وقال آخرون: بل عَنَى بذلك أنه أَغْنى مَن شاء مِن خَلْقِه، وأَفْقَر مَن شاء.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, yaratılmışlarından dilediğini zengin kıldığını, dilediğini de fakir kıldığını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَأَقْنَى}. قال: {أَغْنَى} فأَكثَر، و {وَأَقْنَى} أقلَّ. وقرَأ: {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} [العنكبوت: ٦٢].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَأَقْنَى} “Ve şüphesiz zengin eden de sermaye sahibi kılan da O'dur” kavli hakkında şöyle demiştir: “{أَغْنَى} [verip] çoğalttı, {وَأَقْنَى} ise azalttı [demektir].” Ardından şu ayeti okudu: {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} “Kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar” [Ankebut: 62].
وقولُه: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}. يقولُ جل ثناؤُه: وأنَّ ربَّك يا محمدُ هو ربُّ الشِّعْرى. يعني بالشِّعْرى النَّجْمَ الذي يُسَمَّى هذا الاسمَ، وهو نَجْمٌ كان بعضُ أهلِ الجاهليةِ يعبدُه مِن دونِ اللَّهِ.
O'nun: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى} “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavline gelince; O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Şüphesiz senin Rabbin Şi'râ'nın da Rabbidir. Şi'râ ile bu isimle anılan yıldızı kastetmektedir. O, Câhiliye ehlinden bazılarının Allah'ı bırakıp taptıkları bir yıldızdı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}. قال: هو الكوكبُ الذي يُدعى الشِّعْرَى .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى} “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O, kendisine Şi'râ denilen yıldızdır .”
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}. قال: الكوكبُ الذي خَلْفَ الجوزاءِ، كانوا يعبُدونه .
Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Husayf'tan, o da Mücâhid'den: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى} “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Cevzâ'nın ardındaki yıldızdır; ona tapıyorlardı .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den rivayet etti:
{وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}. قال: نجمٌ كان يُعْبَدُ في الجاهليةِ.
{وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى} “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Câhiliye döneminde tapılan bir yıldızdır .”
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {رَبُّ الشِّعْرَى}. قال: مِرْزَمُ الجوزاءِ .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti; dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {رَبُّ الشِّعْرَى} “Şi'râ'nın Rabbi” kavli hakkında: “Cevzâ'nın mirzemi [yıldızıdır] ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}: كان حيٌّ مِن العربِ يَعْبُدون الشِّعْرَى، هذا النَّجْمُ الذي رأَيتم. قال بشرٌ: قال يزيدُ : النَّجْمُ الذي يَتْبَعُ الجوزاءَ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى} “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Araplardan bir kabile, gördüğünüz bu yıldıza, Şi'râ'ya tapıyordu.” Bişr dedi ki: Yezîd : “Cevzâ'yı takip eden yıldızdır” dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {رَبُّ الشِّعْرَى}. قال: كان ناسٌ في الجاهليةِ يعبُدون هذا النَّجْمَ الذي يُقالُ له الشِّعْرى .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {رَبُّ الشِّعْرَى} “Şi'râ'nın Rabbi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Câhiliye döneminde birtakım insanlar Şi'râ denilen bu yıldıza tapıyorlardı .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى}: كانت تُعبَدُ في الجاهليةِ، فقال: تعبُدون هذه وتَترْكون ربَّها! اعبُدوا ربَّها. قال: والشِّعْرَى النَّجْمُ الوَقَّادُ الذي يَتْبَعُ الجوزاءَ، يقالُ له: المِرْزَمُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى} “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavli hakkında şöyle demiştir: “Câhiliye döneminde ona tapılıyordu. Bunun üzerine Allah: 'Siz buna tapıp onun Rabbini mi terk ediyorsunuz! Onun Rabbine kulluk edin' buyurdu.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Şi'râ, Cevzâ'yı takip eden parlak bir yıldızdır; ona el-Mirzem denir.”
وقولُه: {وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى}. يعني تعالى ذكرُه بعادٍ الأُولى: عادَ بنَ
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى} “Ve şüphesiz önceki Âd kavmini O helak etti” kavline gelince; zikri yüce olan Allah, “önceki Âd” ifadesiyle Âd b.
إرمَ بنِ عَوْصِ بن سامِ بنِ نوحٍ، وهم الذين أهلَكهم اللَّهُ بريحٍ صرصرٍ عاتيةٍ، وإيَّاهم عنَى بقولِه: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ} [الفجر: ٦، ٧].
İrem b. Avs b. Sâm b. Nûh'tur. Onlar, Allah'ın dondurucu ve şiddetli bir kasırgayla helak ettiği kimselerdir. Allah şu buyruğuyla onları kastetmiştir: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ (٦) إِرَمَ} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd kavmine, İrem'e?” [Fecr: 6, 7].
واختلفتِ القرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامةُ قرأَةِ المدينةِ وبعضُ قرأَةِ البصرةِ: (عادًا لُّولَى) بتركِ الهمزِ، وجزمِ النونِ ، حتى صارت اللامُ في {الْأُولَى} كأنَّها لامٌ مُثقَّلةٌ، والعربُ تَفْعَلُ ذلك في مثلِ هذا، حُكِي عنها سماعًا منهم: قُمْ لَانَ عنا. يريدُ: قُمِ الآنَ. جزَموا الميمَ لما حُرِّكت اللامُ التي مع الأَلِفِ في "الآن". وكذلك تقولُ: صُمْ لِثْنَينِ. يريدون: صُمِ الإثنينِ. وأما عامةُ قرأَةِ الكوفةِ وبعضُ المكيِّين، فإنهم قرَءُوا ذلك بإظهارِ النونِ وكسرِها وهمزِ {الْأُولَى} ، على اختلافٍ في ذلك عن الأعمشِ، فرَوَى أصحابُه عنه - غيرَ القاسمِ بنِ مَعْنٍ - موافقةَ أهلِ بلدِه في ذلك. وأما القاسمُ بنُ مَعْنٍ فحُكِي عنه عن الأعمشِ أنه وافَق في قراءتِه ذلك قرأةَ المدنيِّين .
Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli ile Basra kurrâsının bir kısmı bunu; hemzeyi terk edip nûnu cezimleyerek (عَادًا لُّولَى) şeklinde okumuştur; öyle ki {الْأُولَى} kelimesindeki lâm sanki şeddeli bir lâm gibi olmuştur. Araplar böylesi durumlarda böyle yapar. Kendilerinden işitilerek şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: (قُمْ لَانَ عنا) yani (قُمِ الآنَ) 'Şimdi kalk' demek isterler. “el-Ân” kelimesindeki elifle beraber olan lâm harekelenince mîmi cezimlemişlerdir. Yine aynı şekilde: (صُمْ لِثْنَينِ) derler; (صُمِ الإثنينِ) 'Pazartesi günü oruç tut' demek isterler. Kûfe kurrâsının geneli ile Mekkelilerin bir kısmı ise nûnu izhar edip kesreleyerek ve {الْأُولَى} kelimesini hemzeleyerek okumuşlardır. Bu hususta A'meş'ten farklı rivayetler gelmiştir; arkadaşları -Kāsım b. Ma'n müstesna- onun bu konuda kendi şehir halkına uyduğunu rivayet etmişlerdir. Kāsım b. Ma'n'dan ise A'meş'in bu kelimenin kıraatinde Medinelilerin kıraatine uyduğu rivayet edilmiştir .
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا ما ذكَرْنا مِن قراءةِ الكوفيِّين؛ لأن ذلك هو الفصيحُ مِن كلامِ العربِ، وأن قراءةَ مَن كان مِن أهلِ السَّلِيقةِ فعلى البيانِ والتفخيمِ، وأن الإدغامَ في مثلِ هذا الحرفِ وتركَ البيانِ، إنما يُوسَّعُ فيه لمن كان ذلك سجيَّتَه وطبعَه مِن أهلِ البوادِي. فأما المُوَلَّدون فإِن حُكْمَهم أَن يَتَحَرَّوا أَفصحَ القراءاتِ وأعذبَها وأثبتَها، وإن كانت الأخرى جائزةً غيرَ مردودةٍ.
Bize göre bu kelimedeki doğru kıraat, Kûfelilerin kıraatinden zikrettiğimizdir. Çünkü Arap kelamında fasih olan budur. Fıtratı üzere fasih konuşan kimselerin kıraati ise açıkça ve harfleri dolgun söylemeye (tefhime) dayanır. Böylesi bir harfte idğam yapmak ve açık okumayı terk etmek, ancak çöl ehlinden olup bu kendisinin fıtratı ve tabiatı olan kimseler için genişlik tanınan bir durumdur. Sonradan Araplaşanlara (müvelledûn) gelince, onların hükmü; diğer kıraat caiz olup reddedilmiş olmasa bile, kıraatlerin en fasihini, en tatlısını ve en sağlam olanını araştırıp seçmeleridir.
وإنما قيلَ لعادِ بنِ إِرمَ: {عَادًا الْأُولَى}. لأن بني لُقَيْمِ بنِ هَزَّالِ بنِ هُزَيلِ [بنِ عُتَيْلِ بنِ صَدِّ] بنِ عادٍ الأكبرِ، كانوا أيامَ أَرْسَلَ اللَّهُ على عادٍ الأكبرِ عذابَه سُكَّانًا
İrem oğlu Âd'a {عَادًا الْأُولَى} “Önceki Âd” denilmesinin sebebi şudur: Çünkü Büyük Âd oğlu [Uteyl oğlu Sadd oğlu] Huzeyl oğlu Hezzâl oğlu Lukaym oğulları, Allah Teâlâ Büyük Âd kavmine azabını gönderdiği günlerde...
بمكةَ مع إخوانِهم مِن العمالقةِ، ولدِ عِمْليقَ بنِ لاوذَ بنِ سامِ بنِ نوحٍ، ولم يكونوا مع قومِهم مِن عادٍ بأرضِهم، فلم يُصِبْهم مِن العذابِ ما أصاب قومَهم، وهم عادٌ الآخرةُ، ثم هلكوا بعدُ.
Mekke'de, Nûh oğlu Sâm oğlu Lâvez oğlu İmlîk'in çocukları olan kardeşleri Amâlika ile birlikte ikamet ediyorlardı. Kendi kavimleri olan Âd ile birlikte onların topraklarında değillerdi. Bu yüzden kavimlerine isabet eden azap onlara isabet etmedi. İşte onlar sonraki Âd kavmidir; daha sonra onlar da helak olup gitmişlerdir.
وكان هلاكُ عادٍ الآخرةِ بِبَغْيِ بعضِهم على بعضٍ، فتفانَوا بالقتلِ، فيما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ .
Sonraki Âd kavminin helakı ise birbirlerine karşı taşkınlık ve zulüm etmelerinden ötürü olmuştur; İbn Humeyd'in bize rivayet ettiği şu haberde olduğu gibi birbirlerini öldürerek yok etmişlerdir: Dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti .
فلِما ذكَرْنا قيل لعادٍ الأكبرِ الذي أهلَك اللهُ ذرِّيتَه بالريحِ: {عَادًا الْأُولَى}. لأنها أُهْلِكت قبلَ عادٍ الآخرةِ.
İşte zikrettiğimiz bu sebepten ötürü , Allah'ın soyunu rüzgârla helak ettiği Büyük Âd için: {عَادًا الْأُولَى} “Önceki Âd” denilmiştir. Zira onlar sonraki Âd kavminden önce helak edilmişlerdir.
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ: إنما قيلَ لعادٍ: {الْأُولَى}. لأنها أوَّلُ الأممِ هلاكًا.
İbn Zeyd ise şöyle derdi: Âd kavmine: {الْأُولَى} “Önceki” denilmesinin sebebi, onların helak olma bakımından ümmetlerin ilki olmalarıdır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى}. قال: يقالُ: هي مِن أوَّلِ الأممِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى} “Önceki Âd kavmini helak etti” kavli hakkında: “Denilir ki: O [helak olan] ilk ümmetlerdendir ” demiştir.
وقولُه: {وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولم يُبْقِ اللهُ ثمودَ فيَتْرُكَها على طُغْيانِها وتمرُّدِها على ربِّها مقيمةً، ولكنه عاقَبها بكفرِها وعُتُوِّها فأهلَكها.
O'nun: {وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى} “Semûd'u da [helak etti] ve geriye hiçbir şey bırakmadı” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah Semûd kavmini de geriye bırakıp azgınlıkları ve Rablerine karşı isyanları üzere devam etmelerine müsaade etmedi; bilakis inkârları ve haddi aşmaları sebebiyle onları cezalandırıp helak etti.
واختلفتِ القرأَةُ في قراءةِ [قولِه: {وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى}] فقرَأتْه عامةُ قرأَةِ الأمصارِ؛ البصرةِ وبعضِ الكوفيِّين: (وثَمُودًا فَمَا أبْقَى) بالإجراءِ، اتِّباعًا [الخطِّ المصحفِ]، إذ كانت الألِفُ مُثبَتةً فيه. وقرأه بعدُ عامةُ الكوفيين بتركِ الإجراءِ.
Kıraat âlimleri [O'nun: {وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى} “Semûd'u da [helak etti] ve geriye hiçbir şey bırakmadı” kavlinin] okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kıraat âlimlerinin geneli -yani Basra [kurrâsı] ve Kûfelilerin bir kısmı-, elif [harfi] onda [mushafta] yazılı olduğu için [mushafın hattına] uyarak [kelimeyi] munsarıf olarak (tenvinle) (وَثَمُودًا فَمَا أَبْقَى) şeklinde okumuştur. Bundan sonra Kûfelilerin geneli ise [kelimeyi] gayrimunsarıf olarak (tenvinsiz) okumuştur.
وذُكِر أنه في مصحفِ عبدِ اللَّهِ بغير أَلِفٍ .
Abdullah'ın mushafında ise elifsiz olduğu zikredilmiştir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان معروفتان، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لصحتِهما في الإعرابِ والمعنى.
Bize göre bu husustaki doğru görüş, bunların meşhur iki kıraat olduğudur; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; çünkü her ikisi de irap ve anlam bakımından sahihtir.
وقد بيَّنا قصةَ ثمودَ وسببَ هلاكِها فيما مضَى، بما أَغْنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Semûd kavminin kıssasını ve helak oluş sebeplerini daha önce bu yerde tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى (٥٢) وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى (٥٣) فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى (٥٤)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى (٥٢) وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى (٥٣) فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى (٥٤)} “Daha önce de Nûh kavmini [helak etmişti]. Çünkü onlar çok daha zâlim ve çok daha azgındılar. Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi. Onları kaplayan azap kaplayıverdi.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وأنه أهلَك قومَ نوحٍ قبلَ عادٍ وثمودَ، إنهم كانوا هم أشدَّ ظلمًا لأنفسِهم، وأعظمَ كفرًا بربِّهم، وأشدَّ طُغْيانًا وتمرُّدًا على اللَّهِ مِن الذين أهلَكهم مِن بعدِهم مِن الأممِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O, Âd ve Semûd'dan önce Nûh kavmini de helak etti. Şüphesiz onlar, kendilerinden sonra helak ettiği ümmetlere kıyasla kendilerine çok daha fazla zulmeden, Rablerini çok daha büyük bir inkârla inkâr eden, Allah'a karşı çok daha azgın ve isyankâr olan kimselerdi.
وكان طُغْيانُهم الذي وصَفهم اللَّهُ به أنهم كانوا بذلك أكثرَ طُغْيانًا [على ربِّهم] مِن الأممِ، كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى}: لم يكنْ قَبِيلٌ مِن الناسِ هم أظلمَ وأَطْغى مِن قومِ نوحٍ، دعاهم نبيُّ اللَّهِ نوحٌ ﵇ ألفَ سنةٍ إلا خمسين عامًا، كلما هلَك قرنٌ نشَأ قرنٌ دعاهم نبيُّ اللهِ، حتى ذُكِر لنا أنَّ الرجلَ كان يأخُذُ بيدِ ابنِه فيمْشِي به فيقولُ: يا بُنيَّ، إنَّ أبي قد مَشَى بي إلى هذا وأنا مثلُك يومَئذٍ. تتايُعًا في
Allah'ın kendilerini vasfettiği azgınlıkları, bu sebeple [Rablerine karşı] diğer ümmetlerden çok daha fazla azgın olmalarıydı. Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى} “Daha önce de Nûh kavmini [helak etmişti]. Çünkü onlar çok daha zâlim ve çok daha azgındılar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İnsanlar arasında Nûh kavminden daha zâlim ve daha azgın hiçbir topluluk olmamıştır. Allah'ın nebisi Nûh aleyhisselâm onları elli yılı müstesna bin sene boyunca [hakka] davet etti. Ne zaman bir nesil yok olsa yeni bir nesil yetişir, Allah'ın nebisi onları da davet ederdi. Hatta bize anlatıldığına göre bir adam oğlunun elinden tutar, onunla yürür ve şöyle derdi: “Ey oğulcuğum! Ben de senin yaşındayken babam benim elimden tutup beni bu zata götürmüştü.” Sapıklığa şuursuzca peş peşe dalmaları
الضلالةِ، وتكذيبًا بأمرِ اللَّهِ .
Allah'ın emrini yalanlamaları yüzünden [böyle yaparlardı] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى}. قال: دعاهم ألفَ سنةٍ إلا خمسين عامًا .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى} “Çünkü onlar çok daha zâlim ve çok daha azgındılar” kavli hakkında: “Onları elli yılı müstesna bin sene [imana] davet etti ” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: والمخسوفَ بها المقلوبَ أعلاها أسفلَها. وهي قريةُ سَدُومَ قومِ لوطٍ، أَهْوَى اللَّهُ بها ، فأمرَ اللَّهُ جبريلَ فرفَعها مِن الأرضِ السابعةِ بجَناحِه، ثم [أهوَى بها] مقلوبةً.
O'nun: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Yere batırılmış, altı üstüne getirilmiş memleketi de [helak etti]. O, Lût kavminin memleketi olan Sedûm'dur. Allah onu yere batırdı ; Allah Cebrâil'e emretti, o da kanadıyla onu yedinci kat yerden yukarı kaldırdı, sonra da ters çevrilmiş olarak [yere fırlattı] .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. قال: أهواها جبريلُ، قال: رفَعها إلى السماءِ ثم أهواها .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti; dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in Allah Azze ve Celle'nin: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu Cebrâil fırlattı; onu göğe yükseltti, sonra aşağı fırlattı .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن أبي عيسى يحيى بنِ رافعٍ: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. قال: قريةَ لوطٍ أَهْوَى بها.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâil'den, o da Ebû Îsâ Yahyâ b. Râfi'den nakletti: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi”. O: “Lût'un memleketini yerin dibine geçirdi” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. قال: قريةَ لوطٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında: “Lût'un memleketidir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. قال: هم قومُ لوطٍ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında: “Onlar Lût'un kavmidir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. قال: قريةَ لوطٍ أهواها مِن السماءِ، ثم أَتْبَعها ذاك الصَّخْرَ؛ اقتُلِعت مِن الأرضِ، ثم هَوَى بها في السماءِ، ثم قُلِبت.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Lût'un memleketini gökten fırlattı, ardından o kayaları peşlerine taktı; memleket yerden koparılıp göğe fırlatıldı, sonra da ters çevrildi.”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى}. قال: المُكذِّبين أهلَكهم اللَّهُ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى} “Altüst olmuş şehirleri de O yerin dibine geçirdi” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın helak ettiği yalanlayıcılardır.”
وقولُه: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى}. يقولُ تعالى ذكرُه: فغَشَّى اللَّهُ المؤتفكةَ مِن الحجارةِ المنضودةِ المُسوَّمةِ ما غشّاها، فأَمطَرها إيَّاه مِن سِجِّيلٍ.
O'nun: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} “Onları kaplayan azap kaplayıverdi” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, altüst olan o şehre ardı ardına yağan damgalı taşlardan kaplayacağı kadarını kapladı ve üzerine pişmiş çamurdan taşlar (siccîl) yağdırdı .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى}: غشّاها صخرًا منضودًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} “Onları kaplayan azap kaplayıverdi” [ayeti hakkında]: “Onları ardı ardına dizilmiş kayalarla kapladı” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى}. قال: الحجارةَ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} “Onları kaplayan azap kaplayıverdi” [ayeti hakkında]: “Taşlar[la]” dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى}. قال: الحجارةَ التي رماهم بها من السماءِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى} “Onları kaplayan azap kaplayıverdi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Gökten üzerlerine attığı taşlardır.”
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى (٥٥) هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى (٥٦) أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ (٥٨)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى (٥٥) هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى (٥٦) أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ (٥٨)} “Şimdi Rabbinin nimetlerinden hangisinde şüpheye düşüyorsun? (55) Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır. (56) Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı. (57) Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (vaktini bildirecek veya engelleyecek) kimse yoktur. (58)”
قال أبو جعفرٍ ﵀: قولُه ﷿: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى}. يقولُ جل ثناؤُه: فبأيِّ نَعْماءِ ربِّكَ يا بنُ آدمَ التي أَنعَمها عليك، ترتابُ وتَشُكُّ وتُجادِلُ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Allah Azze ve Celle'nin: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى} “Şimdi Rabbinin nimetlerinden hangisinde şüpheye düşüyorsun?” kavline gelince; O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmaktadır: Ey âdemoğlu! Rabbinin sana lütfettiği nimetlerinden hangisinde kuşkuya ve şüpheye düşüp tartışıyorsun?
والآلاءُ جمعُ إِلًى. وفي واحدِها لغاتٌ ثلاثٌ: أَلًى على مِثالِ "عَلًى"، وإِلْيٌ على مثالِ "عِلْيٌ"، وإلًى على مثالِ "عِلًى" .
el-Âlâ (الآلاءُ), ilân (إِلًى) kelimesinin çoğuludur. Tekilinde üç söyleyiş vardır: “alâ” vezninde elen (أَلًى), “ilyün” vezninde ilyün (إِلْيٌ) ve “ılân” vezninde ilen (إلًى) .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى}. يقولُ: فبأيِّ نِعَمِ اللَّهِ تَتَمارى يا بنَ آدمَ ؟
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى} “Şimdi Rabbinin nimetlerinden hangisinde şüpheye düşüyorsun?” kavli hakkında: “Ey âdemoğlu! Allah'ın hangi nimetlerinde şüpheye düşüyorsun ?” dediğini rivayet etti.
وحدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى}. قال: بأيِّ نِعَمِ ربِّك تَتَمارى .
Bize İbn Abdila'lâ da rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى} “Şimdi Rabbinin nimetlerinden hangisinde şüpheye düşüyorsun?” [ayeti hakkında]: “Rabbinin hangi nimetlerinde şüpheye düşüyorsun ?” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه جلَّ ثناؤُه لمحمدٍ ﷺ: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى}، وَوَصْفِه إيَّاه بأنه مِن النُّذُرِ
Allah Teâlâ'nın: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” kavline gelince: Tevil ehli (müfessirler), -övgüsü yüce olan- Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” buyurmasının ve onu uyarıcılardan
الأُولى، وهو آخِرُهم؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك أنه نذيرٌ لقومِه كما كانتِ النُّذُرُ الذين قبلَه نُذُرًا لقومِهم. كما يقالُ: هذا واحدٌ مِن بني آدمَ، وواحدٌ مِن الناسِ.
biri olarak nitelemesinin -ki o peygamberlerin sonuncusudur- anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, kendisinden önceki uyarıcıların kendi kavimlerine birer uyarıcı olduğu gibi , onun da kendi kavmine bir uyarıcı olmasıdır. Nitekim “Bu da Âdemoğullarından biridir, insanlardan biridir” denir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى}. قال: أنْذَر محمدٌ ﷺ كما أَنْذَرَتِ الرسلُ مِن قبلِه .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” kavli hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden önceki elçilerin uyardığı gibi uyarmıştır ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى}: إنما بُعِث محمدٌ ﷺ بما بُعِث به الرسلُ قبلَه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” kavli hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ancak kendisinden önceki elçilerin gönderildiği şeyle gönderilmiştir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمَانٍ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى}. قال: [هو محمدٌ ﷺ] .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Şerîk'ten, o Câbir'den, o da Ebû Ca'fer'den: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” [ayeti hakkında]: “[O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir] ” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك غيرُ هذا كلِّه. وقالوا: معناه: هذا الذي أَنْذَرتُكم به أيُّها القومُ مِن الوقائِع التي ذكرْتُ لكم أَنِّي أوْقَعْتُها بالأممِ قبلَكم، مِن النُّذُرِ التي أَنْذَرتُها الأممَ قبلَكم في صحفِ إبراهيمَ وموسى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı bütün bunlardan farklıdır. Onlar şöyle dediler: Bunun anlamı; 'Ey kavim! Sizden önceki ümmetlerin başına getirdiğimi size zikrettiğim hadiselerle sizi uyardığım bu şey, İbrahim ve Mûsâ'nın sayfalarında sizden önceki ümmetleri kendisiyle uyardığım uyarılardandır' [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن أبي مالكٍ: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى}. قال: مما أَنْذَرُوا به قومَهم في صحفِ إبراهيمَ وموسى .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâîl'den, o da Ebû Mâlik'ten: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” kavli hakkında: “İbrahim'in ve Mûsâ'nın sayfalarında kavimlerini kendisiyle uyardıkları şeylerdendir ” dediğini rivayet etti.
وهذا [القولُ الذي ذُكِر] عن أبي مالكٍ أَشْبَهُ بتأويلِ الآيةِ؛ وذلك أن اللَّهَ جل ثناؤُه ذكَر ذلك في سياقِ الآياتِ التي أخْبَر عنها أنها في صحفِ إبراهيمَ وموسى نذيرٌ مِن النُّذُرِ الأولى، التي جاءتِ الأممَ قبلَكم كما جاءَتْكم، فقولُه: {هَذَا}، بأن يكونَ إشارةً إلى ما تقَدَّمَه مِن الكلامِ، أَوْلَى وأشْبَهُ منه بغيرِ ذلك.
Ebû Mâlik'ten [zikredilen bu görüş] , ayetin teviline daha uygundur. Çünkü şânı yüce olan Allah bunu, İbrahim ve Mûsâ'nın sayfalarında olduğunu haber verdiği ayetlerin akışı içerisinde, tıpkı size geldiği gibi sizden önceki ümmetlere de gelen ilk uyarılardan bir uyarı olarak zikretmiştir. Dolayısıyla O'nun: {هَذَا} “Bu” kavlinin, kendisinden önceki sözlere işaret olması , bundan başkasına işaret olmasından daha evlâ ve daha uygundur .
وقولُه: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ}. يقولُ: دَنَتِ الدانيةُ. وإنما يعني: دنَتِ القيامةُ القريبةُ منكم أيُّها الناسُ. يقالُ منه : أزِف رَحيلُ فلانٍ. إذا دنا وقرُب، كما قال نابغةُ بني ذُبيانَ :
O'nun: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı” kavline gelince; [bu], “Yaklaşan yaklaştı” demektir. Bununla kastedilen: Ey insanlar, size yakın olan kıyamet yaklaştı, demektir. Bu kökten hareketle bir kimsenin göç vakti yaklaştığında: Ezife rahîlü fülânin (أزِف رَحيلُ فلانٍ) denir . Nitekim Zübyân oğullarından Nâbiğa şöyle demiştir :
أَزِف التّرَحُّلُ غيرَ أن رِكابَنا … لمَّا تَزُلْ برِحالِها وكَأَن قَدِ
Göç vakti yaklaştı, şu kadar var ki bineklerimiz … Henüz yükleriyle yola koyulmadı, ama neredeyse koyulmak üzere.
وكما قال كعبُ بنُ زُهَيْرٍ :
Kâ'b b. Züheyr'in de dediği gibi :
بان الشبابُ وأَمْسَى الشَّيْبُ قد أزِفا … ولا أرَى لشبابٍ ذاهبٍ خَلَفَا
Gençlik uzaklaşıp gitti ve ak saçlar yaklaştı / Gidip geçen gençliğin yerine geçecek bir şey de görmüyorum.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ}: من أسماءِ يومِ القيامةِ، عظَّمه اللَّهُ وحذَّره عبادَه .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti; dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı” kavli hakkında: “Kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını onunla uyarmıştır ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ}. قال: اقْتَرَبَت الساعةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti; dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı” kavli hakkında: “Kıyamet yaklaştı ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال : قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ}. قال: الساعةُ، {لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ} .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki : İbn Zeyd, O'nun: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı” kavli hakkında şöyle demiştir: “O kıyamettir, {لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ} ‘Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak kimse yoktur’ .”
وقولُه: {لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ}. يقولُ: ليس للآزفةِ التي قد أزِفَت؛ وهي الساعةُ التي قد دَنَت، مِن دونِ اللَّهِ كشفٌ. يقولُ: ليس تَنْكَشِفُ فتقومَ إلا بإقامةِ اللَّهِ إياها وكشْفِها دونَ مَن سِواه مِن خلقِه؛ لأنه لم يُطْلِعْ عليها مَلَكًا مُقَرَّبًا
O'nun: {لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ} “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak kimse yoktur” kavli hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: Yaklaşmış olan o yaklaşanın —ki o yaklaşmış olan kıyamettir— Allah'tan başka açığa çıkarıcısı (keşfi) yoktur. [Ebû Ca'fer] der ki: Kıyamet, yaratılmışlarından başka hiç kimse değil, yalnızca Allah'ın onu vuku buldurması ve açığa çıkarmasıyla açığa çıkıp kopacaktır; zira O, buna ne mukarreb (Allah'a yakın) bir meleği
ولا نبيًّا مرسلًا.
ne de gönderilmiş bir peygamberi muttali kılmıştır.
[وقال: {كَاشِفَةٌ}. فأنَّثَ] ، وهي بمعنى الانكشافِ. كما قيل: {فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ} [الحاقة: ٨]. [بمعنى: فهل تَرَى لهم من بقاءٍ] ؟ وكما قيل: العاقبةُ. وما له من ناهيةٍ. وكما قال : {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ} [الواقعة: ٢]. بمعنى: تكذيبٌ. {وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ} [المائدة: ١٣]. بمعنى: خيانةٍ.
[{كَاشِفَةٌ} ‘Açığa çıkarıcı’ deyip müennes kılmıştır] ; bu ise açığa çıkma (inkişâf) anlamındadır. Nitekim: {فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ} “Onlardan geriye kalan bir şey görüyor musun?” [el-Hâkka, 8] buyrulmuştur; [yani: Onlardan geriye kalış (bekā) görüyor musun?] . Tıpkı el-âkıbetü (العاقبةُ: sonuç) ve mâ lehû min nâhiyetin (وما له من ناهيةٍ: onu alıkoyacak bir engel yoktur) denildiği ve O'nun şöyle buyurduğu gibi: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ} “Onun kopuşunu yalanlayacak hiçbir şey yoktur” [el-Vâkıa, 2], yani yalanlama (tekzîb) demektir; {وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ} “İçlerinden pek azı hariç, onlardan daima bir hainlik görürsün” [el-Mâide, 13], yani hıyanet demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩) وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ (٦٠) وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ (٦١) فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩) وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ (٦٠) وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ (٦١) فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢)} “Şimdi siz bu söze mi şaşıyorsunuz? (59) Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz! (60) Ve siz gaflet içinde oyalanmaktasınız. (61) Haydi Allah'a secde edin ve kullukta bulunun! (62)”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لمشركي قريشٍ: أفمِن هذا القرآنِ أيُّها الناسُ تَعْجَبون، أن نَزَل على محمدٍ ﷺ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan Allah, Kureyş müşriklerine şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indi diye bu Kur'an'a mı şaşıyorsunuz?
وتَضْحَكون منه اسْتِهزاءً به، ولا تَبْكُون مما فيه مِن الوعيدِ لأهلِ مَعاصي اللَّهِ، وأنتم مِن أهلِ مَعاصيه.
Onunla alay ederek gülüyorsunuz da, sizler Allah'a isyan edenlerden olduğunuz halde, Allah'a isyan edenler için onda bulunan tehditlerden ötürü ağlamıyorsunuz!
{وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ}. يقولُ: وأنتم لاهُون عَمَّا فيه من العِبَرِ والذِّكْرِ، مُعْرِضون عن آياتِه. يقالُ للرجلِ: دَعْ عنا سُمودَك. يُرادُ به: دَعْ عنا لهوَك. يقالُ منه: سمَد فلانٌ يَسْمُدُ سُمُودًا.
{وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ} “Ve siz gaflet içinde oyalanmaktasınız” kavline gelince; [bu], onda bulunan ibretlerden ve öğütlerden gafil olup eğlenmekte, onun ayetlerinden yüz çevirmektesiniz, demektir. Bir adama: Da' annâ sümûdek (دَعْ عنا سُمودَك) denir ki bununla: “Bizim yanımızda oyalanıp eğlenmeyi bırak” kastedilir. Bu kökten: Semede fülânün yesmüdü sümûden (سمَد فلانٌ يَسْمُدُ سُمُودًا) denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اخْتَلَفَت ألفاظُهم بالعبارةِ عنهم؛ فقال بعضُهم: [معناه: لاهون. وقال بعضُهم]: غافلون. وقال
Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir; her ne kadar bunu ifade ederken kullandıkları lafızlar birbirinden farklı olsa da. Nitekim onlardan bazısı: [“Bunun anlamı: Eğlenip oyalananlardır. Bazısı da”]: “Gafillerdir” demiştir. Ve [onlardan]
بعضُهم: مُغَنُّون . وقال بعضُهم: مُبَرْطِمون .
“Şarkı söyleyenlerdir ” demiştir. Bazıları ise: “Öfkeyle yüzünü asıp kabaranlardır ” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {سَامِدُونَ}. قال: هو الغِناءُ، كانوا إذا سمِعوا القرآنَ تَغَنَّوْا ولعِبوا، وهي لغةُ أهلِ اليمنِ، قال اليَمانيُّ: اسْمُدْ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {سَامِدُونَ} “Oyalanmaktasınız” kavli hakkında: “Bu şarkı söylemektir; Kur'an'ı işittiklerinde şarkı söyleyip eğlenirlerdi. Bu Yemen halkının dilidir; Yemenli, ‘Şarkı söyle (ismüd)’ der ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {سَامِدُونَ}. قال: لاهُون .
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti; dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {سَامِدُونَ} “Oyalanmaktasınız” kavli hakkında: “Eğlenenlerdir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {سَامِدُونَ}. يقولُ: لاهُون.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {سَامِدُونَ} “Oyalanmaktasınız” kavli hakkında: “Eğlenenlerdir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبيه، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: هي يَمانيةٌ: اسْمُدْ لنا؛ تَغَنَّ لنا.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: “Bu [kelime] Yemen dilindedir: 'İsmüd lenâ' (اسْمُدْ لنا); 'Bize şarkı söyle' [demektir].”
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا الأَشْجَعيُّ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: هو الغناءُ، وهي يَمانيةٌ، يقولون: اسْمُدْ لنا؛ تَغَنَّ لنا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Eşca'î, Süfyân'dan, o babasından, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: “O şarkı söylemektir; bu Yemen dilindedir. Onlar: ‘İsmüd lenâ (اسْمُدْ لنا); yani bize şarkı söyle’ derler.”
قال: ثنا [عبيدُ اللَّهِ] الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن حَكيمِ بنِ الدَّيْلَمِ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ}. قال: كانوا يَمُرُّون على النبيِّ ﷺ شامخين، ألم تَرَوْا إلى الفَحْلِ في الإبلِ يَخْطِرُ شامخًا !
Dedi ki: Bize [Ubeydullah] el-Eşca'î, Süfyân'dan, o Hakîm b. ed-Deylem'den, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ} “Ve siz kibirle kabarmaktasınız” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kibirlenip burun kıvırarak geçerlerdi. Develerin erkeğinin (aygırının) böbürlenerek kuyruk sallayıp başını diktiğini görmez misiniz !”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ}. قال: غافلون .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ} “Ve siz gaflet içindesiniz” kavli hakkında: “Gafillerdir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ}. قال: كانوا يَمُرُّون على النبيِّ ﷺ غِضابًا مُبَرْطِمِين. وقال عكرمةُ: هو الغِناءُ بالحِمْيَرِيَّةِ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ} “Ve siz öfkeyle yüz asmaktasınız” [ayeti hakkında]: “Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından öfkeli ve surat asıp kabararak geçerlerdi” dediğini rivayet etti. İkrime ise: “O, Himyer dilinde şarkı söylemektir” demiştir.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا الأشجعيُّ ووكيعٌ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نجِيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: هي البَرْطَمَةُ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Eşca'î ve Vekî', Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: “O, surat asıp kabarmaktır (öfkelenmektir)” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ}. قال: البَرْطَمةُ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ} “Ve siz surat asıp kabarmaktasınız” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Surat asıp kabarmaktır (öfkelenmektir).”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ [قولَه: {سَامِدُونَ}. قال: البَرْطَمةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti; dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: [{سَامِدُونَ} ‘Surat asıp kabaranlar’ kavli hakkında: “Surat asıp kabarmaktır (öfkelenmektir) .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ] ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: السامِدون: المُغَنُّون، بالحِمْيَريةِ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan , o İbn Ebî Necîh'ten] , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: “es-Sâmidûn (السامدون): Himyer dilinde şarkı söyleyenlerdir” dediğini rivayet etti.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ ، قال: كان عكرِمةُ يقولُ: السامدون: يُغَنُّون؛ بالحِمْيَريةِ . ليس فيه ابنُ عباسٍ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti; dedi ki: Bize Verka, İbn Ebî Necîh'ten rivayet etti; dedi ki: İkrime şöyle derdi: “es-Sâmidûn (السامدون): Himyer dilinde şarkı söylerler demektir .” [Bu rivayette] İbn Abbâs yer almamaktadır.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَامِدُونَ}. أي: غافلون.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {سَامِدُونَ} “Gaflet içindesiniz” kavli hakkında: “Yani gafillerdir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {سَامِدُونَ}. قال: غافلون .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {سَامِدُونَ} “Gaflet içindesiniz” kavli hakkında: “Gafillerdir ” dediğini rivayet etti.