Binûn

Hâmîm el-Mü'min Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد قيل: إن معنى قوله: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي}: إن الذين يَسْتكبِرون عن دُعائى.

O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي} “Şüphesiz Bana ibadet etmekten büyüklük taslayanlar” buyruğunun anlamının: "Şüphesiz Bana dua etmekten büyüklük taslayanlar" olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضلِ، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي}. قال: عن دُعائى. [وقوله]: {دَاخِرِينَ}. قال: صاغِرِين.

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي} “Şüphesiz Bana ibadet etmekten büyüklük taslayanlar” [âyeti hakkında]: "Bana dua etmekten [büyüklük taslayanlar]" dedi. [O'nun] {دَاخِرِينَ} “aşağılanmış olarak” [buyruğu hakkında ise]: "Küçük düşürülmüş kimseler olarak" dedi.

القول في تأويل قوله تعالى: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١)} “Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi, aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için yaratandır. Şüphesiz Allah, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.”

يقول تعالى ذكرُه: الله الذي لا تصلُحُ الألوهة إلا له، ولا تنبغى العبادة لغيره، الذي صفته أنه جعل لكم أيُّها الناسُ الليلَ سَكَنَا لتَسْكُنوا فيه، فتَهْدَءُوا مِن التصرُّفِ والاضطراب للمعاشِ، والأسباب التي كنتم تتصرفون لها في نهاركم، {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا}. يقولُ: وجعَل النهارَ مُبْصِرًا لمن اصطَرف فيه لمعاشِه، وطلَبِ حاجاتِه؛ نعمةً منه بذلك عليكم، {إنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ}.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ulûhiyet ancak Kendisine yaraşan, ibadet de Kendisinden başkasına yakışmayan Allah ki O'nun vasfı; ey insanlar, içinde dinlenesiniz, maişet temini için koşuşturmaktan ve gündüzünüzde kendisi için koşturduğunuz meşgalelerden sükûnete eresiniz diye geceyi sizin için bir sükûn kılmış olmasıdır. {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “gündüzü de aydınlatıcı [kıldı]”. Şöyle buyurmaktadır: Size bir nimeti olarak, maişetini kazanmak ve ihtiyaçlarını temin etmek için gündüz vakti hareket eden kimse için gündüzü aydınlatıcı kıldı. {إنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz Allah, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir”.

يقولُ: إن الله لمتفضِّلٌ عليكم أيُّها الناسُ بما لا كُفْءَ له مِن الفضلِ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ}. يقولُ: ولكن [أكثركم لا تشكُرونه] بالطاعة له، وإخلاص الألوهة والعبادة له، [ولكنه يَعْبُدُ معه ما يَضُرُّه ولا يَنْفَعُه، من غير نعمةٍ قد سلفت له إليه] ، ولا يد تقدَّمَت له عندَه استوجب بها منه الشكرَ عليها.

Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, ey insanlar, size dengi bulunmayan bir lütufta bulunmuştur. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} “Fakat insanların çoğu şükretmezler”. Şöyle buyurmaktadır: Fakat [çoğunuz O'na] itaat ederek ve ulûhiyeti ile ibadeti O'na has kılarak [şükretmez], [bilakis kendisine geçmiş bir nimeti olmaksızın, O'nunla birlikte kendisine zarar verip fayda sağlamayan şeylere kulluk eder] ; ne de O'nun yanında geçmiş bir iyiliği vardır ki bundan ötürü O'na şükretmeyi hak etmiş olsun.

القول في تأويل قوله جلَّ وعزَّ: {ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)} “İşte Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde nasıl döndürülüyorsunuz? Allah'ın ayetlerini inkâr edenler de işte böyle döndürülürler.”

يقول تعالى ذكره: الذي فعل هذه الأفعال، وأنعَم عليكم هذه النعم أيها الناسُ، الله مالِكُكم ومُصْلِحُ أموركم، وهو خالقكم وخالق كلِّ شيءٍ، {لَا إِلَهَ إلَّا هُوَ}. يقول: لا معبود تصلح له العبادة غيره، {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}. يقولُ: فَأَيَّ وجهٍ تأخُذون؟ وإلى أين تذهبون عنه فتعبُدون سواه؟

Allah Teâlâ —zikri yüce olsun— şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Bu fiilleri gerçekleştiren ve size bu nimetleri bahşeden [zat], sizin sahibiniz ve işlerinizi düzene koyan Allah'tır; O, sizin de yaratıcınızdır, her şeyin de yaratıcısıdır. {لَا إِلَهَ إلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: O'ndan başka kendisine ibadet edilmeye layık hiçbir ilah yoktur. {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” Şöyle buyurmaktadır: O halde hangi yöne sapıyorsunuz? O'nu bırakıp nereye gidiyorsunuz da O'ndan başkasına kulluk ediyorsunuz?

وقوله: {كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)}. يقولُ: كذَهابكم عنه أيُّها القومُ، وانصرافكم عن الحق إلى الباطل، والرشد إلى الضلال، ذهب عنه الذين كانوا من قبلكم من الأمم {بِآيَاتِ اللَّهِ} - يعنى: بحُجَجِ اللهِ وأدلته - يُكذَّبون فلا يؤمنون. يقولُ: فسلكتُم أنتم معشر قريش مسلكهم، وركبتُم مَحَجَّتَهم في الضلالِ.

O'nun: {كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler de işte böyle döndürülürler” buyruğu hakkında şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Sizin O'ndan uzaklaşmanız, haktan bâtıla ve doğru yoldan sapıklığa yönelmeniz gibi, sizden önceki ümmetlerden {بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini” -yani Allah'ın hüccetlerini ve delillerini- yalanlayıp iman etmeyenler de O'ndan öylece uzaklaşmışlardı. Şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş topluluğu! Siz de onların yoluna girdiniz ve sapıklıkta onların izini takip ettiniz.

القول في تأويل قوله تعالى: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٥)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٥)} “Allah, yeryüzünü sizin için bir yerleşim yeri, göğü bir bina kılan, size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan ve sizi temiz şeylerden rızıklandırandır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! O diridir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”

يقول تعالى ذكره: {اللَّهُ} الذي له الألوهةُ خالصةً أيُّها الناسُ، {الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ} التي أنتم على ظهرها سكان، {قَرَارًا} تستقرون عليها، وتسكنون فوقها، {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً}، بناها فرقعها فوقكم بغيرِ عَمَدٍ تَرَونها، لمصالحكم، وقوام دنياكم إلى بلوغ آجالِكم، {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ}. يقولُ: وخلقكم فأحسن خلقكم، {وَرَزَقَكُم مَّنَ الطَّيِّبَاتِ}. يقولُ: ورزقكم من حلال الرزق ولذيذات المطاعمِ والمشاربِ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: {اللَّهُ} Ey insanlar, ulûhiyet sırf Kendisine ait olan Allah, {الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ} üzerinde sakinler olarak bulunduğunuz yeri, {قَرَارًا} üzerinde yerleşip üstünde barınasınız diye [bir karar yeri kıldı]; {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} “göğü de bir bina [yaptı]”; onu menfaatleriniz ve ecellerinizin sonuna kadar dünyanızın düzeni için görüp durduğunuz bir direk olmaksızın üstünüzde yükselterek bina etti. {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} “Size şekil verdi de şekillerinizi güzel yaptı”; yani sizi yarattı ve yaratılışınızı güzel kıldı. {وَرَزَقَكُم مَّنَ الطَّيِّبَاتِ} “Ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı”; yani helal rızıklardan, lezzetli yiyecek ve içeceklerden rızıklandırdı.

وقوله: {ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ}. يقول تعالى ذكره: فالذي فعل هذه الأفعال، وأنعم عليكم أيها الناس هذه النعم، هو الله الذي لا تَنْبَغى الألوهةُ إلا له، وربُّكم الذي لا تصلُحُ الربوبية لغيره، لا الذي لا ينفعُ ولا يضُرُّ، ولا يخلُقُ ولا يرزُقُ، {فَتَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}. يقول: فتبارك الله مالك جميعِ

O'nun: {ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ} “İşte Rabbiniz olan Allah budur” buyruğu hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Bu fiilleri yapan ve ey insanlar, size bu nimetleri bahşeden; ulûhiyet ancak Kendisine yaraşan Allah ve rabliği Kendisinden başkasına yakışmayan Rabbinizdir; fayda ve zarar vermeyen, ne yaratan ne de rızık veren şeyler değildir. {فَتَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” Şöyle buyurmaktadır: Bütün yaratılmışların;

الخلقِ؛ جنِّهم وإنسهم، وسائر أجناس الخلقِ غيرهم، {هُوَ الْحَيُّ}. يقولُ: هو الحيُّ الذي لا يموتُ، الدائم الحياةِ، وكلُّ شيءٍ سواه فمنقطع الحياة غير دائمها، {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}. يقولُ: لا معبودَ تجوز عبادتُه، وتصلُحُ الألوهة له، إلا الله الذي هذه الصفات [صفته، {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدَّين}. يقولُ، فاعْبُدوا الإله الذي هذه الصفاتُ] صفاتُه [أيُّها الناسُ] مخلصين له الطاعة، مفردين له الألوهةَ، لا تشركوا في عبادته شيئًا سواه؛ مِن وَثَن وصنمٍ، ولا تجعلوا له نِدًّا ولا عدلًا.

cinlerinin, insanlarının ve onların dışındaki diğer tüm yaratılmış cinslerinin mâliki olan Allah ne yücedir! {هُوَ الْحَيُّ} “O diridir”. Şöyle buyurmaktadır: O, ölmeyen, hayatı daim olan diridir; O'nun dışındaki her şeyin hayatı ise kesintilidir, sürekli değildir. {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: İbadet edilmesi caiz olan ve ulûhiyete layık bulunan hiçbir mâbut yoktur; ancak bu nitelikler [Kendisinin niteliği olan Allah müstesnadır. {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدَّين} “O halde dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin”. Şöyle buyurmaktadır: Bu nitelikler] Kendisinin sıfatları olan İlâha [ey insanlar,] itaati O'na has kılarak ve ulûhiyette O'nu birleyerek ibadet edin. O'na kullukta put veya heykel gibi O'ndan başka hiçbir şeyi ortak koşmayın; O'na hiçbir denk ve benzer tutmayın.

{الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: الشكرُ للهِ الذي هو مالك جميع أجناسِ الخلقِ؛ مِن مَلَكِ وجنٍّ وإنسٍ وغيرهم، لا للآلهة والأوثان التي لا تملك شيئًا، ولا تقدرُ على ضُرٍّ ولا نفعٍ، بل هو مملوكٌ، إن ناله نائل بسوءٍ لم يقدر له عن نفسه دفعًا.

{الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”. Şöyle buyurmaktadır: Şükür; melek, cin, insan ve diğerleri olsun bütün yaratılmış türlerinin Mâliki olan Allah'a aittir; hiçbir şeye malik olmayan, ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetiremeyen, bilakis kendisi yaratılmış olup başına kötü bir şey gelse onu kendisinden bile savmaya güç yetiremeyen ilahlara ve putlara değil.

وكان جماعةٌ مِن أهل العلم يأمرون من قال: لا إلهَ إلا الله. أن يُتبعَ ذلك: الحمدُ للهِ ربِّ العالمين. تأولًا منهم هذه الآية بأنها أمرٌ من الله بقيل ذلك.

İlim ehlinden bir topluluk; "Lâ ilâhe illallâh" diyen kimseye, bu âyeti Allah'ın bunu söylemeye yönelik bir emri olarak tevil ettiklerinden ötürü, bunun peşinden "el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn" demesini emrederlerdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عليّ بن الحسن بن شقيق، قال: سمعت أبي، قال: أخبرنا الحسين بن واقد، قال: ثنا الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: من قال: لا إلهَ إلا الله. فليَقُلْ على إثرها: الحمد لله ربِّ العالمين. قال: فذلك قوله: {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .

Bana Muhammed b. Alî b. el-Hasan b. Şakîk anlattı, dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Bize el-Huseyn b. Vâkıd haber verdi, dedi ki: Bize el-A‘meş, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: "Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, bunun peşinden 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' desin." [İbn Abbâs] dedi ki: İşte Allah'ın şu âyeti bunu ifade etmektedir: {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “O halde dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin (kulluk edin). Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”

حدثنا عبد الحميد بن بيان السُّكّريُّ، قال: ثنا محمد بن يزيد، عن إسماعيلَ، عن سعيدِ بن جبير، قال: إذا قال أحدكم: لا إله إلا الله وحده لا شريك له. فليَقُلْ: الحمدُ لله رب العالمين. ثم قرأ: {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .

Bize Abdülhamîd b. Beyân es-Sükkerî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Biriniz 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh' dediğinde 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' desin." Sonra şu âyeti okudu: {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “O halde dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” .

حدثني موسى بن عبد الرحمن، قال: ثنا محمد بن بشر، قال: ثنا إسماعيل بن أبي خالد، عن سعيد بن جُبيرٍ، أنه كان يَسْتَحِبُّ إذا قال: لا إلهَ إلا الله. [أن يُتبعَها: الحمد لله رب العالمين] . ثم قرأ هذه الآية: {هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o, "Lâ ilâhe illallâh" dediğinde [ardından "el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn" demeyi] müstehap görürdü. Sonra şu âyeti okurdu: {هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “O diridir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” .

حدثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بن موسى، قال: أخبرنا إسماعيلُ

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsmâil

بن أبي خالد، عن عامر، عن سعيد بن جبير، قال: إذا قال أحدكم: لا إله إلا الله

b. Ebî Hâlid, Âmir'den, o Saîd b. Cübeyr'den bildirdi; o şöyle dedi: "Biriniz 'Lâ ilâhe illallâh

وحدَه. فليَقُلْ بإثْرِها: الحمد لله ربِّ العالمين. ثم قرأ: {مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}.

vahdeh' dediğinde, hemen ardından 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' desin." Sonra: {مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “dini yalnız O'na has kılarak [O'na dua edin]. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” âyetini okudu.

القول في تأويل قوله ﷿: {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٦)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٦)} “De ki: Rabbimden bana apaçık deliller gelince, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten kesinlikle menedildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.”

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: قُلْ يا محمد لمُشْرِكي قومك من قريشٍ: {إِنِّي نُهِيتُ} أيُّها القومُ، {أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ} من الآلهةِ

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan Kureyşli müşriklere de ki: {إِنِّي نُهِيتُ} “Bana kesinlikle yasaklandı” ey kavim! {أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmek” ilâhlardan...

والأوثان، {لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِن رَّبِّي}. يقولُ: لما جاءني الآيات الواضحات من عند ربِّي. وذلك آيات كتاب الله الذي أنزَله عليه ، {وَأُمِرْتُ أَنْ أَسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: وأمرنى ربى أن أَذِلَّ لربِّ [العالمين ربِّ] كلِّ شيءٍ، ومالكِ كلِّ خلقٍ بالخضوع، وأَخْضَعَ له بالطاعةِ دون غيره من الأشياءِ.

ve putlardan [kulluk ettiklerinize tapmaktan menedildim]; {لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِن رَّبِّي} “Rabbimden bana apaçık deliller gelince”. Şöyle buyurmaktadır: Rabbim katından bana apaçık âyetler geldiğinde —ki bunlar Allah'ın ona indirdiği Kitabının âyetleridir —; {وَأُمِرْتُ أَنْ أَسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum”. Şöyle buyurmaktadır: Rabbim bana her şeyin Rabbi, tüm yaratılmışların Mâliki olan [âlemlerin] Rabbine boyun eğerek zillet göstermemi ve başka varlıklara değil yalnızca O'na itaatle boyun eğmemi emretti.

القول في تأويل قوله ﷿: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧)} [غافر: ٦٧].

Allah Azze ve Celle'nin şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧)} [Mü'min: 67] “Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatan] O'dur. İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir. [Bütün bunlar] belirlenmiş bir süreye ulaşmanız ve akledersiniz diye [böyle yapılmıştır].”

يقول تعالى ذكرُه، آمرًا نبيّه محمدا ﷺ بتنَبْيِهِ مُشركي قومه على حُجَجه عليهم في وحدانيته: قُلْ يا محمد لقومِك: أُمِرتُ أن أُسلِمَ لربِّ العالمين، الذي صفته هذه الصفاتُ، وهى أنه خلق أباكم آدمَ من ترابٍ، ثم خلقكم من نُطْفَةٍ، ثم من علَقَةٍ بعد أن كنتم نُطَفًا، ثم يُخْرِجُكم طفلًا مِن بُطُونِ أمهاتكم صغارًا، ثم لتبلغوا أَشُدَّكم، فتتكاملَ قُوَاكم، ويَتناهَى شبابكم وتمام خلقكم، [ثم لتكونوا من بعد ما تَناهَى كمالُ قُواكم وتمام خلقكم] شُيوخًا، ومنكم من يُتوفّى من قبل أن يبلغ الشيخوخة، {وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمَّى}. يقولُ: ولتَبْلُغُوا ميقاتًا مؤقَّتًا لحياتكم، وأجلا محدودًا لا تُجاوزونه، ولا تتقدَّمون قبله، {وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}. يقولُ: وكى تَعْقِلُوا حجَجَ الله عليكم بذلك، وتتدبَّروا آياته، فتعرفوا بها أنه لا إله غيرُه فعل ذلك.

Cenâb-ı Hak, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kavminin müşriklerini birliği hakkındaki delillerine karşı uyarmasını emrederek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavmine de ki: Ben, sıfatları bunlar olan âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum. Bu sıfatlar şunlardır: O, babanız Âdem'i topraktan yarattı; sonra sizi bir nutfeden, nutfe olduktan sonra da bir alakadan yarattı; sonra annelerinizin karnından sizi küçük çocuklar olarak çıkarır; sonra güçlü çağınıza ulaşasınız diye kuvvetleriniz kemale erer, gençliğiniz ve yaratılışınızın olgunluğu nihayete erer; [sonra kuvvetlerinizin kemali ve yaratılışınızın olgunluğu nihayete erdikten sonra] yaşlılar olasınız diye. İçinizden kimi de yaşlılığa erişmeden önce vefat ettirilir. {وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى} “Ve belirlenmiş bir süreye ulaşasınız diye”. Şöyle buyurmaktadır: Hayatınız için tayin edilmiş bir vakte, onu aşamayacağınız ve önüne de geçemeyeceğiniz sınırlı bir ecele ulaşasınız diye. {وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Ve akledersiniz diye”. Şöyle buyurmaktadır: Bununla Allah'ın aleyhinizdeki delillerini kavrayasınız, âyetlerini düşünüp anlayasınız ve bunları yapan O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını bilesiniz diye.

القول في تأويل قوله ﷿: {هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu âyet-i kerîmelerinin tefsir ve teviline dair açıklama: {هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)} “O, hem dirilten hem öldürendir. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩)} “Allah'ın âyetleri hakkında tartışanları görmedin mi? [Haktan] nasıl da çevriliyorlar!”

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: قُلْ لهم يا محمد: {هُوَ الَّذِى يُحيِ وَيُمِيتُ}. يقولُ: قُلْ لهم: ومِن صفتِه جلَّ ثناؤه أنه هو الذي يُحْيِي مَن يَشَاءُ بعد مماتِه، ويُميتُ مَن يشاءُ من الأحياءِ بعد حياتِه، {فَإِذَا قَضَى أَمْرًا}. يقولُ: وإذا قضَى كونَ أمرٍ مِن الأمور التي يريد تكوينها، {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ}. يعنى: للذى يريد تكوينه: {كُن}. فيكون ما أراد تكوينه موجودا بغير مُعاناةٍ ولا كُلفةِ مؤنةٍ.

Cenâb-ı Hak Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: {هُوَ الَّذِى يُحيِ وَيُمِيتُ} “O, dirilten ve öldürendir”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: O'nun —şan ve senâsı yüce olsun— sıfatlarından biri de, ölümünden sonra dilediğini dirilten ve hayatından sonra yaşayanlardan dilediğini öldüren olmasıdır. {فَإِذَا قَضَى أَمْرًا} “Bir işe hükmettiği zaman”. Şöyle buyurmaktadır: Varlık sahasına çıkarmak istediği işlerden bir işin olmasını takdir ettiği zaman, {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ} “ona sadece şöyle der”; yani var etmek istediği şeye: {كُن} “Ol!” [der]; böylece var etmek istediği şey hiçbir zahmet ve meşakkat külfeti olmaksızın var oluverir.

وقوله: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ}. يقول لنبيِّه محمد ﷺ: ألم تَرَ يا محمد إلى هؤلاء المشركين من قومِك، الذين يُخاصمونك في حُجَحِ الله وآياته، {أَنَّى يُصْرَفُونَ}. يقولُ: أَيَّ وجهٍ يُصْرَفون عن الحقِّ، ويَعْدِلون عن الرُّشْدِ.

O'nun: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranları görmedin mi?” buyruğu hakkında Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olup da Allah'ın delilleri ve âyetleri hakkında seninle tartışan şu müşrikleri görmedin mi? {أَنَّى يُصْرَفُونَ} “Nasıl da döndürülüyorlar!” Şöyle buyurmaktadır: Haktan nasıl saptırılıyorlar ve doğru yoldan nasıl çevriliyorlar!

كما حدثنا بشرٌ، قال ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {أَنَّى يُصْرَفُونَ}: أنى يُكَذِّبون ويَعْدِلُونَ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {أَنَّى يُصْرَفُونَ} “Nasıl da döndürülüyorlar!” buyruğu hakkında: "Nasıl da yalanlıyor ve [haktan] sapıyorlar!" dediğini bildirdi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَنَّى يُصْرَفُونَ}. قال: يُصْرَفون عن الحقِّ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd: {أَنَّى يُصْرَفُونَ} “Nasıl da döndürülüyorlar!” buyruğu hakkında: "Haktan çevriliyorlar" dedi.

واختلف أهل التأويلِ في الذين عُنُوا بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنى بها أهلُ القَدَرِ.

Tevil ehli bu âyetle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla Kader ehli (kaderi inkâr edenler) kastedilmiştir" demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمد بن بشارٍ ومحمد بن المثنى، قالا: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن داود بن أبي هند، عن محمد بن سيرين، قال: إن لم تَكُنْ هذه الآية نزلت في القَدَريةِ فإنى لا أدرى فيمَن نزلت: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ} إلى قوله: {لَمْ نَكُن نَدْعُوا مِن قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللهُ الْكَافِرِينَ}.

Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dediler ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da Muhammed b. Sîrîn'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Eğer şu ayet Kaderiyye hakkında inmemişse, kimin hakkında indiğini gerçekten bilmiyorum: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ} “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi, nasıl da [haktan] çevriliyorlar?” ayetinden {لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ} “'...Meğer biz daha önce hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz.' İşte Allah kâfirleri böyle saptırır” kavline kadar.

حدثني علي بن سهل، قال: ثنا زيد بن أبى الزرقاءِ، عن سفيان، عن داود بن أبي هند، عن ابن سيرين، قال: إن لم يَكُنْ أهل القدر الذين يخوضون في آياتِ اللهِ فلا علم لنا به.

Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebî'z-Zerkâ, Süfyân'dan, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da İbn Sîrîn'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Eğer Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşup dalanlar Kader ehli değilse, bu konuda bizim hiçbir bilgimiz yoktur.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرني مالك بن الخير الزبادى ، عن أبي قبيل، قال: أخبرني عقبة بن عامر الجُهَنيُّ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "سَيَهْلِكُ من أُمتى أهل الكتاب وأهلُ اللَّبَنِ . فقال عقبة: يا رسول الله، وما أهل الكتاب؟ قال: "قوم يتَعلَّمون كتاب الله يُجادِلون الذين آمنوا". فقال عقبةُ: يا رسول الله، وما أهلُ اللَّبَنِ ؟ قال: "قومٌ يَتَّبِعون الشَّهَواتِ، ويُضَيِّعون الصَّلَواتِ" .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik b. el-Hayr ez-Zebâdî , Ebû Kabîl'den haber verdi; o şöyle demiştir: Bana Ukbe b. Âmir el-Cühenî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: "Ümmetimden Ehl-i Kitap ve Ehl-i Leben helak olacaktır." Ukbe: "Ey Allah'ın Resûlü, Ehl-i Kitap kimdir?" diye sordu. "Allah'ın Kitabı'nı öğrenip iman edenlerle tartışan bir topluluktur" buyurdu. Ukbe: "Ey Allah'ın Resûlü, Ehl-i Leben kimdir?" diye sordu. "Şehvetlerinin peşine düşen ve namazları zayi eden bir topluluktur" buyurdu.

قال أبو قَبِيل: لا أحسَبُ المُكذِّبين بالقَدَرِ إلا الذين يجادلون الذين آمنوا، وأما أهلُ اللَّبَن فلا أحسبهم إلا أهل العمود ، ليس عليهم إمام جماعةٍ، ولا يعرفون شهر رمضان.

Ebû Kabîl dedi ki: Kaderi yalanlayanların, ancak iman edenlerle tartışan kimseler olduğunu düşünüyorum. Ehl-i Leben'e gelince; onların da başlarında bir cemaat imamı bulunmayan ve ramazan ayını bilmeyen çadır halkı [bedeviler] olduğunu düşünüyorum.

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك أهل الشركِ.

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Aksine bununla şirk ehli kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ}. قال: هؤلاء المشركون .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ} “Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranların nasıl döndürüldüklerini görmedin mi?” buyruğu hakkında: "Bunlar müşriklerdir" dedi.

والصوابُ مِن القول في ذلك ما قاله ابن زيد، وقد بيَّن الله حقيقة ذلك بقولِه: {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا}.

Bu konuda doğru olan görüş, İbn Zeyd'in söylediğidir. Nitekim Allah Teâlâ: {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا} “Onlar, Kitab'ı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır” buyruğuyla bu gerçeği açıklamıştır.

القول في تأويل قوله تعالى: {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ (٧٤)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ (٧٤)} “Onlar, Kitab'ı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır; yakında bilecekler! Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman; kaynar suda, sonra da ateşte yakıldıkları zaman! Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilir. Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, biz önceden hiçbir şeye yalvarıp tapmıyormuşuz!' derler. İşte Allah, inkârcıları böyle saptırır.”

يقول تعالى ذكره: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا}، بكتابِ اللهِ، وهو هذا القرآنُ، و {الَّذِينَ} الثانيةُ في موضعِ خفضٍ ردًّا لها على {الَّذِينَ} الأُولى، على وجهِ النعتِ، {وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا}. يقولُ: وكذَّبوا أيضًا - مع تَكْذيبِهم بكتابِ اللهِ - بما أرسلنا به رُسُلَنا مِن إخلاصِ العبادة لله، والبراءةِ مما يُعبد من دونِه مِن الآلهة والأندادِ، والإقرارِ بالبعث بعدَ المماتِ للثواب والعقابِ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا} “Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranların nasıl döndürüldüklerini görmedin mi? Onlar, yalanlayanlardır”; yani Allah'ın Kitabı'nı -ki o, bu Kur'an'dır- [yalanlayanlardır]. İkinci {الَّذِينَ} kelimesi, sıfat kabilinden birinci {الَّذِينَ} kelimesine matuf olarak cer (esre) konumundadır. {وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا} “Ve elçilerimizle gönderdiklerimizi [de yalanlayanlardır]”. Şöyle buyurmaktadır: Onlar Allah'ın Kitabı'nı yalanlamalarının yanı sıra, elçilerimizle gönderdiğimiz ibadeti yalnızca Allah'a has kılma, O'ndan başka tapılan ilahlardan ve putlardan berî olma, sevap ve ceza için ölümden sonra dirilişi ikrar etme esaslarını da yalanladılar.

وقوله: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلَلُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ}. وهذا تهديد من الله المشركين، يقولُ جلَّ ثناؤه: فسوف يعلم هؤلاء الذين يجادلون في آيات الله، المكذِّبون بالكتاب، حقيقةَ ما تخبرهم به يا محمد، وصحةَ ما هم به اليوم

Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ} “Boyunlarında bukağılar ve zincirler olduğu hâlde pek yakında bileceklerdir!” Bu, Allah'tan müşriklere yönelik bir tehdittir. Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edip duran ve Kitab'ı yalanlayan bu kimseler, ey Muhammed, senin kendilerine haber verdiğin şeyin hakikatini ve bugün kendilerinin...

مُكَذِّبون من هذا الكتاب، حينَ تُجعل الأغلال والسلاسل في أعناقهم في جهنم.

yalanlamakta oldukları bu Kitab'ın doğruluğunu pek yakında bileceklerdir.

وقرأت قرأةُ الأمصار: {وَالسَّلَاسِل} برفعها، عطفًا بها على {الأَغْلَالُ}، على المعنى الذي بيَّنتُ، وذُكر عن ابن عباسٍ أنه كان يقرؤه: (والسَّلاسِلَ يَسْحَبون) بنصب السلاسلِ [وفتح (يَسْحَبُون)، بمعنى: ويَسْحَبون السلاسلَ] ، {فِي الْحَمِيمِ} .

Şehirlerin kurrâsı, açıkladığım mana doğrultusunda {الأَغْلَالُ} kelimesine atfederek {وَالسَّلَاسِلُ} şeklinde merfû (ötreli) okumuşlardır. İbn Abbas'tan ise bunu, zincirler kelimesini mansub [ve (يَسْحَبُون) kelimesini fetha ile, "zincirleri çekerler/sürüklerler" anlamında] {فِي الْحَمِيمِ} olmak üzere (والسَّلاسِلَ يَسْحَبون) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

وقد حكى أيضًا عنه أنه كان يقولُ: إنما هو: وهم في السلاسلِ يُسْحَبون . ولا يُجيرُ أهل العلم بالعربية خفض الاسم والخافض مضمرٌ. وكان بعضهم يقول في ذلك: لو أن مُتَوَهِّمًا قال: إنما المعنى: إذ أعناقهم في الأغلال وفي السلاسلِ يُسْحَبون. جازَ الخفضُ في "السلاسلِ" على هذا المذهب. وقال: مثله مما رُدَّ إلى المعنى قول الشاعر :

Yine ondan, ifadenin: (وَهُمْ فِي السَّلَاسِلِ يُسْحَبُونَ) "Onlar zincirler içinde sürüklenirler" şeklinde olduğunu söylediği de rivayet edilmiştir . Arap dili âlimleri, cer edatının takdiriyle bir ismin mecrur (esreli) kılınmasına cevaz vermezler. Onlardan bazıları bu konuda şöyle demiştir: Eğer bir zan sahibi: "Mana ancak, 'boyunları lalenler içinde ve zincirlerde sürüklenirler' şeklindedir" dese, bu mezhebe göre "es-selâsil" kelimesinde cer (esre) caiz olurdu. Ve dedi ki: Bunun manaya hamledilerek yapılmış bir benzeri de şairin şu sözüdür:

قد سالَمَ الحيَّاتُ منه القَدَما … الأُفْعُوانَ والشُّجَاعَ الأَرْقَما

Yılanlar onun ayağıyla barıştı... Engerek ve alaca yılanla da

فنصب الشُّجاعَ، والحياتُ قبل ذلك مرفوعةٌ؛ لأن المعنى: قد سالَمت رِجْلَه الحياتُ وسالمتها، فلما احتاجَ إلى نصب القافيةِ، جعل الفعلَ من القدم واقعا على الحيَّاتِ.

Daha önce [geçen] 'el-hayyât' kelimesi merfû (ötreli) olduğu halde 'eş-şucâ‘' kelimesini mansûb (üstünlü) kılmıştır. Zira mana şöyledir: 'Yılanlar onun ayağıyla barıştı ve [ayağı da] onlarla barıştı.' Şair, kafiyeyi mansûb kılmaya ihtiyaç duyunca, ayaktan [gerçekleşen barışma] fiilini yılanların üzerine vaki kılmıştır.

والصوابُ من القراءةِ عندَنا في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماع الحجةِ عليه، وهو رفع "السلاسلِ" عطفًا بها على ما في قوله: {فِي أَعْنَاقِهِمْ} مِن ذكرِ {الْأَغْلَالُ}.

Bize göre bu konudaki doğru kıraat, hüccet icmâı sebebiyle şehirler kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir; o da {فِي أَعْنَاقِهِمْ} ifadesindeki {الْأَغْلَالُ} zikrine atfedilerek "es-selâsil" kelimesinin merfû (ötreli) okunmasıdır.

وقوله: {يُسْحَبُونَ}. يقولُ: يَسحب هؤلاء الذين كذَّبوا في الدنيا بالكتاب زبانية العذاب يوم القيامة {فِي الْحَمِيمِ}؛ وهو ما قد انتهى حرُّه، وبلَغ غايتَه.

O'nun: {يُسْحَبُونَ} “Sürüklenirler” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Dünyada Kitab'ı yalanlayan bu kimseleri azap zebanileri kıyamet gününde {فِي الْحَمِيمِ} “kaynar suda” sürüklerler; o da sıcaklığı son noktaya ulaşmış ve zirveye varmış kaynar sudur.

وقوله: {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ}. يقولُ: ثم هم في نار جهنم يُحرقون، يقولُ: تُسْجَرُ بهم جهنم. أي: توقَدُ بهم.

O'nun: {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} “Sonra ateşte yakılırlar” buyruğu ise şöyle demektir: Sonra onlar cehennem ateşinde yakılırlar; yani cehennem onlarla tutuşturulur , onlarla alevlendirilir.

وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ في قوله: {يُسْجَرُونَ}. قال: تُوقَدُ بهم النارُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen onun: {يُسْجَرُونَ} “Yakılırlar” buyruğu hakkında: "Ateş onlarla tutuşturulur" dediğini bildirdi.

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ: عن السُّديِّ: {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ}. قال: يُحْرَقون في النارِ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den naklen: {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} “Sonra ateşte yakılırlar” buyruğu hakkında: "Ateşte yakılırlar" dediğini bildirdi.

حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ}. قال: يُسْجَرون في النارِ؛ يُوقَدُ عليهم فيها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} “Sonra ateşte yakılırlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Ateşte yakılırlar; [yani] orada üzerlerine [ateş] tutuşturulur."

وقوله: {ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِن دُونِ اللَّهِ}. يقولُ: ثم قيل لهم : أين الذين كنتم تُشركون بعبادتكم إياهم من دونِ اللهِ، مِن آلهتِكم وأوثانِكم، حتى يُغيثوكم فيُنْقِذوكم مما أنتم فيه من البلاء والعذابِ، فإن المعبود يُغِيثُ مَن عبَده وخدَمه؟! وإنما يقالُ لهم هذا توْبيخًا وتَقْريعًا على ما كان منهم في الدنيا من الكفر بالله وطاعة الشيطانِ، فأجاب المساكين عند ذلك فقالوا: {ضَلُّوا عَنَّا}. يقولون : عَدَلوا عنا، فأخذوا غير طريقنا، وتركونا في هذا البلاء، بل ما ضَلُّوا عَنَّا، ولكنا لم نَكُنْ نَدْعُو من قبل في الدنيا شيئًا. أي: لم نكن نعبد شيئًا.

O'nun: {ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِن دُونِ اللَّهِ} “Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilir” buyruğu şöyle demektir: Sonra onlara : "Allah'ı bırakıp da tapmak suretiyle O'na ortak koştuğunuz ilahlarınız ve putlarınız nerede? Gelsinler de içinde bulunduğunuz bela ve azaptan sizi kurtarıp imdadınıza yetişsinler! Çünkü tapılan varlık, kendisine kulluk ve hizmet edenin imdadına koşar!" denilir. Onlara bu söz, ancak dünyada Allah'ı inkâr edip şeytana uymuş olmalarından ötürü bir azarlama ve kınama olarak söylenir. Bunun üzerine o zavallılar cevap verip şöyle derler: {ضَلُّوا عَنَّا} “Bizden uzaklaşıp kayboldular”. Şöyle derler : Bizden saptılar, bizim yolumuzdan başka bir yola gittiler ve bizi bu belanın içinde terk ettiler. Hayır, aslında onlar bizden uzaklaşmış değiller; bilakis biz önceden dünyada hiçbir şeye yalvarıp tapmıyormuşuz; yani hiçbir şeye ibadet etmiyormuşuz.

يقول الله تعالى ذكرُه: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللهُ الْكَفِرِينَ}. يقولُ: كما أضلَّ هؤلاء الذين ضَلَّ عنهم في جهنم ما كانوا يعبدون في الدنيا من دونِ الله من الآلهة والأوثان آلهتهم وأوثانهم، كذلك يُضِلُّ الله أهل الكفر به عنه، وعن رحمته وعبادته، فلا يرحمهم فيُنَجِّيَهم من النارِ، ولا يُغِيتُهم فيُخَفِّفَ عنهم ما هم فيه من البلاء.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللهُ الْكَفِرِينَ} “İşte Allah, inkârcıları böyle saptırır”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'tan başka taptıkları ilahları ve putları cehennemde kendilerini yüzüstü bırakıp kaybolan o kimseleri putları nasıl saptırıp yalnız bıraktıysa, Allah da Kendisini inkâr eden kâfirleri Kendisinden, rahmetinden ve ibadetinden öyle saptırır; artık onlara merhamet edip ateşten kurtarmaz ve imdatlarına yetişip içinde bulundukları belayı hafifletmez.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)} “Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür. İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!”

يعنى تعالى ذكره بقوله: {ذَلِكُم بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}: هذا الذي فعلنا بكم أيها القومُ اليومَ؛ مِن تَعْذيبناكم العذابَ الذي أنتم فيه - بفَرَحِكم الذي كنتم تفرَحونه في الدنيا، بغير ما أذِن الله لكم به من الباطلِ والمعاصى، وبمرحكم فيها. والمرحُ: هو الأمرُ والبَطَرُ.

Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- {ذَلِكُم بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Bu, yeryüzünde haksız yere sevinip şımarmanızdan ötürüdür” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey topluluk! İçinde bulunduğunuz azapla sizi cezalandırmamız şeklinde bugün size yaptığımız bu muamele; dünyada iken bâtıl ve günahlar kabilinden Allah'ın size izin vermediği şeylerle sevinip şımarmanız ve orada böbürlenip taşkınlık yapmanız sebebiyledir. Merah (المرح) ise taşkınlık/kibir ve şımarıklıktır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} إلى: {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ}. قال: الفَرحُ والمَرحُ: الفَخْرُ والخُيَلاءُ، والعملُ في الأرضِ بالخطيئةِ، وكان ذلك في الشركِ، وهو مثلُ قولِه لقارونَ: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} [القصص: ٧٦]. وذلك في الشركِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan naklen onun: {بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} ayetinden {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “...kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini bildirdi: Fereh ve merah; övünmek, kibirlenmek ve yeryüzünde günah işlemektir; bu da şirk içindeyken idi. Nitekim bu, Kârûn'a söylenen şu söz gibidir: {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} [el-Kasas: 76] “Hani kavmi ona: 'Şımarma, çünkü Allah şımaranları sevmez' demişti.” Bu da şirk hakkındadır .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ}. قال: تَبْطَرون وتَأْشَرُون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen onun: {بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ} “Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür” buyruğu hakkında: "Şımarıp azıyordunuz" dediğini bildirdi.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {تَمْرَحُونَ}. قال: تَبْطَرون.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den naklen onun: {تَمْرَحُونَ} “Böbürlenmenizden” buyruğu hakkında: "Şımarıyordunuz" dediğini bildirdi.

وقولُه: {ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: يقالُ

O'nun: {ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا} “İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin!” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:

لهم: ادخُلوا أبوابَ جهنمَ السبعةَ، من كلِّ بابٍ منها جزءٌ مقسومٌ منكم خالدين فيها، {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ}. يقولُ: فبئسَ مَنْزِلُ المُتَكبرين في الدنيا على اللهِ أن يُوَحِّدوه ويؤمِنوا برُسُلِه اليومَ - جهنمُ.

onlara [şöyle denilir]: «Sizden ayrılmış birer pay olarak her bir kapısından girmek üzere cehennemin yedi kapısından, içinde ebedî kalıcılar olarak girin!» {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'ı birlemeye ve O'nun elçilerine iman etmeye karşı büyüklük taslayanların bugün [kalacağı] yer olan cehennem ne kötüdür!

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٧٧)}.

Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunun tefsir ve teviline dair açıklama: {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٧٧)} “Şimdi sen sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فاصبِرْ يا محمدُ على ما يُجادِلُك به هؤلاء المشركون في آياتٍ اللهِ التي أنزَلْناها عليك، وعلى تَكْذيبهم إياك، فإن الله مُنْجِزٌ لك فيهم ما وَعَدك؛ مِن الظَّفَرِ بهم والعُلُوِّ عليهم، وإحلالِ العذابِ بهم، سُنَّتَنا في موسى بن عمرانَ ومَن كذَّبه، {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فإما نُرِيَنَّك يا محمدُ في حياتِك بعض الذي نَعِدُ هؤلاء المشركين من العذابِ والنِّقْمةِ أن يَحِلَّ بهم، {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قبلَ أن يَحِلَّ ذلك بهم، {فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ}. يقولُ: فإلينا مصيرُك ومصيرُهم، فنحكُمُ عند ذلك بينَك وبينَهم بالحقِّ؛ بتَخْليدِناهم في النارِ، وإكرامِناك بجوارِنا في جناتِ النعيمِ.

Cenâb-ı Hak Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz Allah'ın ayetleri hakkında bu müşriklerin seninle tartışmalarına ve seni yalanlamalarına karşı sabret. Zira Allah, Mûsâ b. İmrân ve onu yalanlayanlar hakkındaki sünnetimiz uyarınca, onlara karşı sana zafer verme , onlara üstün kılma ve başlarına azabı indirme hususunda sana vadettiğini muhakkak yerine getirecektir. {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstersek de”. Şan ve senâsı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşriklere başlarına ineceğini vadettiğimiz azap ve cezanın bir kısmını ya senin hayatında sana gösteririz, {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut seni vefat ettiririz”; bu [azap] başlarına inmeden önce [senin canını alırız]. {فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} “onlar ancak bize döndürüleceklerdir”. Şöyle buyurmaktadır: Senin de onların da dönüşü bizedir; işte o zaman, onları ateşte ebedî bırakarak ve seni de huzurumuzda Naîm cennetlerinde ağırlayarak aranızda hak ile hükmederiz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattıklarımız da vardır, sana kıssalarını anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın herhangi bir ayet (mucize) getiremez. Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve batıl taraftarları işte orada hüsrana uğrarlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا} يا محمدُ، {رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ} إلى أممِها، {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ}. يقولُ: مِن أولئك الرسلِ الذين أرسلناهم إلى أممِهم مَن قَصَصْنا عليك نبأَهم، {وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} نبأَهم.

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا} “Andolsun gönderdik” {رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ} “senden önce de peygamberler” [kendi] ümmetlerine, {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ} “onlardan kimini sana anlattık”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: O peygamberlerden -ki onları kendi ümmetlerine gönderdik- sana haberini anlattığımız kimseler vardır; {وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “onlardan kimini de sana anlatmadık”, [yani] haberlerini [sana bildirmedik].

وذُكر عن أنسٍ أنهم ثمانيةُ آلافٍ.

Enes'ten nakledildiğine göre onların sayısı sekiz bindir.

ذكرُ الروايةِ بذلك

Buna dair rivayetin zikri:

حدَّثنا عليُّ بنُ شعيبٍ السِّمْسَارُ، قال: ثنا معنُ بنُ عيسى، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ المهاجرِ بن مِشمارٍ، عن محمدِ بن المُنْكَدرِ، عن يزيدَ بن أبانٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: بُعِث النبيُّ ﷺ بعدَ ثمانيةِ آلافٍ مِن الأنبياء؛ منهم أربعةُ آلافٍ مِن بني إسرائيلَ .

Bize Ali b. Şuayb es-Simsâr anlattı, dedi ki: Bize Ma'n b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. el-Mühâcir b. Mişmâr, Muhammed b. el-Münk Cloud'dan, o Yezîd b. Ebân'dan, o da Enes b. Mâlik'ten naklen anlattı; Enes şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, sekiz bin peygamberden sonra gönderilmiştir; bunlardan dört bini İsrâiloğulları'ndandır."

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن عُتْبَةَ بن عُتيبةَ البصريِّ العَبْدِيِّ، عن أبي سهلٍ، عن وهبِ بن عبدِ اللهِ بن كعبِ بن سَورٍ الأَزْدِيِّ، عن سَلْمَى ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "بعَث اللهُ أربعةَ آلافٍ نبيٍّ" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Utbe b. Uteybe el-Basrî el-Abdî'den, o Ebû Sehl'den, o Vehb b. Abdillâh b. Ka'b b. Sevr el-Ezdî'den, o Selmâ'dan , o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlattı; Efendimiz şöyle buyurmuştur: "Allah dört bin peygamber göndermiştir."

حدَّثني أحمدُ بنُ الحسينِ التِّرمِذِيِّ، قال: ثنا آدمُ بن أبي إياسٍ العسقلانيُّ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن عبدِ الله بن نُجِيٍّ، عن عليّ بن أبي طالبٍ في قولِه: {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ}. قال: بعَث اللهُ عبدًا حَبَشِيًّا نَبِيًّا، فهو الذي لم نَقْصُصْ عليك.

Bana Ahmed b. el-Hüseyn et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Âdem b. Ebî İyâs el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, o Abdullah b. Nüceyy'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den [naklen] Allah Teâlâ'nın: {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Onlardan bir kısmını sana anlattık, bir kısmını ise sana anlatmadık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah Habeşli bir kulu peygamber olarak gönderdi; işte o, sana [kıssasını] anlatmadığımız kimsedir.”

وقولُه: {وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما جعَلنا لرسولٍ ممن أرسَلناه من قبلِك، الذين قَصَصْناهم عليك، والذين لم نَقْصُصْهم عليك، إلى أممِها، أن يأتىَ قومَه بآيةٍ فاصلةٍ بينَه وبينَهم، إلا بإذنِ اللهِ له بذلك، فيأتِيَهم بها، يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه: فلذلك لم نجعلْ لك أن تأتىَ قومَك بما يَسْألونك من الآياتِ دونَ إذْننِا لك بذلك، كما لم نجعلْ لمَن قبلَك مِن رُسُلِنا، إلا أن نأذنَ له به، {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ}. [يقولُ: فإذا جاء قضاءُ اللهِ بينَ رسلِه وأممِها قُضِى بالحقِّ] . يعنى: بالعدلِ، وهو أن يُنَجِّيَ رُسُلَه والذين آمنَوا معهم، {وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ}. يقولُ: وهَلَك هنالك الذين أَبطَلوا؛ في قيلِهم الكذبَ، وافترائِهم على اللهِ، وادعائِهم له شريكًا.

O'nun: {وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın herhangi bir ayet (mucize) getiremez” buyruğuna gelince; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Senden önce ümmetlerine gönderdiğimiz, sana kıssalarını anlattığımız ve anlatmadığımız elçilerden hiçbirine, Allah'ın kendisine izin vermesi dışında, kendisiyle kavmi arasında hakkı ayırt edici bir mucize getirme yetkisi vermedik ki onu onlara getirebilsin. Şan ve senâsı yüce olan Allah Peygamberine şöyle buyurmaktadır: İşte bu sebeple, senden önceki elçilerimize izin vermedikçe mucize getirme imkânı tanımadığımız gibi, sana da Bizim iznimiz olmaksızın kavminin senden istediği mucizeleri getirme imkânı vermedik. {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ} “Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur”. [Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın elçileriyle ümmetleri arasındaki hükmü geldiği zaman hak ile hükmolunur] ; yani adaletle hükmedilir ki bu da elçilerini ve onlarla birlikte iman edenleri kurtarmasıdır. {وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ} “Ve batıl taraftarları işte orada hüsrana uğrarlar”. Şöyle buyurmaktadır: Yalan söz söylemek, Allah'a iftira etmek ve O'na ortak isnat etmek suretiyle batıla sapanlar işte orada helak olup hüsrana düşerler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)} “Allah O'dur ki, binesiniz diye ve bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için en'âmı (evcil hayvanları) var etti. Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir arzuya (ihtiyaca) onların üzerinde ulaşasınız diye. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız. O, size ayetlerini (delillerini) gösteriyor; peki Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr ediyorsunuz?”

يقولُ تعالى ذكرُه: {اللَّهُ} الذي لا تصلُحُ الأُلوهةُ إلا له، أيُّها المشركون به مِن قريشٍ، {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ}؛ مِن الإبلِ والبقرِ والغنمِ والخيلِ، وغيرِ ذلك مِن البهائمِ التي يَقْتَنيها أهلُ الدنيا؛ لمَرْكَبٍ أو لَمَطْعَمٍ، {لِتَرْكَبُوا مِنْهَا}. يعنى الخيلَ [والبغالَ] والحميرَ، {وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}. يعنى الإبلَ والبقرَ والغنمَ. وقال: {لِتَرْكَبُوا مِنْهَا}. ومعناه: لتركَبوا منها بعضًا، ومنها بعضًا تأكُلون. فحُذِف استغناءً بدلالةِ الكلامِ على ما حُذف.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş'ten O'na ortak koşanlar! {اللَّهُ} “Allah” ki ilahlık yalnızca O'na mahsustur; {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ} “size en'âmı (evcil hayvanları) var edendir”; binmek veya yemek amacıyla deve, sığır, davar, at ve dünya ehlinin edindiği diğer hayvanlardan [var etmiştir]. {لِتَرْكَبُوا مِنْهَا} “Bir kısmına binesiniz diye”; yani atlara, [katırlara] ve eşeklere [binesiniz], {وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} “bir kısmından da yersiniz”; yani develeri, sığırları ve davarları [yersiniz]. Cenâb-ı Hak: {لِتَرْكَبُوا مِنْهَا} “Bir kısmına binesiniz diye” buyurmuştur; bunun manası: "Onların bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz" demektir. İfadenin delaleti hazfedileni gösterdiği için [bu kısım] hazfedilmiştir.

وقولُه: {وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ}. [يقولُ: ولكم في الأنعامِ التي جعَلها لكم منافعُ] ، وذلك أنْ جعَل لكم من جلودِها {بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} [النحل: ٨٠].

O'nun: {وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Onlarda sizin için faydalar vardır” buyruğuna gelince; [şöyle buyurmaktadır: Sizin için var ettiği en'âmda başka faydalar da vardır] ; o da: {بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} [en-Nahl: 80] “...göç gününüzde ve konaklama gününüzde hafifçe taşıyacağınız evler (çadırlar) ve onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta kıldı” ayetinde belirtildiği gibi, onların derilerinden size çadırlar ve eşyalar kılmış olmasıdır.

وقولُه: {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ}. يقولُ: ولتَبْلُغوا بالحَمُولةِ على بعضِها؛ وذلك الإبلُ، {حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ}، لم تكونوا لِتَبْلُغوها ، لولا هي، إلا بشِقِّ أنفسِكم. كما قال جلَّ ثناؤه: {وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ} [النحل: ٧].

O'nun: {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ} “Gönüllerinizdeki bir arzuya (ihtiyaca) onların üzerinde ulaşasınız diye” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Yük taşıyarak bazısının -ki o da devedir- sırtında {حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ} “gönüllerinizdeki bir arzuya (ihtiyaca)”, onlar olmasaydı canınız çıkmadan (büyük bir meşakkat çekmeksizin) ulaşamayacağınız [bir yere] ulaşasınız diye [onları yarattı]. Nitekim Celâl-i Senâsı şöyle buyurmuştur: {وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ} [en-Nahl: 7] “Ağırlıklarınızı, ancak canınız çıkmadan (büyük bir zorlukla) ulaşabileceğiniz bir beldeye taşırlar”.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ}. يعنى: الإبلُ تحملُ أثقالَكم إلى بلدٍ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ} “Gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşasınız diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Develerin yüklerinizi bir beldeye taşımasını kastetmektedir .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ}: لحاجتِكم ما كانت .

Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ} “Gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşasınız diye” ayeti hakkında: "Her ne olursa olsun ihtiyacınız için" dediğini rivayet etti .

قولُه: {وَعَلَيْهَا}. يعنى: على هذه الإبل وما جانسها من الأنعامِ المركوبةِ، {وَعَلَى الْفُلْكِ}. يعني: وعلى السفنِ، {تُحْمَلُونَ}. يقولُ: نحملُكم على هذه في البَرِّ، وعلى هذه في البحرِ، {وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ}. يقولُ: ويُرِيكُم حُجَجَه، {فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ}. يقولُ: فأَيَّ حُجَجِ اللهِ التي يُرِيكم أيُّها الناسُ في السماءِ وفي

Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَيْهَا} “Hem onların üzerinde” buyruğu; bu develerin ve binek olarak kullanılan benzeri en'âmın üzerinde [taşınırsınız] demektir. {وَعَلَى الْفُلْكِ} “Ve gemilerin üzerinde”, yani gemilerin üzerinde [demektir]. {تُحْمَلُونَ} “Taşınırsınız” buyruğu hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Sizi karada bunların üzerinde, denizde ise bunların üzerinde taşırız. {وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ} “Ve [Allah] size ayetlerini gösterir” buyruğu hakkında: Size delillerini gösterir, der. {فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} “Artık Allah’ın hangi ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” buyruğu hakkında ise şöyle der: Ey insanlar! Allah'ın gökte ve

الأرضِ تُنْكِرون صحتَها، فتكذِّبون من أجل فسادِها بتوحيدِ اللهِ، وتَدْعون مِن دونِه إلهًا.

yerde gösterdiği hangi delillerinin doğruluğunu inkâr ediyorsunuz da onların [delil olma vasfının] bozuk olduğunu öne sürerek Allah'ın birliğini yalanlıyor ve O'ndan başka ilah ediniyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir baksınlar? Onlar kendilerinden hem sayıca daha çok, hem kuvvetçe daha çetin, hem de yeryüzündeki eserleri bakımından daha üstündüler. Fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı (kendilerinden hiçbir şeyi savamadı).”

يقولُ تعالى ذكرُه: أفلم يَسِرْ يا محمدُ هؤلاء المُجادِلوك في آياتِ اللهِ مِن مُشركي قومِك في البلادِ، فإنهم أهلُ سفرٍ إلى الشامِ واليمنِ - رحلتُهم في الشتاءِ والصيفِ - فينظُروا فيما وَطِئوا من البلادِ إلى وقائِعنا بمَن أوقَعنا به مِن الأممِ قبلَهم، ويَرَوا ما أَحْلَلْنا بهم من بأسِنا بتكْذيبِهم رُسُلَنا وجُحُودِهم آياتِنا، كيف كان عُقْبَى تَكْذيبِهم؟ {كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ}. يقولُ: كان أولئك الذين من قبلِ هؤلاء المُكَذِّبيك مِن قريشٍ أكثرَ عددًا مِن هؤلاء، وأشدَّ بَطْشًا، وأقوى قوةً، وأبقَى في الأرضِ آثارًا؛ لأنهم كانوا يَنْحِتون مِن الجبالِ بيوتًا، ويتخِذون مصانعَ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin kavminin müşriklerinden olup da Allah'ın ayetleri hakkında seninle tartışan şu kimseler -ki onlar kış ve yaz yolculukları yaparak Şam'a ve Yemen'e seyahat eden kimselerdir- yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki ayak bastıkları beldelerde kendilerinden önceki ümmetlerin başına getirdiğimiz felaketlere baksınlar; elçilerimizi yalanlamaları ve ayetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle başlarına indirdiğimiz azabımızı ve yalanlamalarının akıbetinin nasıl olduğunu görsünler? {كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ} “Onlar kendilerinden daha çoktular”. Şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten seni yalanlayan şu kimselerden öncekiler, sayıca bunlardan daha çok, yakalayış bakımından daha çetin, kuvvetçe daha güçlü ve yeryüzünde eser bırakma yönünden daha kalıcı idiler; çünkü onlar dağları yontup evler yapıyor ve sağlam yapılar (kaleler/köşkler) ediniyorlardı.

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ}: المَشْيَ بأرجلِهم .

Mücâhid bu hususta el-Hâris'in bana naklettiği şu sözü söylerdi: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ} “ve yeryüzündeki eserleri bakımından” ayeti hakkında: "[Yeryüzünde] ayaklarıyla yürümeleri" dediğini rivayet etti .

{فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}. يقولُ: فلما جاءهم بأسُنا وسطوتُنا، لم يُغْنِ عنهم الذي كانوا يعمَلون من البيوتِ في الجبالِ، ولم يدفَعْ ذلك عنهم شيئًا، ولكنهم بادُوا جميعًا فهلَكوا. وقد قيل: إن معنى قولِه: {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ}: فأَيُّ شيءٍ أغنَى عنهم؟ وعلى هذا التأويلِ يجبُ أن تكونَ "ما" الأولى في موضعِ نصبٍ، والثانيةُ في موضعِ رفعٍ. يقولُ: فلهؤلاء المُجادِليك مِن قومِك يا محمدُ في أولئك مُعْتَبَرٌ إِن اعْتَبَروا، ومُتَّعَظٌ إِن اتَّعَظوا، وإِنَّ بِأسَنا إذا حلَّ

{فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Azabımız ve şiddetli cezamız onlara geldiğinde, dağlarda inşa edip durdukları evler kendilerine hiçbir fayda vermedi ve bu [yaptıkları], onlardan hiçbir şeyi savamadı; bilakis hepsi helâk olup yok oldular. Şöyle de denilmiştir: O'nun {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ} sözünün anlamı: “Onlara ne fayda sağladı ki?” demektir. Bu yoruma göre birinci “mâ” (ما) lafzının mansub konumunda (mef‘ûl), ikinci “mâ”nın ise merfû konumunda (fâil) olması gerekir. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminden seninle tartışan şu kimseler için -şayet ibret alırlarsa- o [helâk edilenler]de bir ibret, -şayet öğüt alırlarsa- bir öğüt vardır. Şüphesiz bizim azabımız...

بالقومِ المجرمين لم يدفعه دافعٌ، ولم يمنعْه مانعٌ، وهو بهم إن لم يُنِيبوا إلى تَصْديقِك واقعٌ.

suçlu kavmin başına gelince onu hiçbir defeden defedemez, hiçbir engelleyen engelleyemez; şayet sana inanmaya yönelmezlerse o azap onların da başına kesinlikle gelecektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmesinin tefsir ve teviline dair açıklama: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨٣)} “Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar (böbürlendiler) da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما جاءت هؤلاء الأممَ الذين مِن قبلِ قريشٍ المُكذِّبةَ رُسُلَها - رُسُلُهم الذين أرسَلهم اللهُ إليهم {بِالْبَيِّنَاتِ}، يعنى: بالواضحاتِ مِن حُجَجِ اللهِ ﷿، {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ}. يقولُ: فرِحوا، جهلًا منهم، بما عندَهم من العلمِ، وقالوا: لن نُبْعَثَ، ولن يُعَذِّبَنا اللهُ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten önce peygamberlerini yalanlayan şu ümmetlere, Allah'ın kendilerine gönderdiği elçileri {بِالْبَيِّنَاتِ} “apaçık delillerle”; yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın açık hüccetleriyle geldiklerinde, {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar”. Şöyle buyurmaktadır: Cehaletlerinden ötürü kendi yanlarındaki [dünyevî/zanî] bilgiyle şımarıp böbürlendiler ve: "Biz yeniden diriltilmeyeceğiz, Allah bize azap etmeyecektir" dediler.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ}. قال: قولُهم: نحن أعلمُ منهم، لن نُعَذَّبَ، ولن نُبْعَثَ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onların: "Biz onlardan daha bilgiliyiz; biz azap görmeyeceğiz ve yeniden diriltilmeyeceğiz" demeleridir .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ}: بجهالتِهم .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar” ayeti hakkında: "Cehaletleriyle [şımardılar]" dediğini rivayet etti .

وقولُه: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ: وحَلَّ بهم مِن عذابِ اللهِ ما كانوا يَسْتَعْجِلون رُسُلَهم به؛ استهزاءً به وسخريةً.

Allah Teâlâ'nın: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” buyruğuna gelince; [Ebû Ca‘fer] şöyle der: [Vaktiyle] alay ve eğlence konusu yaparak peygamberlerinden aceleyle gelmesini istedikleri Allah'ın azabı başlarına indi.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}: ما جاءتهم به رُسُلُهم مِن الحقِّ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” buyruğu hakkında: "Peygamberlerinin kendilerine getirdiği hak [azap onları kuşattı]" dediğini rivayet etti .