وقال آخرون: بل كان ذلك لعارضٍ كان عرَض في نفسِه، مِن ظَنِّ أنه يُطِيقُ يومًا أن يُتِمَّ يومًا لا يُصيبُ فيه حَوْبَةً ، فابْتُلى بالفتنةِ التي ابتُلي بها في اليومِ الذي طَمِع في نفسه بإتمامه بغير إصابة ذنبٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu durum, içinde hiçbir günah işlemeyeceği bir günü tamamlamaya güç yetirebileceği zannıyla içinde beliren bir histen dolayı vuku bulmuştur; böylece içinde hiçbir günah işlemeksizin bir günü tamamlamayı arzuladığı günde uğradığı o fitne ile imtihan edilmiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن مَطَر، عن الحسن: إن داودَ جَزَّأَ الدهرَ أربعة أجزاء؛ يومًا لنسائِه، ويومًا لعبادتِه، ويومًا لقضاءِ بني إسرائيلَ، ويومًا لبنى إسرائيلَ، يُذاكرهم ويُذاكِرُونه، ويُبْكيهم ويُبْكونه، فلما كان يومُ بنى إسرائيلَ قال: ذَكِّروا. فقالوا: هل يأتى على الإنسان يوم لا يُصيبُ فيه ذنبًا؟ فَأَضْمَر داود في نفسه أنه سيُطيقُ ذلك، فلَمَّا كان يومُ عبادتِه، غَلَّق أبوابه، وأمر أن لا يُدْخَلَ عليه أحدٌ، وأكبَّ على التوراةِ، فبينما هو يقرؤُها إذا حمامةٌ من ذهبٍ فيها من كلِّ لونٍ حسنٍ، قد وقَعَتْ بين يَدَيْه، فأهْوَى إليها ليأخذَها. قال: فطارَتْ فوقعَتْ غير بعيدٍ، من غير أن تُؤيسَه مِن نفسها. قال: فما زالَ يَتْبَعُها حتى أشرفَ على امرأةٍ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Matar'dan, o da Hasan'dan [naklen] anlattı: Dâvûd zamanı dört kısma ayırmıştı: Bir gün hanımlarına, bir gün ibadetine, bir gün İsrâiloğulları arasında hüküm vermeye ve bir gün de İsrâiloğulları için; onlara öğüt verir onlar da ona hatırlatırlardı, onları ağlatır onlar da onu ağlatırlardı. İsrâiloğullarına [ayırdığı] gün olunca: "Öğüt verip hatırlatın." dedi. Onlar: "İnsanın üzerine, içinde hiçbir günah işlemeyeceği bir gün gelir mi?" dediler. Dâvûd içinden buna güç yetirebileceğini geçirdi. İbadet günü gelince kapılarını kilitledi ve yanına kimsenin alınmamasını emretti; Tevrat'ın başına geçti. O, Tevrat'ı okurken birdenbire önünde, içinde her güzel rengi barındıran altından bir güvercin belirdi. Onu yakalamak için uzandı. [Hasan] dedi ki: [Güvercin] uçtu ve ondan ümidini kestirmeyecek kadar yakına kondu. [Hasan] dedi ki: [Dâvûd], bir kadını görünceye kadar onu takip etmeyi sürdürdü;
تَغْتَسِلُ، فأَعْجَبَه خَلْقُها وحُسْنُها. قال: فَلَمَّا رأتْ ظِلِّه في الأرضِ، جَللَتْ نفسَها بشَعْرِها، فزاده ذلك أيضًا إعجابًا بها، وكان قد بعث زوجَها على بعضِ جيوشِه، فكتب إليه أن يسيرَ إلى مكان كذا وكذا. مكانٌ إذا سارَ إليه لم يَرْجِعْ. قال: ففعَل فأُصِيب، فخَطَبها فتَزَوَّجها. قال: وقال قتادةُ: بَلَغَنا أنها أُمُّ سليمانَ. قال: فبينَما هو في المحراب إذ تسوَّر الملَكان عليه، وكان الخَصْمان إذا أتَوه يَأْتونه من باب المحرابِ، ففَزِع منهم حينَ تَسَوَّروا المحرابَ، فقالوا: {لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ}. حتى بلَغ: {وَلَا تُشْطِطْ}. أي: لا تَمِلْ، {وَاهْدِنَا إِلَّى سَوَاءِ الصِّرَاطِ}. أي: أعدله وخَيْرِه، {إنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وتِسْعُونَ نَعْجَةً}، وكان لداود تسعٌ وتسعون امرأةً، {تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً}. قال: وإنما كان للرجلِ امرأةٌ واحدةٌ. {فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ}. أي: ظلَمنى وقهرني. فقال: {لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُوَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ} إلى قوله: {وَقَلِيلٌ مَّا هُمْ}. {وَظَنَّ دَاوُدُ}: فعلِم داودُ أنما صُمِدَ له، أي: عُنِى به ذلك. فخَرَّ راكعا وأناب. قال: وكان في حديثِ مَطَرٍ، أنه سجَد أربعين ليلةً، حتى أوحَى اللهُ إليه: إنى قد غفرتُ لك. قال: ربِّ، كيف تغفرُ لي وأنت حَكَمٌ عدلٌ لا تظلمُ أحدًا؟ فقال: إنى أقضِيك له، ثم أستوهِبُه دمَك، أو ذنبَك، ثم أُثِيبُه حتى يرضَى. قال: الآن طابَت نفسى، وعلمتُ أنك قد غفرتَ لي.
[Kadın] yıkanıyordu; [Dâvûd'un] onun yaratılışı ve güzelliği hoşuna gitti. Dedi ki: Kadın onun yerdeki gölgesini görünce saçlarıyla kendini örttü; bu durum [Dâvûd'un] ona olan hayranlığını daha da artırdı. [Dâvûd] onun kocasını ordularından birinin başında sefere göndermişti; komutana onun falan ve falan yere gitmesini yazdı. [Burası] gidenin geri dönmediği bir yerdi. Dedi ki: [Adam oraya] gitti ve şehit düştü. Bunun üzerine [Dâvûd] kadına talip oldu ve onunla evlendi. Dedi ki: Katâde şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre o kadın, Süleyman'ın annesidir. Dedi ki: Dâvûd mabette (mihrapte) bulunduğu sırada ansızın iki melek duvarı aşarak yanına girdi. Davacılar ona geldiklerinde mabedin kapısından gelirlerdi; mabedin duvarını aştıklarında onlardan korktu. Onlar: {لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ} “Korkma! [Biz] birbirinin hakkına tecavüz etmiş iki davacıyız” dediler; nihayet {وَلَا تُشْطِطْ} “ve haksızlık etme” yani [adaletten] sapma, {وَاهْدِنَا إِلَّى سَوَاءِ الصِّرَاطِ} “ve bizi doğru yolun ortasına ilet” yani onun en âdil ve en hayırlı olanına [ilet], {إنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وتِسْعُونَ نَعْجَةً} “Şüphesiz bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var” [kavline kadar söylediler]. Dâvûd'un da doksan dokuz hanımı vardı. {تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً} “Doksan dokuz koyun”. Dedi ki: O adamın ise sadece tek bir hanımı vardı. {فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ} “Bunun üzerine: 'Onu da bana ver' dedi ve konuşmada bana üstün geldi” yani bana haksızlık etti ve bana galebe çaldı. [Dâvûd] dedi ki: {لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُوَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ} “Andolsun ki senin koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana haksızlık etmiştir” ayetinden {وَقَلِيلٌ مَّا هُمْ} “onlar da pek azdır” kavline kadar [okudu]. {وَظَنَّ دَاوُدُ}: Dâvûd bildi ki ancak kendisi hedeflenmiştir, yani bununla bizzat kendisi kastedilmiştir. [Bunun üzerine] rükû ederek secdeye kapandı ve tövbe edip [Rabbine] yöneldi. Dedi ki: Matar'ın rivayetinde şöyle geçmektedir: Dâvûd kırk gece secde etti; nihayet Allah ona: “Şüphesiz Ben seni bağışladım” diye vahyetti. Dâvûd: “Rabbim! Sen kimseye haksızlık etmeyen âdil bir Hakem iken beni nasıl bağışlarsın?” dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: “Ben onun hakkını senden alırım, sonra da kanını veya günahını senin lehine bağışlamasını ondan dilerim; ardından o razı oluncaya kadar onu mükâfatlandırırım.” Dâvûd: “Şimdi gönlüm ferahladı ve beni gerçekten bağışladığını anladım” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن مُنَبِّهٍ اليَمَانى، قال: لما اجْتَمَعتْ بنو إسرائيل على داود، أنزَل الله عليه الزَّبورَ، وعَلّمه صَنْعَةَ الحديد فألانه له، وأمر الجبال والطير أن يُسَبِّحْن معه إذا سبَّح، ولم يُعْطِ الله -فيما يذكرون- أحدًا من خلقه مثلَ صوتِه، كان إذا قرَأ الزبور -فيما يَذْكُرون- تَدْنو له الوحوشُ ، حتى يأخُذ بأعناقِها، وإنها لمُصِيخَةٌ تَسمعُ لصوتِه، وما صنعت الشياطين المزامير والبَرابط والصُّنُوجَ ، إلا على أصنافِ صوتِه، وكان شديدَ الاجتهادِ، [دائبَ العبادةِ، [فأقامَ في بني إسرائيلَ يحكمُ فيهم بأمر الله نبيًّا مُسْتَخْلفًا، وكان شديد الاجتهاد] من الأنبياء] ، كثيرَ البكاءِ ، ثم عرَض من فتنة تلك المرأة ما عرَض له، وكان له مِحْرابٌ يَتَوَحَدُ فيه لتلاوةِ الزَّبورِ، ولصلاته إذا صلَّى، وكان أسْفَلَ منه جُنَيْنَةٌ لرجلٍ من بنى إسرائيلَ، [وكان] عند ذلك الرجل المرأةُ التي أصابَ داودُ فيها ما أصابَهُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih el-Yemânî'den anlattı; dedi ki: İsrâiloğulları Dâvûd'un etrafında toplanınca Allah ona Zebûr'u indirdi, ona demir sanatını öğretti ve demiri onun için yumuşattı; o tesbih ettiğinde dağların ve kuşların da onunla birlikte tesbih etmesini emretti. Anlattıklarına göre Allah, yarattıklarından hiçbirine onun sesinin bir benzerini vermemişti. Anlattıklarına göre o Zebûr okuduğu zaman, vahşi hayvanlar boyunlarından tutabileceği kadar ona yaklaşırlardı ve can kulağıyla onun sesini dinlerlerdi . Şeytanlar kaval, ud ve zilleri ancak onun ses çeşitlerine göre icat etmişlerdi. O [peygamberler arasında] ibadete son derece gayretli, [ibadete devamlı olan biriydi; İsrâiloğulları arasında bir peygamber ve halife olarak Allah'ın emriyle hükmederek yaşadı; peygamberler arasında ibadete son derece gayretliydi] ve çok ağlardı . Sonra o kadın sebebiyle başına gelen imtihan geldi. Onun, Zebûr okumak ve namaz kıldığı vakitlerde namaz kılmak için yalnız kaldığı bir mabedi vardı. Mabedin alt tarafında İsrâiloğulları'ndan bir adama ait bir bahçe vardı ve Dâvûd'un kendisi yüzünden başına gelenlerin geldiği kadın [da] o adamın yanındaydı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بنِ مُنَبِّهٍ، أن داودَ حينَ دخَل محرابَه ذلك اليوم قال: لا يدْخُلَنَّ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı ki: Dâvûd o gün mabedine girdiğinde şöyle dedi: [Bugün] kesinlikle girmesin...
عليَّ محرابي اليوم أحدٌ حتى الليلِ، ولا يَشْغَلْنى شيءٌ عما خَلَوتُ له حتى أُمْسِيَ. ودخل مِحْرابَه ونشَر زَبورَه يَقْرَؤُه، وفى المحرابِ كُوَّةٌ تُطْلِعُه على تلك الجنينة، فبَيْنَا هو جالسٌ يقرأُ زبورَه، إذ أقبلت حمامةٌ من ذهب، حتى وقَعَتْ في الكُوَّةِ، فرفَع رأسه فرَآها، فأَعْجَبَتْه. ثم ذكَر ما كان قال؛ لا يَشْغَلُه شَيْءٌ عما دخَل له، فنَكَّس رأسَه وأَقْبَل على زَبورِه، فتَصَوَّبَتِ الحمامةُ، للبلاءِ والاختبارِ، مِن الكُوَّةِ، فوقَعَتْ بين يديه، فتناولها بيده فاسْتَأْخَرَتْ غيرَ بعيدٍ، فَاتَّبَعَها، فنَهَضَت إلى الكُوَّةِ، فتناوَلها في الكُوَّةِ فتصَوَّبَتْ إلى الجنينةِ، فأَتْبَعَها بصرَه أين تَقَعُ، فإذا المرأةُ جالسةٌ تَغْتَسلُ، بهيئةٍ الله أعلمُ بها في [الجمالِ والحُسنِ والخَلْقِ]. فيَزْعُمون أنها لمَّا رَأته نَقَضَتْ رأسَها فوارَتْ به جسدَها منه واختطَفَتْ قلبَه، ورجَع إلى زبورِه ومجلسِه وهى من شأنه، لا يُفارِقُ قلبه ذكرُها، وتَمادَى به البلاءُ حتى أغزَى زوجَها، ثم أمرَ صاحبَ جيشه -فيما يزعُمُ أهل الكتابِ- أن يُقدِّم زوجها للمهالكِ، حتى أصابه بعضُ ما أرادَ به من الهلاكِ، ولداودَ تسعٌ وتسعون امرأةٌ، فلمَّا أُصِيب زوجها خطَبها داود، فنَكَحَها، فبعث اللهُ إليه وهو في محرابِه مَلَكَيْن يَخْتَصمان إليه، مثلاً يَضْرِبُه له ولصاحبِه، فلم يُرعْ داود إلا بهما واقفَين على رأسِه في محرابِه، فقال: ما أَدْخَلَكما عليَّ؟ قالا: لا تَخَفْ، لم ندخل لبأسٍ ولا لريبةٍ، {خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ} فجئناك لتَقْضِيَ بينَنَا، {فَاحْكُم بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ}. أي: احْمِلْنا على الحقِّ، ولا تُخالِف بنا إلى غيره. قال المَلَكُ الذى يتكلَّمُ عن أوريا ابنِ حنانيا، زوجِ المرأة: {إِنَّ هَذَا أَخِي]. أي: على ديني، {لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا}. أي: احمِلني عليها، ثم {وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ}. أي قهرنى في الخطابِ، وكان أقوى منى هو وأعزَّ، فحازَ نَعْجتي إلى نعاجِه،
[bugün mabedime yanıma hiç kimse girmesin, akşama kadar inzivaya çekildiğim şeyden beni hiçbir şey alıkoymasın.] Mabedine girdi ve Zebûr'unu açıp okumaya başladı. Mabette o bahçeye bakan bir pencere vardı. O, oturmuş Zebûr'unu okurken birdenbire altından bir güvercin gelip pencereye kondu. Başını kaldırıp onu gördü ve çok beğendi. Sonra söylemiş olduğu sözü hatırladı: Mabede ne maksatla girdiyse hiçbir şeyin kendisini meşgul etmemesi gerekirdi. Başını eğip Zebûr'una yöneldi. Fakat bir imtihan ve sınama olarak güvercin pencereden aşağı süzülüp önüne kondu. Elini uzatıp onu yakalamak istedi, güvercin biraz geriye çekildi; o da peşinden gitti. Güvercin pencereye doğru uçtu; pencerede onu tutmak istedi, güvercin bahçeye doğru süzüldü. Nereye konacağını görmek için gözleriyle onu takip etti; bir de baktı ki bir kadın, [güzellik, cemal ve yaratılışça] -keyfiyetini Allah'ın daha iyi bildiği- bir surette oturmuş yıkanıyor. İddia ettiklerine göre kadın onu görünce saçlarını çözüp vücudunu onun bakışından örttü ve kalbini çeldi. [Dâvûd] Zebûr'una ve oturduğu yere geri döndü; fakat aklı hep onda idi, kadının hatırası kalbinden hiç ayrılmıyordu. İmtihan öylece sürüp gitti ve nihayet kadının kocasını savaşa gönderdi. Sonra -Ehl-i Kitab'ın iddia ettiğine göre- ordu komutanına, helak edilecek tehlikelere kadının kocasını öne sürmesini emretti; nihayet onun hakkında dilediği ölümün bir kısmı başına geldi (öldürüldü). Dâvûd'un doksan dokuz hanımı vardı. Kadının kocası öldürülünce Dâvûd kadına talip oldu ve onunla evlendi. Bunun üzerine Allah, kendisine ve arkadaşına bir temsil getirmek üzere, mabedinde iken aralarında davalaşmak için ona iki melek gönderdi. Dâvûd birden mabedinde ikisini başucunda dikilir vaziyette görünce dehşete düştü. 'Yanıma nasıl girdiniz?' dedi. Onlar şöyle dediler: 'Korkma! Kötülük veya şüphe için girmedik; {خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ} “Biz birbirinin hakkına tecavüz etmiş iki davacıyız.” Aramızda hükmetmen için sana geldik. {فَاحْكُم بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ} “Aramızda hak ile hükmet, haksızlık etme ve bizi doğru yolun ortasına ilet.” Yani: Bizi hakka yönlendir ve haktan başkasına saptırma. Kadının kocası olan Uriyâ b. Hannâniyâ adına konuşan melek şöyle dedi: {إِنَّ هَذَا أَخِي} “Şüphesiz bu benim kardeşimdir;” yani benim din kardeşimdir. {لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا} “Onun doksan dokuz koyunu, benimse sadece bir tek koyunum var. Buna rağmen 'Onu da bana ver' dedi” yani onu da benim tasarrufuma bırak [dedi]. Sonra {وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ} “ve konuşmada bana üstün geldi.” Yani konuşmada bana galebe çaldı; o benden daha güçlü ve daha nüfuzlu idi. Böylece koyunumu kendi koyunlarına kattı,
وترَكني لا شيء لي. فَغَضِب داود، فنظر إلى خَصْمِه الذي لم يتكلَّم، فقال: لئن كان صدَقنى ما يقولُ لأَضْرِبنَّ بين عينيك بالفأسِ. ثم ارْعَوَى داود فعرف أنه هو الذي يُرادُ؛ بما صنَع في امرأة أوريا، فوقع ساجدًا تائبًا مُنِيبًا باكيًا، فسجد أربعين صباحًا صائمًا لا يأكُلُ فيها ولا يشرَبُ، حتى أنْبَت دمعُه الخَضِرَ تحتَ وجهه، وحتى أنْدَب السجود في لحمِ وجهِه، فتابَ اللهُ عليه، وقَبِل منه. فيَزْعُمون أنه قال: أي ربِّ هذا غفرَتَ ما جنيتُ في شأن المرأةِ، فكيف بدم القتيل المظلومِ؟ فقيل له: يا داود -فيما زعَم أهلُ الكتابِ- أما إن ربَّك لم يَظْلِمُه بدمِه، ولكنَّه سيسألُه إيَّاك فيُعْطِيه، فيَضَعُه عنك. فلما فُرِّج عن داودَ ما كان فيه، رسم خطيئته في كفِّه اليمنى؛ بطن راحتِه، فما رفَع إلى فِيهِ طعامًا ولا شرابًا قَطُّ إلا بكَى إذا رآها، وما قامَ خطيبًا في الناس قط إلا نشَر راحتَه، فاستقبل بها الناسَ، ليَرَوْا رسم خطيئته في يده .
ve beni hiçbir şeysiz bıraktı. Dâvûd öfkelendi ve konuşmayan davalıya bakarak: "Eğer bu dediğinde doğru söylüyorsa, andolsun iki gözünün arasına baltayla vururum!" dedi. Sonra Dâvûd kendine gelip durdu ve Uriyâ'nın karısı hakkında yaptıkları sebebiyle kastedilenin kendisi olduğunu anladı; tövbe eden, Rabbine yönelen ve ağlayan biri olarak secdeye kapandı. Oruçlu olarak kırk sabah secde etti; bu süre zarfında ne yedi ne içti; öyle ki gözyaşları yüzünün altında yeşillik bitirdi ve secde yüzünün etinde iz bıraktı. Bunun üzerine Allah onun tövbesini kabul etti ve duasını makbul kıldı. Anlattıklarına göre [Dâvûd] şöyle dedi: "Ey Rabbim! Kadın hususunda işlediğim günahı bağışladın; peki haksız yere öldürülen mazlumun kanı ne olacak?". Ehl-i kitab'ın iddiasına göre ona şöyle denildi: "Ey Dâvûd! Bilesin ki Rabbin onun kanı hususunda ona asla zulmetmez ; fakat [kıyamet günü] seni ondan bağışlamasını ister, o da seni O'na bağışlar ve böylece o günahı senden kaldırır". Dâvûd içinde bulunduğu bu sıkıntıdan kurtulunca, günahını sağ avucunun içine, avuç ayasına nakşetti ; ne zaman bir yiyecek veya içeceği ağzına götürse onu gördüğünde mutlaka ağlardı ve insanlar arasında hutbe vermek için ne zaman ayağa kalksa, elindeki günahının nakşını görsünler diye avucunu açıp insanlara doğru yöneltirdi .
حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمعتُ لَيْثًا يذكرُ عن مجاهد قال: لما أصابَ داود الخطيئة خَرَّ لله ساجدًا أربعين يوما، حتى نبت من دموعِ عينيه من البَقْلِ ما غَطَّى رأسَه، ثم نادَى: ربِّ قَرح الجبين، وجَمَدتِ العينُ، وداود لم يُرجع إليه في خطيئته شيءٌ. فنُودِى: أجائعٌ فتُطْعَمَ، أم مريضٌ فتشفى، أم مظلومٌ فيُنْتَصَرَ لك؟ قال: فنَحَب نَحْبةً هاجَ كلّ شيءٍ كان نَبَت، فعند ذلك غُفِر له، وكانت خطيئته مكتوبةً بكفّه يقرؤُها، وكان يؤتَى بالإناءِ ليشربَ فلا يشربُ إلا ثلثَه أو نصفَه، وكان يذكُرُ خطيئته، فيَنْتَحِبُ النَّحْبة تكادُ مفاصلُه يزولُ بعضُها مِن
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'in, Mücâhid'den naklettiğini işittim; [Mücâhid] şöyle dedi: Dâvûd günaha düştüğünde kırk gün boyunca Allah için secdeye kapandı; öyle ki gözlerinin yaşından başını örtecek kadar yeşillik bitti. Sonra şöyle seslendi: "Rabbim! Alın yaralandı, göz kurudu; fakat Dâvûd'a günahı hakkında hiçbir cevap verilmedi." Bunun üzerine ona şöyle nida edildi: "Aç mısın ki doyurulasın, yoksa hasta mısın ki şifa verilesin, yahut haksızlığa mı uğradın ki sana yardım edilsin?" [Mücâhid] dedi ki: [Dâvûd] öyle bir feryatla hıçkırıp ağladı ki biten her şey kuruyup sarardı. İşte o anda o bağışlandı. Günahı ise avucuna yazılmıştı, onu okurdu. Kendisine içsin diye bir kap getirilir, o da ancak üçte birini veya yarısını içerdi; günahını hatırlar ve öyle bir hıçkırıkla ağlardı ki neredeyse eklemleri birbirinden
بعضٍ، ثم ما يُتِمُّ شرابَه حتى حتى يملأَه من دموعِه، وكان يقالُ: إن دمعةَ داودَ تَعْدِلُ دمعة الخلائقِ، ودمعةَ آدم تعدلُ دمعة داود ودمعة الخلائق. قال: فهو يجيءُ يومَ القيامة خطيئته مكتوبةٌ بكفِّه، فيقولُ: ربِّ ذنبي ذنبي، قَدِّمْني. قال: فيُقَدَّمُ، فلا يَأْمَنُ، فيقولُ: ربِّ أَخُرْنى. فيُؤَخِّرُ فلا يأمن .
ayrılırdı; sonra o kabı gözyaşlarıyla dolduruncaya kadar içeceğini tamamlayamazdı . Şöyle denilirdi: "Dâvûd'un gözyaşı bütün mahlukatın gözyaşına denktir; Âdem'in gözyaşı ise Dâvûd'un ve bütün mahlukatın gözyaşına denktir". [Mücâhid] dedi ki: O kıyamet günü günahı avucunda yazılı olarak gelir ve: "Rabbim! Günahım, günahım! Beni öne geçir" der. [Mücâhid] dedi ki: Öne geçirilir, fakat emniyette hissedemez; "Rabbim! Beni geriye bırak" der. Geriye bırakılır, yine emniyette hissedemez .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني ابن لَهيعةَ، عن أبي صخرٍ، عن يزيد الرَّقاشيِّ، عن أنس بن مالك، سمعه يقولُ: سمعتُ رسول الله ﷺ يقولُ: "إن داود النبي ﷺ حين نَظَر إلى المرأةِ فَأَهِمَّ، قطَع على بني إسرائيلَ بَعْثًا فأوصى صاحب البعث فقال: إذا حضر العدوّ، فقَرَّبْ فلانًا بينَ يَدَى التابوتِ. وكان التابوتُ في ذلك الزمانِ يُسْتَنْصَرُ به؛ مَن قُدِّمَ بينَ يَدَى التابوتِ لم يَرْجِعْ حتى يُقْتَلَ أو يَنْهَزِمَ عنه الجيشُ، فقُتِل زوج المرأة، ونزل الملكان على داودَ يَقُصَّانِ عليه قصته، ففَطِن داود، فسجد، فمكث أربعين ليلة ساجدا، حتى نبت الزرعُ مِن دموعِه على رأسه، وأكَلَت الأرضُ جَبينَه، وهو يقولُ في سُجُودِه -فلم أُحْصِ مِن الرَّقاشِيِّ إلا هؤلاء الكلمات-: رَبِّ، زَلَّ داودُ زَلَّةٌ أَبْعَدَ مِمَّا بينَ المشرقِ والمغرب، إن لم تَرْحَمْ ضعف داودَ وتَغْفِرْ ذنبه، جعلت ذنبه حديثا في
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa, Ebû Sahr'dan, o Yezîd er-Rakkāşî'den, o da Enes b. Mâlik'ten [naklen] haber verdi; [Yezîd] onu şöyle derken işitmiş: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Dâvûd Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadını görüp gönlü ona kayınca, İsrâiloğulları içinden bir askerî müfreze çıkardı ve müfreze komutanına: "Düşmanla karşılaşıldığında falan kişiyi Tâbût'un önüne geçir" diye talimat verdi. O dönemde Tâbût ile [Allah'tan] yardım ve zafer dilenirdi; Tâbût'un önüne sürülen kişi ya öldürülmedikçe yahut düşman ordusu bozguna uğrayıp kaçmadıkça geri dönemezdi. Neticede kadının kocası öldürüldü. Bunun üzerine iki melek Dâvûd'un yanına inip ona durumunu anlattılar. Dâvûd durumu anladı ve secdeye kapandı; gözyaşlarından başının üzerinde otlar bitinceye ve toprak alnını aşındırıncaya kadar kırk gece secdede kaldı. Secdesinde şöyle diyordu -Rakkāşî'den sadece şu kelimeleri zapt edebildim-: "Rabbim! Dâvûd, doğu ile batı arasındakinden daha uzak bir hataya düştü. Eğer Dâvûd'un zaafına merhamet etmez ve günahını bağışlamazsan...»
الخُلُوفِ مِن بعدِه. فجاءه جبريلُ مِن بعدِ أربعين ليلةً، فقال: يا داودُ إن اللهَ قد غفر لك الهَمَّ الذى هَمَمْتَ به. فقال داودُ: قد علمتُ أن الربَّ قادرٌ على أن يغفر لي الهَمَّ الذى هَمَمْتُ به، وقد عرَفتُ أن اللهَ عَدْلٌ لا يميلُ، فكيف بفلانٍ إذا جاء يومَ القيامةِ فقال: يا ربِّ دَمِى الذى عند داودَ؟ فقال جبريلُ: ما سألتُ ربَّك عن، ولئن شئتَ لأفْعَلَنَّ. قال: نعم. فعَرَج جبريلُ وسجَد داود، فمكَث ما شاء اللهُ، ثم نزَل فقال: قد سألتُ اللهَ يا داودُ عن الذى أَرْسَلْتَنى فيه. فقال: قُلْ لداودَ: إن اللهَ يَجْمَعُكما يومَ القيامة فيقولُ: هَبْ لي دمَك الذى عندَ داودَ. فيقولُ: هو لك يا ربِّ. فيقولُ: فإن لك في الجنةِ ما شئتَ وما اشتهيتَ عِوَضًا" .
onun günahını kendisinden sonra gelen nesiller arasında dilden dile dolaşan bir söz kılarsın'. Kırk gece sonra Cibrîl ona gelip: 'Ey Dâvûd! Allah senin içinden geçirdiğin o arzuyu bağışladı' dedi. Dâvûd: 'Rabbimin içimden geçirdiğim arzuyu bağışlamaya kadir olduğunu zaten biliyordum ve Allah'ın asla zulmetmeyen bir adalet sahibi olduğunu da biliyordum; peki falan kişi kıyamet günü gelip: "Ey Rabbim! Dâvûd'un üzerindeki kanım ne olacak?" dediğinde durum ne olacak?' dedi. Cibrîl: 'Bunu Rabbine sormadım, ama dilersen mutlaka sorarım' dedi. [Dâvûd]: 'Evet' dedi. Cibrîl semaya yükseldi, Dâvûd da secdeye kapandı ve Allah'ın dilediği bir müddet öylece kaldı. Sonra Cibrîl inip şöyle dedi: 'Ey Dâvûd! Beni göndermiş olduğun hususu Allah'a sordum. Buyurdu ki: Dâvûd'a söyle: Kıyamet günü Allah ikinizi bir araya getirir ve [adama]: "Dâvûd'un üzerindeki kanını bana bağışla" der. Adam: "O senindir ey Rabbim" der. Allah da: "Buna karşılık cennette dilediğin ve arzuladığın her şey senindir" buyurur'" .
حدَّثني عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بن مسلمٍ، قال: ثنا ابنُ جابرٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، أن كتابَ صاحبِ البعثِ جاء يَنْعِى مَن قُتِلَ، فَلَمَّا قَرَأَ داودُ نَعْيَ رجلٍ منهم رجَّع ، فلمَّا انتَهى إلى اسمِ الرجلِ قال: كتَب اللهُ على كلِّ نفسٍ الموتَ. قال: فلما انْقَضَتْ عِدَّتُها خَطَبها.
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize İbn Câbir, Atâ el-Horasânî'den anlattı: Müfreze komutanının öldürülenleri bildiren mektubu geldi. Dâvûd onlardan bir adamın vefat haberini okuyunca istircâda bulundu . Sıra o adamın ismine gelince: "Allah her nefis için ölümü takdir etmiştir" dedi. [Atâ] dedi ki: Kadının iddeti bitince ona talip oldu.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٢٥) يَادَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٢٥) يَادَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ (٢٦)} “Biz de bunu ona bağışladık. Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık ve güzel bir gelecek vardır. (25) Ey Dâvûd! Gerçekten biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet, hevâya uyma; yoksa seni Allah yolundan saptırır. Şüphesiz Allah yolundan sapanlara, hesap gününü unuttuklarından ötürü şiddetli bir azap vardır. (26)”
يعني تعالى ذكرُه بقوله: {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ}: فَعَفَوْنا عنه، وصَفَحْنا له عن أن نُؤاخِذَه بخطيئته وذنبه ذلك، {وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى}. يقولُ: وإِن له عندَنا لَلْقُرْبَةَ منَّا يومَ القيامةِ.
Yüce Allah {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} “Biz de onu bağışladık” sözüyle şunu kastetmektedir: Biz onu affettik ve bu günahından, kusurundan dolayı kendisini cezalandırmaktan vazgeçtik. {وَإِنَّ لَهُ عِندَنَا لَزُلْفَى} “Şüphesiz yanımızda onun için bir yakınlık vardır” buyurmaktadır; yani kıyamet gününde katımızda ona bir yakınlık vardır.
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} قال أهلُ التأويلِ.
{فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} “Biz de onu bağışladık” âyeti hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ}: الذنب .
[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} “Biz de onu bağışladık”; yani o günahı .
وقولُه: {وَحُسْنَ مَتَابٍ}. يقولُ: مَرْجعٍ ومُنْقَلَبٍ ينقلبُ إليه يومَ القيامة.
{وَحُسْنَ مَتَابٍ} [doğrusu: مَآبٍ] “ve güzel bir gelecek [vardır]” buyruğu ise; kıyamet gününde varacağı güzel bir yer ve güzel bir akıbet demektir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك]
Bu görüşü savunanların zikri]
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَحُسْنَ مَتَابٍ}. أي: حُسْنَ مصيرٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَحُسْنَ مَتَابٍ} “Ve güzel bir varış yeri” [ifadesi hakkında]: Yani güzel bir akıbet (varış yeri).
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قوله: {وَحُسْنَ مَئَابٍ}. قال: حسنَ المُنْقَلَبِ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {وَحُسْنَ مَئَابٍ} [doğrusu: مَآبٍ] âyeti hakkında: "Güzel bir akıbet" dedi .
وقوله: {يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقلنا لداودَ: يا داودُ إنا اسْتَخْلَفْناك في الأرضِ، مِن بعدِ مَن كان قبلَك مِن رُسُلِنَا، حَكَمًا بين أهلها.
{يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ} “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife yaptık” âyetinde Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dâvûd'a: "Ey Dâvûd! Senden önceki elçilerimizden sonra seni yeryüzü halkı arasında hüküm veren bir halife kıldık" dedik.
كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً}: مَلَّكَه في الأرضِ.
Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً} “Biz seni halife yaptık”; yani onu yeryüzünde hükümdar kıldı.
[وقوله:] {فَاحْكُم بَينَ النَّاسِ بِالْحَقِّ}. يقول : بالعدل والإنصافِ، {وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى}. يقولُ: ولا تُؤْثِرُ هَواك، في قضائك بينهم، على [العدلِ والحقِّ] فيه، فتَجُورَ عن الحقِّ، {فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: فيميلَ بك اتِّباعُك هَواك، في قضائِك، على العدلِ والعملِ بالحقِّ - عن طريقِ اللهِ الذى جعَله لأهل الإيمان به، فتكونَ مِن الهالكين بضلالك عن سبيل الله.
[Yüce Allah'ın:] {فَاحْكُم بَينَ النَّاسِ بِالْحَقِّ} “Öyleyse insanlar arasında adaletle hükmet” buyruğu; adalet ve hakkaniyetle [hükmet] demektir. {وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى} “Heva ve hevese uyma”; aralarında hükmederken heva ve hevesini [adalet ve hakka] tercih etme, aksi takdirde haktan sapmış olursun. {فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ} “Sonra bu seni Allah'ın yolundan saptırır”; hüküm verirken hevana uyman seni adaletten ve hakla amel etmekten saptırır -ki bu yol, Allah'ın iman ehline çizdiği yoldur- ve böylece Allah'ın yolundan saparak helak olanlardan olursun.
وقوله: {إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين يَميلون عن سبيلِ اللهِ، وذلك: الحقُّ الذى شرَعه لعبادِه وأمَرهم بالعمل به، فيجورُون عنه في الدنيا -لهم في الآخرة، يومَ الحسابِ، عذابٌ شديدٌ على ضلالِهم عن سبيلِ اللهِ؛ {بِمَا نَسُوا} أمرَ الله. يقولُ:
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı çetin bir azap vardır” buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'ın yolundan -ki o yol, kulları için şeriat kıldığı ve amel etmelerini emrettiği haktır- sapan ve dünyada ondan meyledip ayrılan kimseler için, Allah'ın yolundan sapmaları sebebiyle âhirette, hesap gününde şiddetli bir azap vardır. {بِمَا نَسُوا} “Unuttuklarından dolayı”; [yani] Allah'ın emrini [unuttuklarından/terk ettiklerinden ötürü]. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır:
بما ترَكوا القضاءَ بالعدلِ، والعملَ بطاعةِ اللهِ [{يَوْمَ الْحِسَابِ}] . و "يومَ الحسابِ" من صلةِ العذابِ الشديدِ.
Adaletle hükmetmeyi ve Allah'a itaatle amel etmeyi terk ettiklerinden dolayı [{hesap günü}] [çetin bir azap vardır]. "Hesap günü" ifadesi, "çetin azap" ifadesiyle bağlantılıdır (müteallaktır).
وبنحو الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا العَوَّامُ، عن عكرمةَ في قوله: {عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ}. قال: هذا من التقديمِ والتأخيرِ، يقولُ: لهم يومَ الحسابِ عذابٌ شديدٌ بما نسُوا .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm, İkrime'den naklen haber verdi; o, {عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ} âyeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, takdim ve tehir kabilindendir; yani: Unuttukları şey sebebiyle hesap gününde onlar için çetin bir azap vardır" .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ قوله: {بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ}. قال: نسُوا: ترَكوا .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ} âyeti hakkında: "Unuttular; yani terk ettiler" dedi .
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٩)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٩)} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. İnkâr edenlerin vay o ateşteki haline! (27) Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa Allah'a karşı gelmekten sakınanları yoldan çıkanlar/günahkârlar gibi mi tutacağız? (28) Sana indirdiğimiz bu kitap mübarektir; âyetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye indirilmiştir. (29)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وما خلَقنا السماءَ والأرضَ وما بينهما عَبَثًا ولعبًا، ما خلَقناهما إلا ليُعْمَلَ فيهما بطاعتِنا، ويُنتهى إلى أمرِنا ونَهْينا.
Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere ve bir oyun olsun diye yaratmadık; biz o ikisini, ancak içlerinde bize itaat üzere amel edilsin, emir ve yasaklarımıza riayet edilsin diye yarattık.
{ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقول: [إن ظنًّا] أنا خلَقنا ذلك باطلا ولَعِبًا ظَنُّ الذين كفروا بالله فلم يوحِّدوه، ولم يعرفوا عظمته، وأنَّه لا ينبغى أن يَعْبَثَ، فيَتَيقَّنوا بذلك أنه لا يخلُقُ شيئًا باطلًا، {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ}. يعنى: مِن نارِ جهنمَ.
{ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Bu, inkâr edenlerin zannıdır” buyurmaktadır; yani bizim bunları boş yere ve eğlence olsun diye yarattığımıza [dair zan] , Allah'ı inkâr eden, O'nu birlemeyen, O'nun büyüklüğünü takdir edemeyen ve O'nun boş ve anlamsız iş yapmaktan münezzeh olduğunu bilmeyip hiçbir şeyi boş yere yaratmadığına kesin olarak inanmayan kimselerin zannıdır. {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} “İnkâr edenlerin vay o ateşteki haline!”; yani cehennem ateşindeki haline!
وقوله: {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّلِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: أنجعَلُ الذين صدَّقوا اللهَ ورسولَه وعمِلوا بما أمَر الله به، وانتهوا عما نهَاهم، {كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: كالذين يُشرِكون بالله ويعضُونه ويُخالفون أمرَه ونهيَه، {أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ}. يقولُ: الذين اتَّقوا الله بطاعته وراقَبوه، فحَذِروا معاصيَه، {كَالْفُجَّارِ}. يعني: كالكفارِ المُنتَهِكِين حرماتِ اللهِ.
{أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّلِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ} “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlar gibi mi tutacağız?” buyruğunda şöyle denmektedir: Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edip Allah'ın emrettikleriyle amel eden ve yasakladıklarından kaçınan kimseleri, {كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlar gibi mi”; yani Allah'a ortak koşan, O'na isyan eden, emrine ve yasağına muhalefet eden kimseler gibi mi tutacağız? {أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ} “Yoksa sakınanları... mı tutacağız?”; yani O'na itaat ederek Allah'tan sakınan, O'nu murakabe edip günahlarından kaçınanları, {كَالْفُجَّارِ} “günahkârlar gibi mi”; yani Allah'ın haramlarını çiğneyen kâfirler gibi mi tutacağız?
وقوله: {كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمد ﷺ: [وهذا القرآن] كتابٌ أنزَلناه إليك يا محمدُ مباركٌ، {لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ}. يقولُ: ليتَدبَّروا حُجَجَ اللهِ التى فيه، وما شرَع فيه مِن شرائعِه، فيَتَّعِظوا ويعمَلوا به.
{كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ} “[Bu,] sana indirdiğimiz bir kitaptır” buyruğunda Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: [Bu Kur'an] ey Muhammed, sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; {لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ} “âyetlerini iyice düşünsünler diye”; yani onun içindeki Allah'ın delillerini ve onda meşru kıldığı hükümleri düşünsünler de öğüt alsınlar ve onunla amel etsinler diye.
واختلفت القرأة في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ القرأةِ: {لِّيَدَّبَّرُوا} بالياءِ، يعني: ليتَدَبَّرَ هذا القرآنَ مَن أرَسلناك إليه مِن قومِك يا محمدُ. وقَرأه أبو جعفرٍ وعاصمٌ: (لِتَدَبَّرُوا آياته) بالتاءِ، بمعنى: لتَتَدبَّرَه أنت يا محمدُ وأتباعُك.
Kıraat âlimleri bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Kurrânın geneli bunu yâ harfiyle {لِّيَدَّبَّرُوا} “iyice düşünsünler diye” şeklinde okumuştur; yani: Ey Muhammed! Kendilerine peygamber olarak gönderildiğin kavmin bu Kur'an'ı düşünsün diye. Ebû Ca'fer ve Âsım ise bunu tâ harfiyle (لِتَدَبَّرُوا آياته) şeklinde okumuştur; yani: Ey Muhammed! Sen ve sana tâbi olanlar onu düşünesiniz diye.
وأَولى القراءتَين عندَنا بالصوابِ في ذلك أن يقالَ: إنهما قراءتان مَشْهورتان صَحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ.
Bize göre bu hususta doğruya en yakın olan görüş şudur: Bunlar meşhur ve anlam bakımından sahih iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiş olur.
{وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبَاب}. يقولُ: وليعتبرَ أولو العقولِ والحِجا ما في هذا الكتابِ من الآياتِ، فيَرْتدعوا عما هم عليه مُقيمون مِن الضلالةِ، ويَنْتَهُوا إلى ما دَلَّهم عليه مِن الرشادِ وسبيلِ الصوابِ.
{وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبَاب} “ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye” buyruğu ise; akıl ve feraset sahipleri bu kitaptaki âyetlerden ibret alsınlar, böylece üzerinde bulundukları sapıklıktan vazgeçsinler ve kitabın kendilerine gösterdiği doğruluğa ve hak yola yönelsinler demektir.
وبنحو الذي قلنا في معنى قولِه: {أُولُوا الأَلْبَبِ} قال أهل التأويلِ.
{أُولُوا الأَلْبَبِ} [doğrusu: الأَلْبَابِ] “akıl sahipleri” sözünün anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أُولُوا الأَلْبَابِ}. قال: أَولو العقولِ مِن الناسِ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أُولُوا الأَلْبَابِ} “akıl sahipleri” hakkında: "İnsanlardan akıl sahibi olanlardır" dedi.
وقد بَيَّنا ذلك فيما مضَى قبلُ بشواهدِه، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Bunu daha önce delilleriyle birlikte açıklamıştık; dolayısıyla bu yerde tekrar etmeye gerek kalmamıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَوَهَبْنَا لِدَاوُودَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (٣١) فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (٣٢) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ (٣٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَوَهَبْنَا لِدَاوُودَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (٣١) فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (٣٢) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ (٣٣)} “Biz Dâvûd'a Süleyman'ı bağışladık. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâimâ Allah'a yönelirdi. (30) Hani akşamüstü ona bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran çalımlı ve süratli koşu atları sunulmuştu. (31) O: 'Doğrusu ben mal sevgisini, Rabbimi anmaktan ötürü tercih ettim' dedi; nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi. (32) 'Onları bana geri getirin' dedi; bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı. (33)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ} ابنَه ولدًا، [{نِعْمَ الْعَبْدُ}. يقولُ: نعم العبدُ سليمانُ، {إنَّهُ أَوَّابٌ}. يقولُ: إنه رجَّاعٌ إلى طاعةِ اللَّهِ،
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ} “Biz Dâvûd'a Süleyman'ı bağışladık” [yani] oğlu olarak bir evlat verdik. [{نِعْمَ الْعَبْدُ} “O ne güzel bir kuldu!” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Süleyman ne güzel bir kuldu! {إنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, dâima [bize] yönelen biriydi”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz o, Allah'a itaate çokça dönen,
توَّابٌ إليه مما يكرهُه منه. وقيل: إنه عُنى به أنه كثيرُ الذكرِ للهِ والصلاةِ .
O'nun hoşlanmadığı şeylerden vazgeçip O'na çokça tövbe edendir. Bununla Allah'ı çokça zikreden ve çok namaz kılan kimsenin kastedildiği de söylenmiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: الأَوَّابُ المُسبِّحُ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâimâ Allah'a yönelirdi” [ayeti hakkında]: "Evvâb, tesbih edendir" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: كان مُطِيعًا للهِ، كثيرَ الصلاةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâimâ Allah'a yönelirdi” [ayeti hakkında]: "Allah'a itaatkâr ve çok namaz kılan biriydi" dedi .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّى قولَه: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: المُسَبِّحُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şöyle dediğini nakletti: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâimâ Allah'a yönelirdi” [hakkında]: "Tesbih edendir" dedi .
والمُسبِّح قد يكون في الصلاةِ والذكرِ، وقد بَيَّنَّا معنى الأوَّابِ، وذكَرنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فيه فيما مضَى، بما أغنَى عن إعادتِه هاهنا .
Tesbih eden kimse hem namazda hem de zikirde olabilir. Evvâb kelimesinin anlamını daha önce açıklamış ve tefsir ehlinin bu husustaki ihtilafını burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
وقولُه: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: إنه توَّابٌ إلى اللهِ مِن خطيئتِه التى أخْطأها إذْ عُرض عليه بالعشيِّ الصافناتُ]. ف {إِذْ} مِن صلة {أَوَّابٌ}، والصَّافنات جمعُ الصَّافِنِ من الخيل، والأنثى صافِنةٌ، والصافن منها عند بعضِ العرب: الذى يجمعُ بين يديه، ويَثْنِي طَرَفَ سُنْبُكِ إحدَى رجلَيه، وعندَ آخرين: الذي يجمعُ يدَيه، وزعَم الفراءُ أن
Allah Teâlâ'nın: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “Hani ona akşamüstü çalımlı ve süratli koşu atları sunulmuştu” kavline gelince; [Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz o, akşamüstü kendisine çalımlı koşu atları sunulduğu vakit işlediği hatasından dolayı Allah'a çokça tövbe edendi]. Buna göre {إِذْ} [edatı], {أَوَّابٌ} kelimesinin sılasıdır (bağlantılı olduğu zarftır). es-Sâfinât (الصَّافِنَاتُ), atlardan "sâfin" (صَافِن) kelimesinin çoğuludur; dişisi ise "sâfine"dir (صَافِنَة). Arapların bazısına göre atlardan sâfin; iki ön ayağını bir araya getiren ve iki arka ayağından birinin tırnağının ucunu büken [üç ayağı üzerine basıp bir ayağının ucunu yere değdiren] attır. Diğerlerine göre ise iki ön ayağını bir araya getirendir. Ferrâ ise şunu iddia etmiştir:
الصافنَ هو القائمُ، يقالُ منه: صَفَنَتِ الخيلُ تَصْفِنُ صُفُونًا .
Sâfin, ayakta durandır; bu kökten olmak üzere "safeneti'l-haylu tasfinu sufûnen" (صَفَنَتِ الخيلُ تَصْفِنُ صُفُونًا) [at ayakta durdu] denir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قول اللهِ: {الصَّافِنَاتُ الْجَيَادُ}. قال: صُفُونُ الفرسِ رَفْعُ إحدى يَدَيْه، حتى يَكونَ على طرفِ الحافِرِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {الصَّافِنَاتُ الْجَيَادُ} [doğrusu: الْجِيَادُ] “çalımlı ve süratli koşu atları” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Atın sufûnu, tırnağının ucu üstünde duruncaya kadar iki ön ayağından birini kaldırmasıdır."
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: صَفَن الفرسُ: رفع إحدَى يدَيه، حتى يكونَ على طرَفِ الحافِرِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: "Atın safen etmesi (صَفَن الفرسُ), tırnağının ucu üstünde duruncaya kadar iki ön ayağından birini kaldırmasıdır" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ}. يعنى: الخيلَ، وصُفُونُها: قيامُها وبَسْطُها قوائمها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “Hani akşamüstü ona bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran çalımlı ve süratli koşu atları sunulmuştu”; yani atlardır; onların sufûnu ise ayakta durmaları ve ayaklarını düzgünce yaymalarıdır .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {الصَّافِنَاتُ}. قال: الخيلُ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {الصَّافِنَاتُ} “bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran çalımlı [atlar]” hakkında: "Atlardır" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ}. قال: الخيلُ، أخرجها الشيطان لسليمانَ، مِن مَرْج مِن مُرُوج البحر. قال: الخيلُ والبغالُ والحميرُ تَصْفِنُ، والصَّفْنُ أن تقومَ على ثلاثٍ، وترفعَ رجْلاً واحدةً، حتى يكونَ طرَفُ الحافِرِ على الأرضِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “çalımlı ve süratli koşu atları” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Atlardır; şeytan onları deniz çayırlarından bir çayırdan Süleyman için çıkarmıştı. Dedi ki: Atlar, katırlar ve eşekler safn eder (تَصْفِنُ). Safn (الصَّفْن) ise [hayvanın] üç [ayak] üzerinde durup bir ayağını kaldırarak tırnağının ucunun yerde olmasıdır" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {الصَّافِنَاتُ}:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {الصَّافِنَاتُ} “bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran çalımlı [atlar]”:
الخيلُ، وكانت لها أجنحةٌ. وأما {الْجِيَادُ} فإنها السِّراعُ، واحدُها جوادٌ.
"Atlardır ve onların kanatları vardı." {الْجِيَادُ} “süratli olanlar”a gelince; onlar hızlı koşanlardır, tekili "cevâd"dır (جواد).
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الْجِيَادُ}: السِّراعُ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {الْجِيَادُ}: “süratli olanlar”; hızlı koşanlardır .
وذُكر أنها كانت عشرين فَرَسًا ذواتِ أجنحةٍ.
Bunların kanatları olan yirmi at olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ الخبرِ بذلك
Bu konudaki rivayetin zikri
حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبيه، عن إبراهيمَ التَّيْمِيِّ في قوله: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ}. قال: كانت عشرين فرسًا ذواتِ أجنحةٍ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o da İbrâhîm et-Teymî'den Yüce Allah'ın: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “Hani akşamüstü ona bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran çalımlı ve süratli koşu atları sunulmuştu” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Onlar kanatları olan yirmi attı" .
وقوله: {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ}. وفى هذا الكلام محذوفٌ استغنى بدلالةِ الظاهرِ عليه مِن ذكرِه: فلهِىَ عن الصلاةِ حتى فاتَتْه، فقال: {إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ}.
Yüce Allah'ın: {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ} “O: 'Doğrusu ben mal sevgisini, Rabbimi anmaktan ötürü tercih ettim' dedi; nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” buyruğunda, cümlenin açık anlamının delalet etmesi sebebiyle zikredilmesine gerek görülmeyen gizli bir ifade vardır: [Süleyman] namazdan gafil oldu, nihayet namazın vakti geçti; bunun üzerine {إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ} “Doğrusu ben mal sevgisini [...] tercih ettim” dedi.
ويعنى بقوله: {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ}. أي: أحببتُ حبًّا للخيرِ، ثم أُضيف الحبُّ إلى الخيرِ. وعُنِى بالخير في هذا الموضعِ الخيلُ. والعربُ فيما بلَغنى تُسَمِّى الخيلَ الخيرَ، والمالُ أيضًا يُسَمُّونه الخيرَ.
{فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ} “O: 'Doğrusu ben mal sevgisini [...] tercih ettim' dedi” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Yani hayra karşı bir sevgi besledim; sonra sevgi (hubb), hayra izafe edilmiştir. Bu makamda hayır (el-hayr) ile atlar kastedilmiştir. Bana ulaştığına göre Araplar atlara "el-hayr" adını verirler; mala da aynı şekilde "el-hayr" derler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda tevil ehli [müfessirler] de görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ}. أي: المالُ والخيلُ، أو الخيرُ مِن المالِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ} “O: 'Doğrusu ben mal sevgisini [...] tercih ettim' dedi”; yani mal ve atlar veya mal türünden olan hayırdır .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن سفيان، [عن السُّدِّيِّ] : {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ}. قال: الخيلُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, [o da es-Süddî'den] nakletti: {فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ} “O: 'Doğrusu ben mal sevgisini [...] tercih ettim' dedi” [ayeti hakkında]: "Atlardır" dedi.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّى قوله: {إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ}. قال: المالُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şöyle dediğini nakletti: {إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ} “Doğrusu ben mal sevgisini [...] tercih ettim” [hakkında]: "Maldır" dedi .
وقوله: {عَن ذِكْرِ رَبِّي}. يقولُ: إنى أحببتُ حُبَّ الخيرِ، حتى سَهَوتُ عن ذكرِ ربِّي، وأداءِ فريضتِه . وقيل: إن ذلك كان صلاة العصرِ.
Yüce Allah'ın: {عَن ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan ötürü” buyruğu şu anlama gelir: Ben mal sevgisine daldım, nihayet Rabbimi anmaktan ve O'nun farz kıldığı ibadeti yerine getirmekten gafil oldum . Bunun ikindi namazı olduğu da söylenmiştir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {عَن ذِكْرِ رَبِّي}: عن صلاة العصر .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {عَن ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan ötürü”; ikindi namazından [gafil oldum demektir] .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّى: {عَن ذِكْرِ رَبِّي}. قال: صلاةِ العصرِ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {عَن ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan ötürü”. [es-Süddî]: “İkindi namazı[ndan gafil oldum demektir]” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أبو زُرعةَ، قال: ثنا حيوةُ بنُ شريحٍ، قال: أخبرنا أبو صخرٍ، أنه سمع أبا معاويةَ البَجَليَّ مِن أهل الكوفةِ يقولُ: سمعتُ أبا الصَّهباء البكريَّ يقولُ: سألتُ عليَّ بن أبى طالبٍ عن الصلاةِ الوسطَى، فقال: هى العصرُ، وهى التى فُتِن بها سليمانُ بن داودَ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhıkem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, dedi ki: Bize Hayve b. Şüreyh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sahr haber verdi; o Kûfe ehlinden Ebû Muâviye el-Becelî'yi şöyle derken işitmiştir: Ebû's-Sahbâ el-Bekrî'yi şöyle derken işittim: Ali b. Ebî Tâlib'e orta namazı sordum, şöyle dedi: "O ikindi namazıdır; Dâvûd oğlu Süleyman'ın kendisiyle imtihan edildiği namaz da odur" .
وقوله: {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ}. يقولُ: حتى تَوارتِ الشمسُ بالحجابِ، يعني: تَغيَّبت في مَغِيبها.
Yüce Allah'ın: {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ} “nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” buyruğu; nihayet güneş perdenin ardına saklandı, yani batacağı yerde gözden kayboldu demektir.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ ، قال: ثنا ميكائيلُ، عن داودَ بن أبى هندٍ، قال: قال ابن مسعودٍ في قولِه: {إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ عَن ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ}. قال: تَوارَت الشمسُ من وراءِ ياقوتةٍ خضراءَ، فخُضْرة السماءِ منها .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı , dedi ki: Bize Mîkâîl, Dâvûd b. Ebî Hind'den nakletti; dedi ki: İbn Mes'ûd: {إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الخَيْرِ عَن ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ} “Doğrusu ben mal sevgisini, Rabbimi anmaktan ötürü tercih ettim; nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Güneş yeşil bir yakutun arkasında gizlendi; gökyüzünün yeşilliği de bundandır" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَاب}: حتى دَلَكَتْ بَرَاحِ . قال قتادةُ: فوالله ما نازعَته بنو إسرائيلَ ولا كابَروه، ولكن وَلَّوه من ذلك ما ولَّاه اللهُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَاب} “nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi”; nihayet güneş battı . Katâde dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki İsrâiloğulları onunla ne çekiştiler ne de ona büyüklük tasladılar; aksine Allah'ın onu yetkili kıldığı bu hususta ona yetkiyi teslim ettiler."
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ}: حتى غابَت.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ} “nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi”; [yani] nihayet battı.
وقوله: {رُدُّوهَا عَلَيَّ}. يقولُ: رُدُّوا عليَّ الخيلَ التي عُرضت عليَّ، فشَغَلَتني عن الصلاة، فكُرُوها عليَّ.
Yüce Allah'ın: {رُدُّوهَا عَلَيَّ} “'Onları bana geri getirin' dedi” buyruğu şu anlama gelir: Bana sunulup beni namazdan alıkoyan o atları bana geri getirin; onları bana tekrar döndürün.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {رُدُّوهَا عَلَيَّ}. قال: الخيلَ.
Nitekim bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {رُدُّوهَا عَلَيَّ} “'Onları bana geri getirin' dedi” [ifadesi hakkında]: "[Yani] atları" dedi.
وقوله: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ}. يقولُ: فجعَل يمسحُ منها السُّوقَ -وهي جمعُ الساقِ- والأعناقَ.
Yüce Allah'ın: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ} “bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı” buyruğu; onların bacaklarını -ki "es-sûk" (السُّوق), "sâk" (الساق) kelimesinin çoğuludur- ve boyunlarını meshetmeye/sıvazlamaya başladı demektir.
واختلَف أهلُ التأويل في معنى مَسْحِ سليمانَ بسُوقِ هذه الخيل الجيادِ وأعناقِها؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: أنه عقَرها وضرَب أعناقَها، مِن قولِهم: مَسَح علاوتَه. إذا ضرَب عُنُقَه.
Tefsir ehli, Süleyman'ın bu süratli koşu atlarının bacaklarını ve boyunlarını meshetmesinin/sıvazlamasının anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, onun atların bacaklarını kesip boyunlarını vurmasıdır; nitekim [Arapçada] boynunu vurduğunda "meseha alâvetehû" (مَسَح علاوتَه) denilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ والْأَعْنَاقِ}. قال: قال الحسنُ: قال : لا، واللهِ لا تَشْغَلَيني عن عبادة ربي آخِرَ ما عليكِ. قال: قولُهما فيه -يعنى قتادةَ والحسنَ- قال: فكَشَف عراقيبَها، وضرَب أعناقها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ والْأَعْنَاقِ} “bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı” [ayeti hakkında] dedi ki: el-Hasan şöyle demiştir: [Süleyman] dedi ki : "Hayır, Allah'a yemin olsun ki artık son kez olmak üzere beni Rabbimin ibadetinden bir daha alıkoyamayacaksınız." Dedi ki: Her ikisinin -yani Katâde ve el-Hasan'ın- bu husustaki görüşü şöyledir: "Bunun üzerine onların bacak sinirlerini kesti ve boyunlarını vurdu" dedi .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ}: فضرَب سوقَها وأعناقَها.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ} “bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı” [ayeti hakkında]: [Bunun üzerine] onların bacaklarını ve boyunlarını vurdu.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ بَزيعٍ، قال: ثنا بشرٌ بن المفضلِ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: أمر بها فعُقِرت.
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Avf'tan, o da el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: "Onlar hakkında emir verdi ve bacakları kesilip boğazlandılar."
وقال آخرون: بل جعَل يمسحُ أعرافَها وعراقيبَها بيدِه؛ حُبًّا لها
Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis o, atlara olan sevgisinden dolayı eliyle onların yelelerini ve bacaklarını sıvazlamaya başladı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ}. يقولُ: جعل يمسحُ أعراف الخيلِ وعراقيبَها؛ حُبًّا لها .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ} “bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı” sözü hakkında şöyle der: "Onlara olan sevgisinden dolayı atların yelelerini ve bacaklarını sıvazlamaya başladı" .
وهذا القولُ الذي ذكَرناه عن ابن عباسٍ أشبه بتأويل الآيةِ؛ لأن نبيَّ اللَّهِ لَم يَكُنْ إن شاء الله ليعذِّبَ حيوانًا بالعَرْقبةِ، ويُهلك مالًا من ماله بغيرِ سببٍ، سِوى أنه اشتغل عن صلاته بالنظرِ إليها، ولا ذنبَ لها [في اشتغاله] بالنظرِ إليها.
İbn Abbâs'tan aktardığımız bu görüş ayetin tefsirine daha uygundur; çünkü Allah'ın peygamberi -inşâallah- bir hayvana bacaklarını keserek azap edecek ve onlara bakarak namazından alıkonulması dışında hiçbir sebep yokken malından bir malı telef edecek değildir. Kaldı ki onlara bakarak [namazdan alıkonulmasında] o hayvanların hiçbir günahı yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ (٣٤) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ (٣٤) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥)} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üzerine bir ceset bıraktık, sonra o tevbe edip [bize] yöneldi. (34) Dedi ki: Rabbim, beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk/hükümranlık lütfet. Şüphesiz sen çok lütufkârsın. (35)”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد ابتَلَينا سليمانَ، وألقينا على كُرْسِيِّه جسدَ شيطانٍ مُمَثَّل بإنسانٍ، ذكروا أن اسمَه صخرٌ. وقيل: إن اسمه آصَفُ. وقيل: إن اسمَه آصر. وقيل: إن اسمَه حبقيقُ.
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üzerine insan suretine bürünmüş bir şeytanın cesedini bıraktık. Onun adının Sahr olduğunu zikretmişlerdir. Adının Âsaf olduğu da söylenmiştir. Adının Âsır olduğu da söylenmiştir. Adının Habkîk olduğu da söylenmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri