُ "إلياسَ"، فإن فيما حكَينا، مِن احتجاجِ مَن احتجَّ بأن "إلياسينَ" هو "إلياسُ"، غِنًى عن الزيادةِ فيه.
Şayet bir kimse "İlyâsîn"in "İlyâs"tan başkası olduğunu zannederse, "İlyâsîn"in "İlyâs"ın kendisi olduğuna dair delil getirenlerin aktardığımız gerekçeleri, bu hususta fazla söze hacet bırakmaz.
مع أن فيما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ}. قال: إلياسَ.
Bununla birlikte bize Muhammed b. el-Huseyn'in rivayet ettiğine göre; o dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} “İlyâs'a selâm olsun!” ayeti hakkında rivayet etti; o: "[Yani] İlyâs'a" demiştir.
وفي قراءة عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ: (سَلامٌ علَى إِدْرَاسِينَ) دلالةٌ واضحةٌ على خطأِ قولِ مَن قال: عُنى بذلك: سلامٌ على آلِ محمدٍ، وفسادِ قراءةِ مَن قرأ: (وإنَّ الياسَ) بوصلِ النونِ مِن "إن" بإلياسَ، وتوجيهِ الألفِ واللامِ فيه، إلى أنهما أدخِلَتا تعريفًا للاسْمِ الذى هو "ياسُ"، وذلك أن عبدَ اللهِ كان يقولُ: إلياسُ هو إدريسُ، ويقرأُ: (وَإِنَّ إدريسَ لَمِنَ المُرْسَلِينَ)، ثم يقرأُ على ذلك: (سلامٌ علَى إدْرَاسِينَ)، كما قرَأ الآخرون: {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ}. فلا وجهَ على ما ذكَرنا مِن
Abdullah b. Mes'ûd'un (سَلامٌ علَى إِدْرَاسِينَ) “İdrâsîn'e selâm olsun” şeklindeki kıraatinde; bununla “Âl-i Muhammed'e selâm olsun” manasının kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşünün hatalı olduğuna ve [kelimeyi] “inne”nin nûn'unu “İlyâs”a bitiştirerek (وإنَّ الياسَ) şeklinde okuyup buradaki elif-lâmın da “Yâs” olan isme belirlilik kazandırmak (harf-i tarif olarak) üzere dahil edildiği yönündeki yorumunun tutarsızlığına açık bir delil vardır. Zira Abdullah, İlyâs'ın İdrîs olduğunu söyler ve (وَإِنَّ إدريسَ لَمِنَ المُرْسَلِينَ) “Şüphesiz İdrîs de gönderilen peygamberlerdendir” şeklinde okur, ardından da buna binaen diğerlerinin {سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} “İlyâsîn'e selâm olsun!” şeklinde okuduğu gibi (سلامٌ علَى إدْرَاسِينَ) “İdrâsîn'e selâm olsun” diye okurdu. Dolayısıyla zikrettiğimiz üzere...
قراءةِ عبدِ اللهِ، لقراءةِ مَن قرَأ ذلك: [(سَلامٌ علَى آلِ ياسينَ)] بقطعِ "الآلِ" مِن "ياسينَ"، ونظيرُ تَسْميةِ إلياسَ بالياسينَ: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ} [المؤمنون: ٢٠]. ثم قال فى موضعٍ آخرَ: {وَطُورِ سِينِينَ} [التين: ٢]، وهو موضعٌ واحدٌ، سُمِّي بذلك.
...Abdullah'ın kıraatine göre, bunu "Âl" kelimesini "Yâsîn"den ayırarak [(سَلامٌ علَى آلِ ياسينَ)] şeklinde okuyan kimsenin kıraatinin bir geçerliliği yoktur. İlyâs'ın İlyâsîn diye isimlendirilmesinin benzeri: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ} “Ve Tûr-i Sînâ'dan çıkan bir ağaç...” [Mü'minûn: 20] ayetidir. Sonra başka bir yerde: {وَطُورِ سِينِينَ} “Ve Tûr-i Sînîn'e...” [Tîn: 2] buyurmuştur; oysa bu iki isimle anılan tek bir yerdir.
وقولُه: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} يقولُ تعالى ذكرُه: إنا هكذا نَجْزِى أهلَ طاعتِنا والمحسنين أعمالًا.
O'nun {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz, bize itaat edenleri ve amellerini güzel yapanları işte böyle mükafatlandırırız.
وقولُه: {إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} يَقولُ: إِن إِلياسَ عبدٌ مِن عبادِنا الذين آمَنوا، فوحَّدونا، وأطاعُونا، ولم يُشركوا بِنا شيئًا.
O'nun {إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz İlyâs, iman edip bizi birleyen, bize itaat eden ve bize hiçbir şeyi ortak koşmayan kullarımızdan bir kuldur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦)} “Şüphesiz Lût da gönderilen peygamberlerdendi. Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık. Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna. Sonra diğerlerini helak ettik.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن لوطًا لَمُرسَلٌ من المُرْسَلِين،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Lût da gönderilen elçilerden bir elçidir ;
{إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ}. يقولُ: إذ نجَّيْنا لوطًا وأهلَه أجْمعين، مِن العذابِ الذي أحْلَلْناه بقومِه فأَهْلَكْناهم به،
{إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ} “Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık”. Şöyle buyurmaktadır: Lût'un kavmine indirdiğimiz ve kendilerini onunla helak ettiğimiz azaptan, Lût'u ve ailesinin tamamını kurtardığımız vakit,
{إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ}. يقولُ: إلا عجوزًا في الباقِين؛ وهي امرأةُ لوطٍ، وقد ذكَرْنا خبرَها فيما مضَى، واختلافَ المختَلِفِين في معنى قولِه: {فِي الْغَابِرِينَ}، والصوابَ من القولِ فى ذلك عندَنا .
{إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna”. Şöyle buyurmaktadır: Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna; o da Lût'un karısıdır. Daha önce onun haberini, {فِي الْغَابِرِينَ} “geride kalanlar arasında” kavlinin anlamı hakkındaki görüş ayrılıklarını ve bu hususta bize göre doğru olan görüşü zikretmiştik .
وقد حُدِّثْتُ عن المسيَّبِ بنِ شَرِيكٍ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ: {إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ}. يقولُ: إلا امرأتَه تخَلَّفَت، فمُسِخَت حجرًا، وكانت تُسَمَّى هَيْشَفعَ.
Bana el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, onun Ebû Ravk'tan, onun da ed-Dahhâk'tan {إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna” [ayeti hakkında] şöyle dediği rivayet edildi: Geride kalan karısı müstesna; o taşa dönüştürüldü ve adı Heyşefa' idi.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولِه: هو {إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ}. قال: الهالِكين .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna” kavli hakkında rivayet etti; o: "[Yani] helak olanlar arasında" dedi .
وقولُه: {ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ}. يقولُ: ثم قذَفْناهم بالحجارةِ من فوقِهم، فأهْلَكْناهم بذلك.
O'nun {ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ} “Sonra diğerlerini helak ettik” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Sonra üzerlerine yukarıdan taşlar yağdırdık ve böylece onları helak ettik.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٣٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٣٨)} “Şüphesiz sizler sabah vaktinde ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?”
يقولُ تعالى ذكرُه لمشركي قريشٍ: وإنكم لَتَمرُّون على قومِ لوطٍ الذين دمَّرْناهم، عندَ إصباحِكم نهارًا، وبالليلِ.
Zikri yüce olan [Allah], Kureyş müşriklerine şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz sizler helak ettiğimiz Lût kavminin [yurtlarının] yanından gündüzleyin sabah vaktinizde ve geceleyin geçip duruyorsunuz.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ}. قال: نَعَمْ واللهِ [صباح مساءٍ] ، يَطَئُونَها وَطْئًا، مَن أَخَذَ مِن المدينةِ إلى الشامِ أخَذ على سَدُومَ؛ قريةِ قومِ لوطٍ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ} “Şüphesiz sizler sabah vaktinde onların yanından geçip duruyorsunuz” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Evet, Allah'a yemin olsun ki [sabah akşam] orayı çiğneyip geçerler. Medine'den Şam'a giden kimse Lût kavminin köyü olan Sedûm'un üzerinden geçer .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ فى قولِه: {لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ}. قال: في أسفارِكم .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ} “Sabah vaktinde onların yanından geçip duruyorsunuz” kavli hakkında rivayet etti; o: "[Yani] yolculuklarınızda" dedi .
وقولُه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. يقولُ: أفليس لكم عقولٌ تتدبَّرون بها وتَتَفَكَّرون، فتَعْلَمون أن مَن سلَك من عبادِ اللهِ فى الكفرِ به وتكذيبِ رسلِه، مَسْلَكَ هؤلاء الذين وصَف صفتَهم من قومِ لوطٍ -نازلٌ بهم من عقوبةِ اللهِ، مثلُ الذى نزَل
Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Düşünüp taşınacağınız, tefekkür edeceğiniz akıllarınız yok mu ki Allah'ın kullarından O'nu inkâr etme ve elçilerini yalanlama hususunda Lût kavminden vasıflarını nitelediği şu kimselerin yolunu tutanların başına Allah'ın cezasından, tıpkı inen...
بهم على كفرِهم باللهِ وتكذيبِ [رُسلِه ، فيَزْجُرَكم ذلك عما أنتم عليه من الشركِ باللهِ وتكذيبِ] محمدٍ ﵊؟!
...Allah'ı inkâr etmeleri ve [elçilerini] yalanlamaları sebebiyle indiğini bilesiniz de [bu durum sizi Allah'a ortak koşmaktan ve] Muhammed aleyhisselâm'ı [yalanlamaktan alıkoysun]?!
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. قال: أفلا تَتَفَكَّرون ما أصابهم في معاصى اللهِ أن يُصِيبَكم ما أصابَهم؟! قال: وذلك المرورُ أن يَمُرَّ عليهم.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” kavli hakkında şöyle dedi: Allah'a isyanları sebebiyle onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelebileceğini tefekkür etmez misiniz?! Dedi ki: Bu geçiş, onların [harabelerinin] yanından geçmektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢)} “Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Sonra kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. Derken kınanacak bir halde iken onu balık yutmuştu.”
يقولُ تعالى ذكره: وإن يونس لمرسلٌ [إلى قومِه] من المرسَلين إلى أقوامِهم،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Yûnus da kendi kavimlerine gönderilen elçilerden [kendi kavmine gönderilmiş] bir elçidir;
{إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. يقولُ: حينَ فرَّ إلى الفلكِ -وهو السفينةُ- المشحونِ. وهو المملوءُ من الحمولةِ الموقَرُ.
{إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı”. Şöyle buyurmaktadır: Yüklü, dopdolu olan meşhûn gemiye -ki fülk gemidir- kaçtığı vakit.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}: كُنَّا نُحدَّثُ أنه المُوقَرُ من الفُلْكِ
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Dolu bir gemiye” ayeti hakkında rivayet etti; o: "Bize onun geminin tıka basa yüklü olanı olduğu anlatılırdı" dedi .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ}. قال: المُوقَرِ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Dolu gemi” kavli hakkında rivayet etti; o: "Ağzına kadar yüklü [gemi]" dedi .
وقولُه: {فَسَاهَمَ}. يقولُ: فقارَع.
O'nun: {فَسَاهَمَ} “Kur'a çekti” kavli; [Cenâb-ı Hak] 'kur'a çekti' buyurmaktadır.
وبنحوِ الذي الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَسَاهَمَ}. يقولُ: أَقرَع .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun {فَسَاهَمَ} “Sonra kura çekti” kavli hakkında rivayet etti; o: "Kura çekti" demektedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}. قال: فاحْتُبِست السفينةُ، فعلم القومُ أنما احتُبِست من حدثٍ أحدَثوه، فتَساهَموا، فقُرِع يونسٌ، فرمَى بنفسِه فالتقَمه الحوتُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “Sonra kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Gemi durup hareket etmez oldu. Topluluk, geminin ancak işledikleri bir günahtan ötürü durduğunu anladı ve kura çektiler. Kura Yûnus'a çıktı; o da kendini [denize] attı ve balık onu yuttu .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَسَاهَمَ}. قال: قارَع .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَسَاهَمَ} “Sonra kura çekti” ayeti hakkında rivayet etti; o: "Kura çekti" dedi .
وقولُه: {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}. يعنى: فكان من المَسْهومِين المَغْلُوبين. يُقالُ منه: أدحَض اللهُ حُجَّةً فلانٍ فدحَضت. أى: أبطلَها فبطَلت. والدَّحْضُ أصلُه الزَّلْقُ في الماءِ والطينِ، وقد ذُكِر عنهم: دحَض اللهُ حُجَّتَه. وهى قليلةٌ.
O'nun {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “Ve kaybedenlerden oldu” kavli, kurada kaybedenlerden ve yenilenlerden oldu demektir. Bu kökten olmak üzere: "Allah falanın delilini idhâd etti (boşa çıkardı), o da dahaza (boşa çıktı)" yani onu iptal etti, o da geçersiz oldu denir. Dahd (دَحْض) kelimesinin asıl anlamı su ve çamurda ayağın kaymasıdır. Araplardan "Dahaza'llâhu huccetehû" [sülâsî kullanımı da] nakledilmiştir fakat bu azdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı:
قولَه: {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}. يقولُ: من المَقْرُوعين .
O'nun {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “Ve kaybedenlerden oldu” kavli hakkında: "Kurada aleyhine karar çıkanlardan [oldu]" demektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنَ الْمُدْحَضِينَ}. قال: من المَسْهُومين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “Kaybedenlerden” kavli hakkında rivayet etti; o: "Kurada aleyhine çıkanlardan" dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ}. قال: من المَقْرُوعِين.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “Ve kaybedenlerden oldu” kavli hakkında rivayet etti; o: "Kurada aleyhine çıkanlardan" dedi.
وقولُه: {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ}. يقولُ: فابْتَلَعه الحوتُ. وهو افْتَعَل، مِن اللَّقْمِ
O'nun {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ} “Derken onu balık yuttu” kavli, balık onu yuttu demektir. Bu kelime, lakm (لَقْم) kökünden ifti'âl babındadır.
وقولُه: {وَهُوَ مُلِيمٌ}. يقولُ: وهو مُكْتَسِبٌ اللومَ. يقالُ: قد ألام الرجلُ. إذا أتَى ما يُلامُ عليه مِن الأمرِ، وإن لم يُلَمْ، كما يقالُ: أَصْبَحْتَ مُحْمِقًا مُعْطِشًا. أى: عندَك الحمقُ والعطشُ؛ ومنه قولُ لَبيدٍ :
O'nun {وَهُوَ مُلِيمٌ} “Kınanacak bir halde iken” kavli; o, kınanmayı hak etmiş halde iken demektir. Bir kimse fiilen kınanmasa bile kınanmayı gerektirecek bir iş yaptığında "elâme'r-raculu" (adam kınanacak iş yaptı) denir; nitekim [bir şeyin sahibi olunduğunda] "Asbahte muhmikan mu'tişan" (Ahmaklık ve susuzluk sahibi oldun) denmesi gibidir. Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir :
سَفَهًا عَذَلْتِ وَلُمْتِ غيرَ مُلِيمٍ … وهَداكِ قبلَ اليومِ غيرُ حَكيمِ
Boşu boşuna kınadın ve kınanacak iş yapmamış olanı ayıpladın / Oysa bugünden önce sana yol gösteren hikmet ehli değildi!
فأما الملومُ : فهو الذى يُلامُ باللسانِ، ويُعْذَلُ بالقولِ.
Melûm (مَلُوم) ise; dille kınanan ve sözle ayıplanan kimsedir.
وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet etti]:
قولَه: {وَهُوَ مُلِيمٌ}. قال: مُذْيَبٌ
O'nun {وَهُوَ مُلِيمٌ} “Kınanacak bir halde iken” kavli hakkında: "[Yani] günahkâr bir halde" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَهُوَ مُلِيمٌ}. أى: في صنيعهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَهُوَ مُلِيمٌ} “Kınanacak bir halde iken” ayeti hakkında rivayet etti; o: "Yani yaptığı işte [kınanacak halde]" dedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَهُوَ مُلِيمٌ}. قال: وهو مُذنِبٌ. قال: والمُلِيمُ المُذْنِبُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَهُوَ مُلِيمٌ} “Kınanacak bir halde iken” kavli hakkında: "O, günah işlemiş bir halde iken" dedi. Dedi ki: Mulîm (مُلِيم), günahkâr demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦)} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı, (insanların) diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. Derken, o bitkin bir halde iken kendisini çıplak bir yere attık. Ve üzerine (gölge yapması için) kabak cinsinden bir bitki bitirdik.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلولا أنه -يعنى يونُسَ- كانَ من المُصَلِّين للهِ قبلَ البَلاءِ الذي ابْتُلِى به، من العقوبةِ بالحبسِ فى بطنِ الحوتِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Şayet o -yani Yûnus-, balığın karnında hapsedilme cezasıyla sınandığı bu beladan önce Allah için namaz kılanlardan olmasaydı,
{لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. يقولُ: لَبَقِى فى بطنِ الحوتِ إلى يومِ القيامةِ؛ يومٌ يَبْعَثُ اللهُ فيه خلقَه - محبوسًا، ولكنه كان مِن الذاكرِين اللهَ قبلَ البلاءِ، فذكَره اللهُ في حالِ البَلاءِ، فأنْقَذه ونجَّاه.
{لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “(İnsanların) diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı”. [Yani] balığın karnında kıyamet gününe kadar -Allah'ın mahlûkatını dirilteceği güne kadar- hapis olarak kalırdı; fakat o, beladan önce Allah'ı zikredenlerden idi , Allah da bela anında onu hatırladı; böylece onu kurtardı ve esenliğe çıkardı.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في وقتِ تَسْبيحِ يونُسَ الذي ذكَره اللهُ به فقال: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قلنا في ذلك، وقالوا
Ehl-i tevil (tefsir ehli), Allah'ın hakkında: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” buyurarak zikrettiği Yûnus'un tesbihinin vakti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş belirtmiş ve şöyle demişlerdir:
مثلَ قولِنا في معنى قولِه: {مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}.
O'nun: {مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Tesbih edenlerden” kavlinin anlamı hakkında bizim sözümüzün benzerini söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}: كان كثيرَ الصلاةِ في الرَّخاءِ، فنجَّاه اللهُ بذلك، وقد كان يُقالُ الحكمةِ: إن العملَ الصالحَ يَرْفَعُ صاحبَه إذا ما عثَر، فإذا صُرِع وجَد مُتَّكأً .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” ayeti hakkında rivayet etti; o: "Genişlik ve rahatlık zamanında çokça namaz kılan biriydi , bu sebeple Allah onu kurtardı. Hikmetli sözlerde şöyle denilirdi: Salih amel, tökezlediğinde sahibini kaldırır; yere serildiğinde ise ona dayanacak bir dayanak bulunur " dedi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن بعضِ أصحابِه، عن قتادةَ، في قولِه: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ}. قال: كان طويلَ الصلاةِ في الرَّخاءِ. قال: وإن العملَ الصالحَ يَرفَعُ صاحبَه إذا عثَر، وإذا صُرِع وجَد متكأً .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, bazı arkadaşlarından, onlar da Katâde'den {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” kavli hakkında rivayet etti; o: "Genişlik ve rahatlık zamanında uzun süre namaz kılardı" dedi. Katâde şöyle devam etti: "Salih amel, tökezlediğinde sahibini kaldırır; yere serildiğinde ise ona bir dayanak bulunur ."
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنا أبو صخرٍ، أن يزيدَ الرَّقاشيَّ حدَّثه، قال: سمِعْتُ أنسَ بنَ مالكٍ -قال: ولا أَعْلَمُ إلا أن أنسًا يَرْفَعُ الحديثَ إلى النبيِّ ﷺ-: "إن يونُسَ النبيَّ حينَ بدا له أن يَدْعُو اللهَ بالكلمات، حينَ ناداه وهو في بطنِ الحوتِ، فقال: اللهم لا إلهَ إلا أنت، [سبحانَك إني كنتُ مِن الظالمين. فأَقْبَلَت الدعوةُ [تَحُفُّ بالعرشِ]]، فقالت الملائكةُ: يا ربِّ، هذا صوتٌ ضعيفٌ معروفٌ من بلادِ غريبةٍ. قال: أما تَعْرِفون ذلك؟ قالوا: يا ربِّ، ومَن هو؟ قال: ذاك
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Sahr, Yezîd er-Rakkāşî'nin kendisine anlattığını bildirdi; o şöyle demiştir: Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim -[Ebû Sahr] dedi ki: Enes'in bu hadisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû kıldığından başka bir şekilde rivayet ettiğini bilmiyorum-: «Yûnus Peygamber balığın karnındayken Allah'a dua etmek aklına gelip O'na niyazda bulunduğu vakit şöyle dedi: 'Allahım! Senden başka ilah yoktur, [Seni tenzih ederim; şüphesiz ben zalimlerden oldum.' Bunun üzerine bu dua [Arş'ın etrafında dönerek] yöneldi]. Melekler: 'Ey Rabbimiz! Bu, yabancı bir diyardan gelen bilindik zayıf bir sestir' dediler. [Allah Teâlâ]: 'Siz bunu tanımıyor musunuz?' buyurdu. Onlar: 'Ey Rabbimiz, kimdir o?' dediler. [Allah Teâlâ]: 'O,
عبدى يونُسُ. قالوا: عبدُك يونُسُ الذى لم يَزَلْ يُرْفَعُ له عملٌ مُتَقَبَّلٌ، ودعوةٌ مُجَابَةٌ . قالوا: يا ربِّ، أوَ لا يُرْحَمُ بما كان يَصْنَعُ فى الرخاءِ، فَتُنَجِّيَه من البلاءِ؟ قال: بلى. فأمَر الحوتَ، فطرَحه بالعَراءِ" .
kulum Yûnus'tur' buyurdu. Onlar: 'Kabul olunan ameli ve icabet edilen duası [katına] yükseltilmeye devam eden kulun Yûnus mu?' dediler. Şöyle dediler: 'Ey Rabbimiz! Genişlik ve rahatlık zamanında yaptığı ameller sebebiyle ona merhamet edip kendisini bu beladan kurtarmaz mısın?' Allah: 'Evet' buyurdu ve balığa emretti; o da onu çıplak bir yere bıraktı" .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبى رَزِينٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِ}. قال: مِن المُصَلِّين .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِ} “Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı” [kavli hakkında]: "Namaz kılanlardan [olmasaydı]" dedi .