Binûn

Rahmân Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَنُحَاسٌ}. قال: دخانٌ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den {وَنُحَاسٌ} kavli hakkında rivayet etti; [Saîd]: “Dumandır” dedi .

وقال آخرون: عُنِي بالنُّحاسِ في هذا الموضِع الصُّفْرُ.

Diğerleri ise şöyle dediler: “Bu yerde nuhâs ile sarı bakır [eriyiği] kastedilmiştir.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَنُحَاسٌ}. قال: النحاسُ الصُّفْرُ يُعَذَّبونَ به .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَنُحَاسٌ} hakkında: “Nuhâs, kendisiyle azap olunacakları erimiş bakırdır” dedi .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَنُحَاسٌ}. قال: الصُّفْرُ يُذَابُ فيُصبُّ على رءوسِهم .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr , Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَنُحَاسٌ} kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: “Eritilip başlarına dökülecek olan bakırdır” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَنُحَاسٌ}. قال: يُذَابُ الصُّفْرُ فيُصَبُّ على رءوسِهم.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm rivayet etti, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَنُحَاسٌ} kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: “Bakır eritilir ve başlarına dökülür” dedi.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، [عن منصورٍ، عن مجاهدٍ] : {وَنُحَاسٌ}. قال: يُذَابُ الصُّفْرُ من فوقِ رأسِه .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, [Mansûr'dan, o da Mücâhid'den] {وَنُحَاسٌ} kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: “Başının üstünden erimiş bakır dökülür” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَنُحَاسٌ}. قال: توعَّدهما بالصُّفْرِ كما تَسْمَعون أن يُعَذِّبَهما به .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَنُحَاسٌ} kavli hakkında rivayet etti; [Katâde]: “İşittiğiniz gibi, Allah o ikisini kendisiyle azap etmek üzere erimiş bakırla tehdit etmiştir” dedi .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ: {يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ}. قال: يُخَوِّفُهم بالنارِ وبالنحاسِ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân haber verdi, dedi ki: Bize Ebü'l-Avvâm, Katâde'den {يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ} kavli hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Onları ateşle ve bakırla korkutmaktadır” dedi.

وأولى القولين في ذلك عندِي بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِي بالنُّحاسِ

Bu konuda iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı, 'en-nuhâs' ile

الدخانُ. وذلك أنه جلَّ ثناؤُه ذكَر أنه يُرْسَلُ على هذين الجنسين [شُواظٌ من نارٍ] ، وهو النارُ المحضةُ التي لا يُخالِطُها دخانٌ.

dumanın kastedildiğini söyleyenin görüşüdür. Şöyle ki, O -övgüsü yüce olsun- bu iki cinse [ateşten bir alev] gönderileceğini zikretmiştir; bu da içine duman karışmamış katıksız ateştir.

والذي هو أولَى بالكلامِ إذ توعَّدهم بنارٍ هذه صفتُها، أن يُتْبِعَ ذلك الوعيدَ بما هو خلافُها من نوعِها من العذابِ، دونَ ما هو من غيرِ جنسِها، وذلك هو الدخانُ، والعرب تُسَمِّي الدخانَ نُحاسًا بضمِّ النونِ، ونِحاسًا بكسرِها، والقرأةُ مجمعةٌ على ضمِّها، ومن النُّحاسِ بمعنى الدخانِ قولُ نابغةِ بني جعدةَ :

Sözün akışına en uygun olanı, onları bu vasıfta bir ateşle tehdit edince , bu tehdidi kendi cinsinden olmayan bir şeyle değil, onun türünden zıddı olan bir azapla devam ettirmesidir ki bu da dumandır. Araplar dumana nûn harfinin ötresiyle “nuhâs”, kesresiyle de “nihâs” derler; kurrâ ise nûn'un ötresi üzerinde icmâ etmiştir. Duman anlamındaki nuhâs kullanımına Benî Ca'de'nin Nâbiga'sının şu sözü örnektir:

يُضيءُ كضَوءِ سِراجِ السَّلِيـ … ــطِ لم يَجْعَل اللهُ فيه نُحاسا

Işık saçar susam yağı kandilinin ışığı gibi / Ki Allah onda hiçbir duman kılmamıştır.

يعني: دخانًا.

Yani duman [kılmamıştır].

وقولُه: {فَلَا تَنْتَصِرَانِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلا تَنْتَصِران أيُّها الجنُّ والإنسُ منه، إذا هو عاقَبكما هذه العقوبةَ، ولا تُسْتَنْقَذانِ منه.

{فَلَا تَنْتَصِرَانِ} “Birbirinize yardım edip kurtulamazsınız” kavli hakkında; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey cin ve insan topluluğu! O, sizi bu cezayla cezalandırdığı vakit ne O'ndan kurtulabilirsiniz ne de O'na karşı size yardım edilir.

كما حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَلَا تَنْتَصِرَانِ}. قال: يعني الجنَّ والإنسَ. [قال: وقولُه أيضًا: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. قال: الجنُّ والإنسُ] .

Nitekim bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {فَلَا تَنْتَصِرَانِ} hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Cinleri ve insanları kastetmektedir” dedi. [Dedi ki: Ve yine O'nun: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} kavli hakkında da; “Cinler ve insanlardır” dedi] .

وقولُه: {فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فإذا انشقَّتِ السماءُ وتفطَّرت، وذلك يومَ القيامةِ، فكان لونُها لونَ البِرْذَونِ الوَرْدِ

Ve O'nun: {فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül haline geldiği zaman” kavli hakkında; Senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Gök yarılıp parçalandığı -ki bu kıyamet günündedir- ve rengi, al/kızıl bir binek atının rengi gibi...

أحمرَ .

kırmızı [olur] .

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصلتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. قال: كالفَرَسِ الوَرْدِ .

Bana Süleyman b. Abdilcebbâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kābûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Kızıl at gibi [olur]” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. يقولُ: تغيَّر لونُها .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: “Rengi değişir” demektedir .

حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أحمدَ بنِ شَبُّويه ، قال: ثنا شهابُ بنُ عبادٍ الكوفيُّ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ حميدٍ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. قال: كلونِ البِرْذَونِ الوَرْدِ، ثم كانت بعدُ كالدِّهانِ .

Bize Abdullah b. Ahmed b. Şebbeveyh rivayet edip dedi ki: Bize Şihâb b. Abbâd el-Kûfî rivayet etti, dedi ki: Bize İbrâhim b. Humeyd, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} kavli hakkında rivayet etti; [Ebû Sâlih]: “Kızıl atın rengi gibi olur, sonra da erimiş yağ gibi olur” dedi .

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: حدَّثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. يقولُ: تتغيَّرُ السماءُ، فيَصِيرُ

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı {فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} “ve erimiş yağ gibi kızıl bir gül haline geldiği zaman” kavli hakkında şöyle derken işittim: [Dahhâk] “Gökyüzü değişir ve [rengi]...” demektedir.

لونُها كلونِ الدابةِ الوَرْدةِ .

onun rengi kızıl binek hayvanının rengi gibi olur, demektedir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}: هي اليومَ خضراءُ كما تَرَوْنَ، ولونُها يومَ القيامةِ لونٌ آخرُ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} kavli hakkında rivayet etti; [Katâde]: “O bugün gördüğünüz gibi yeşildir, kıyamet günündeki rengi ise başka bir renk olacaktır” dedi.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ في قولِه: {فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. قال: هي اليومَ خضراءُ، ولونُها يومَئذٍ الحمرةُ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü'l-Avvâm, Katâde'den {فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} kavli hakkında nakletti; [Katâde]: “O bugün yeşildir, o günkü rengi ise kırmızıdır” dedi.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. قال: إنها اليومَ خضراءُ، وسيكونُ لها يومَئذٍ لونٌ آخرُ .

Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} hakkında rivayet etti; [Katâde]: “O bugün yeşildir, o gün ise onun başka bir rengi olacaktır” dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}: [قال: مُشرِقةً كالدهانِ] .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} kavli hakkında şöyle dedi: [“Yağ gibi parıldayan [bir kırmızı]” dedi] .

واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {كَالدِّهَانِ}؛ فقال بعضُهم: معناه كالدُّهنِ ؛ صافيةَ الحمرةِ مشرقةً.

Tevil ehli, O'nun {كَالدِّهَانِ} kavlinin anlamında ihtilaf etmiştir: Bazıları bunun manasının “erimiş yağ gibi ; berrak kırmızı ve parlak” olduğunu söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

في قولِه: {وَرْدَةً كَالدِّهَانِ}. قال: كالدُّهنِ .

{وَرْدَةً كَالدِّهَانِ} kavli hakkında naklettiler; [Mücâhid]: “Erimiş yağ gibi” dedi .

حُدَّثتُ عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كَالدِّهَانِ}. يقولُ: خالصةً .

Hüseyin'den bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {كَالدِّهَانِ} kavli hakkında şöyle derken işittim: “Katışıksız [kırmızı]” demektedir .

وقال آخرون: عُني بذلك: فكانت وردةً كالأديمِ. وقالوا: الدِّهانُ [واحدٌ، جِماعُه: أَدْهُنٌ ودُهُنٌ. وأما الذين قالوا: الدِّهانُ من الدُّهنِ. فإنهم قالوا: الدِّهان] جماعٌ، واحدُها دُهْنٌ.

Başkaları ise: “Bununla, 'tabaklanmış deri gibi gül rengini aldı' anlamı kastedilmiştir” dediler. Ve dediler ki: “Dihân [tekildir; çoğulu: edhün ve dühündür. 'Dihân, dühn (yağ) kelimesindendir' diyenlere gelince; onlar: 'Dihân] çoğuldur, tekili ise dühndür' demişlerdir.”

وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِي به الدهنُ في إشراقِ لونِه. لأن ذلك هو المعروفُ في كلامِ العربِ.

Bu iki görüşten doğruya en yakın olanı, renginin parlaklığı bakımından yağın kastedildiğini söyleyenin görüşüdür; çünkü Arapların kelamında bilinen mana budur.

وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فبأيِّ قدرةِ ربِّكما معشرَ الجنِّ والإنسِ على ما أخبَركم بأنه فاعلٌ بكم - تُكَذِّبان؟

{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavli hakkında; Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey cin ve insan topluluğu! Rabbinizin size yapacağını haber verdiği bu şeylerdeki kudretinin hangisini yalanlıyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ (٣٩) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٠) يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ (٤١) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٢)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ (٣٩) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٠) يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ (٤١) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٢)} “İşte o gün insana da cine de günahı sorulmaz. Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar. Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فيومَئذٍ لا يَسْأَلُ الملائكةُ المجرِمين عن ذنوبِهم؛ لأن اللهَ تعالى قد حفِظها عليهم، ولا يَسْأَلُ بعضَهم عن ذنوبِ بعضٍ ربُّهم .

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İşte o gün melekler günahkârlara günahlarını sormazlar; çünkü Allah Teâlâ onları aleyhlerine kaydetmiştir. Rableri de bir kısmına diğerlerinin günahlarını sormaz .

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا أسألُهم عن أعمالِهم، ولا أسألُ بعضَهم عن بعضٍ. وهو مثلُ قولِه: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} [القصص: ٧٨]. ومثلُ قولِه لمحمدٍ ﷺ: {وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ} [البقرة: ١١٩].

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} kavli hakkında nakletti; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: “Onlara amellerini sormam, bir kısmına da diğerlerini sormam.” Bu, O'nun şu kavli gibidir: {وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Suçluların günahları kendilerinden sorulmaz” [Kasas: 78]. Ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben buyurduğu şu kavli gibidir: {وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ} “Cehennemliklerden sen sorumlu tutulacak değilsin” [Bakara: 119].

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ}. قال: حفِظ اللهُ عليهم أعمالَهم .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} “İnsana da cine de günahı sorulmaz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah onların amellerini kaydetmiştir .”

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: [{لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ}. قال: كان مجاهدٌ يقولُ] : لا تَسْأَلُ الملائكةُ عن المجرمِ؛ يُعْرَفون بسيماهم .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen [şöyle dedi: {لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} “İnsana da cine de günahı sorulmaz” kavli hakkında Mücâhid şöyle derdi] : “Melekler günahkârı [kimdir diye] sormazlar; onlar simalarından tanınırlar .”

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوّامِ، عن قتادةَ: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ}. قال: قد كانت مسألةٌ، ثم خُتِم على ألسنةِ القومِ، فتكلَّمت أيديهم وأرجلُهم بما كانوا يَعْمَلُون.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Avvâm, Katâde'den {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} “İşte o gün insana da cine de günahı sorulmaz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bir sorgulama olmuştu; sonra topluluğun dilleri mühürlendi de elleri ve ayakları yapmış olduklarını anlattı.”

وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فبأيِّ نعمِ ربِّكما معشرَ الثَّقلين التي أنعَم عليكم من عدلِه فيكم أنه لم يُعاقِبْ منكم إلا مُجِرمًا - تُكذِّبان ؟

{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavli hakkında; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey iki ağırlık (insan ve cin) topluluğu! Rabbinizin aranızdaki adaletinden dolayı sadece suçlu olanı cezalandırması suretiyle size bahşettiği nimetlerin hangisini yalanlıyorsunuz ?

وقولُه: {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: تَعرِفُ الملائكةُ المجرمين {بِسِيمَاهُمْ}: بعلاماتِهم وسيماهم التي يُسَوِّمُهم اللهُ بها، من اسودادِ الوجوهِ، وازرقاقِ العيونِ.

{يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ} “Suçlular simalarından tanınır” kavli hakkında; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Melekler suçluları {بِسِيمَاهُمْ} yani Allah'ın yüzlerin kararması ve gözlerin gövermesi/morarması şeklinde onlara vurduğu alametleri ve simalarıyla tanırlar.

كما حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ في قولِه: {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ}. قال: يُعْرَفون باسودادِ الوجوهِ وزَرَقِ الأعينِ .

Nitekim bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ} “Suçlular simalarından tanınır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yüzlerin kararması ve gözlerin gövermesiyle tanınırlar .”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ: {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ}. قال: زُرْقُ العيونِ، سودُ الوجوهِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Avvâm, Katâde'den {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ} “Suçlular simalarından tanınır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Gözleri gök/mor, yüzleri karadır .”

وقولُه: {فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فتأخُذُهم الزبانيةُ بنواصِيهم وأقدامِهم، فتَسْحَبُهم إلى جهنمَ وتَقْذِفُهم فيها.

{فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ} “da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar” kavli hakkında; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Zebâniler onları perçemlerinden ve ayaklarından tutar, cehenneme doğru sürükler ve içine fırlatıp atarlar.

{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فبأَيِّ نِعَمِ ربِّكما معشرَ الجنِّ والإنسِ التي أنعَم عليكم بها؛ من تعريفِه ملائكتَه أهلَ الإجرامِ من أهلِ الطاعةِ منكم حتى خَصُّوا بالإذلالِ والإهانةِ المجرمين دونَ غيرِهم - تكذِّبان؟

{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey cin ve insan topluluğu! Başkalarını değil de yalnızca suçluları zillete ve aşağılanmaya maruz bıraksınlar diye meleklerine sizden itaat ehli olanlarla günahkâr olanları bildirmesi suretiyle Rabbinizin üzerinize lütfettiği nimetlerden hangisini yalanlıyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (٤٤) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٥)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (٤٤) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٥)} “İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir. Onlar onunla kaynar sıcak su arasında dolaşır dururlar. Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: يُقالُ لهؤلاء المجرِمين الذين أخبَر جلَّ ثناؤُه أنهم يُعْرَفون يومَ القيامةِ بسِيماهم، حينَ يُؤْخَذُ بالنواصي منهم والأقدامِ: هذه جهنمُ التي يُكَذِّبُ بها المجرِمون. فتَرَك ذكرَ "يُقالُ"؛ اكتفاءً بدلالةِ الكلامِ عليه منه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Övgüsü yüce olan [Allah]'ın kıyamet gününde simalarından tanınacaklarını haber verdiği bu suçlulara, perçemlerinden ve ayaklarından yakalandıkları vakit: 'İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir' denilir. Sözün buna delalet etmesiyle yetinilerek 'denilir' [ifadesinin] zikri bırakılmıştır.

وذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (هذه جهنمُ التي كنتما بها تُكذِّبان، تَصْليانها لا تَموتان فيها ولا تحييان) .

Bunun Abdullah'ın kıraatinde şöyle olduğu zikredilmiştir: (هذه جهنمُ التي كنتما بها تُكذِّبان، تَصْليانها لا تَموتان فيها ولا تحييان) “İşte bu, ikinizin yalanlamakta olduğunuz cehennemdir; ona girersiniz, orada ne ölür ne de dirilirsiniz” .

وقولُه: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يطوفُ هؤلاء المجرِمون الذين وصَف صفتَهم في جهنمَ بينَ أطباقِها، {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. يقولُ: وبينَ ماءٍ قد [سَخَن وغَلى] ، حتى انتَهى حرُّه، وأَنَى طبخُه. وكلُّ شيءٍ أَدْرَك وبلَغ فقد أنَى، ومنه قولُه: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} [الأحزاب: ٥٣]. يعني: إدراكَه وبلوغَه، كما قال نابغةُ بني ذُبيانَ :

{يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla kaynar sıcak su arasında dolaşır dururlar” kavli hakkında; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cehennemdeki sıfatları anlatılan bu suçlular, cehennemin tabakaları ile {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} arasında dolaşırlar. Şöyle buyurmaktadır: Sıcaklığı son noktaya ulaşmış ve kaynaması kemale ermiş [ısınmış ve kaynamış] bir su arasında [dolaşırlar]. Olgunlaşan ve son noktasına ulaşan her şey 'enâ' (آنى/أنى) fiiliyle ifade edilir. O'nun şu kavli de bundandır: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} [Ahzâb: 53] “onun pişmesini beklemeksizin”. Yani onun olgunlaşmasını ve kemale ermesini [beklemeksizin], nitekim Benî Zübyânlı en-Nâbiğa şöyle demiştir :

وتُخْضَبُ لحيةٌ غدَرتْ وخانَتْ … بأحمرَ من نَجِيعِ الجَوْفِ آنِ

Ve boyanır kalleşlik edip hıyanette bulunan sakal, … Karından çıkan kızıl, koyu/kemale ermiş bir kanla.

يعني: مُدْرِكٍ.

Yani: Kemale ermiş, koyulaşmış [kanla].

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. يقولُ: انتَهى حرُّه .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sıcaklığı son noktaya ulaşmıştır .”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. يقولُ: غلَى حتى انتَهى غَلْيُه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kaynaması son noktaya varıncaya kadar kaynamıştır .”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. قال: قد بلَغ أَناه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Olgunluğu/kaynaması son haddine ulaşmıştır .”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: الآنِي الذي قد انتَهى حرُّه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti; dedi ki: “Ânî (الآني), sıcaklığı son haddine ulaşandır .”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا شبيبُ بنُ بشرٍ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. قال: الآنِي ما اشتدَّ غليانُه ونضجُه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Şebîb b. Bişr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” ayeti hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: “Ânî (الآنِي), kaynaması ve olgunlaşması son derece şiddetlenendir.”

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {حَمِيمٍ آنٍ}. قال: هو الذي انتَهى غَلْيُه .

Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {حَمِيمٍ آنٍ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “O, kaynaması son haddine ulaşmış olandır .”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ: {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. قال: أَنَى طبخُها منذُ يومِ خلَق اللهُ السماواتِ والأرضَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Avvâm, Katâde'den {وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah gökleri ve yeri yarattığı günden beri onun kaynaması sürmektedir .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. يقولُ: حميمٌ قد أَنَى طبخُه مُذْ خلَق اللهُ السماواتِ والأرضَ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla kaynar sıcak su arasında dolaşır dururlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle der: “Allah gökleri ve yeri yarattığından beri kaynaması son haddine ulaşmış kaynar bir sudur.”

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {حَمِيمٍ آنٍ}: قد أَنَى منتَهى حرِّه .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan {حَمِيمٍ آنٍ} hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sıcaklığının son noktasına ulaşmıştır .”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {حَمِيمٍ آنٍ}. قال: قد انتَهى حرُّه (١).

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {حَمِيمٍ آنٍ} hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sıcaklığı son haddine ulaşmıştır (١).”

وقال بعضُهم: عُنِي بالآني الحاضرُ.

Bazıları da şöyle demiştir: Ânî ile hazır olan kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ}. قال: يَطوفون بينَها وبينَ حميمٍ حاضرٍ. الآنِي: الحاضرُ (١).

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla kaynar sıcak su arasında dolaşır dururlar” kavli hakkında şöyle dedi: “Onunla hazır olan kaynar su arasında dolaşırlar. Ânî (الآنِي): Hazır olandır (١).”

وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ: فبأيِّ نِعَمِ ربِّكما معشرَ الجنِّ

Ve O'nun: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavli. [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Ey cin topluluğu! Rabbinizin hangi nimetlerini

والإنسِ التي أنعَمها عليكم بعقوبتِه أهلَ الكفرِ به، وتكريمِه أهلَ الإيمانِ به - تُكذِّبان؟

Kendisini inkâr edenleri cezalandırması ve Kendisine iman edenleri ikramla mükâfatlandırması ile sizlere bahşettiği nimetlerini mi yalanlıyorsunuz?

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٧) ذَوَاتَا أَفْنَانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٩)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٧) ذَوَاتَا أَفْنَانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٩)} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır. Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İkisi de çeşit çeşit dallara/ağaçlara sahiptir. Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ولمن اتَّقى اللَّهَ من عبادِه، فخاف مقامَه بينَ يديه، فأطاعه بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه - {جَنَّتَانِ}. يعني بُستانَينِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kullarından Allah'tan sakınan, O'nun huzurunda duracağı makamdan korkan, böylece farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'na itaat eden kimse için {جَنَّتَانِ} yani iki bahçe vardır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اختلَفت ألفاظُهم في البيانِ عن تأويلِه، غيرَ أن معنَى جميعِهم يئُول إلى هذا.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü, tevilini açıklamada lafızları farklılık gösterse de tevil ehli de söylemiştir; şu kadar var ki hepsinin anlamı buraya varmaktadır .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: وعَد اللَّهُ المؤمنين الذين خافوا مقامَه فأدَّوا فرائضَه، الجنةَ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah, O'nun makamından korkup farzlarını eda eden müminlere cenneti vaat etmiştir .”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. يقولُ: خاف ثم اتقَى. والخائفُ مَن ركِب طاعةَ اللَّهِ وترَك معصيتَه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle buyurduğunu nakletti: “Korktu ve ardından takva sahibi oldu. Korkan kimse, Allah'a itaati tercih eden ve O'na isyanı terk eden kimsedir .”

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ في قولِه:

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den O'nun şu kavli hakkında nakletti:

{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: هو الرجلُ يَهُمُّ بالذنبِ، فيَذْكُرُ مقامَ ربِّه فيَنْزِعُ .

{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “O, günah işlemeye niyetlenen, fakat Rabbinin makamını hatırlayıp [günahtan] vazgeçen kişidir .”

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: الرجلُ يَهُمُّ بالذنبِ، فيَذْكُرُ مَقامَه بينَ يدي اللَّهِ فَيَتْرُكُه، فله جنتان.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Günah işlemeye niyetlenen, fakat Allah'ın huzurundaki makamını hatırlayıp onu terk eden kişidir; işte onun için iki cennet vardır.”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: الرجلُ يَهُمُّ بالمعصيةِ فيذكرُ اللَّهَ ﷿ فيَدَعُها .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “İsyana yeltenip de Aziz ve Celil olan Allah'ı hatırlayarak onu terk eden kişidir .”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: في الذي إذا همَّ بمعصيةٍ ترَكها .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Günah işlemeye niyetlendiğinde onu terk eden kimse hakkındadır .”

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا إسحاقُ، [عن سفيانَ، عن] منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: هو الرجلُ يَهُمُّ بمعصيةِ اللَّهِ تعالى، ثم يَتْرُكُها مخافةَ اللَّهِ.

Bize Nasr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize İshak, [Süfyân'dan, o da] Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, Allah Teâlâ'ya isyan etmeye niyetlenip de sonra Allah korkusundan dolayı onu terk eden kimsedir.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: يُذْنِبُ الذنبَ، فيَذْكُرُ مقامَ ربِّه فيَدَعُه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Günahı işleyecek olur, sonra Rabbinin makamını hatırlar da onu bırakır.”

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, [şundan] anlattı:

منصورٍ، عن إبراهيمَ في هذه الآيةِ: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: إذا أراد أن يُذْنِبَ أمسَك مَخافةَ اللَّهِ .

Mansûr'dan, o da İbrâhim'den bu ayet hakkında: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” şöyle dediğini nakletti: “Günah işlemek istediği zaman Allah korkusundan kendini tutar .”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: إنَّ المؤمنين خافوا ذاكم المقامَ، فعمِلوا له ودانُوا له وتعبَّدوا بالليلِ والنهارِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şüphesiz müminler o makamdan korktular; onun için amel ettiler, ona boyun eğdiler ve gece gündüz ibadet ettiler.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ في قولِه {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: إِنَّ للَّهِ مَقامًا قد خافَه المؤمنون.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Avvâm, Katâde'den {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şüphesiz Allah'ın öyle bir makamı vardır ki müminler ondan korkmuşlardır .”

حدَّثني محمدُ بنُ موسى الحَرَشِيُّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الحارثِ القرشيُّ، قال: ثنا شعبةُ بنُ الحجاجِ، قال: ثنا سعيدٌ الجريريُّ، عن محمدِ بنِ سعدٍ، عن أبي الدرداءِ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: " {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} ". قلتُ: وإن زنَى وإن سرَق؟ قال: "وإن زنَى وإن سرَق، وإن رغِم أنفُ أبي الدرداءِ" .

Bana Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Hâris el-Kureşî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Saîd el-Cüreyrî, Muhammed b. Sa'd'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} ‘Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır’” buyurdu. Ben: “Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?” dedim. O: “Zina etse de hırsızlık yapsa da; Ebü'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse de!” buyurdu .

وحدَّثنا زكريا بنُ يحيى بنِ أبانٍ المصريُّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن محمدِ بنِ أبي حرملةَ، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، قال: أخبَرني أبو الدرداءِ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قرَأ يومًا هذه الآيةَ: " {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} ". فقلتُ: وإن زنَى وإن سرق يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: " {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} ". قال: فقلتُ: وإن زنَى وإن سرَق؟ قال: " {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} ". قلتُ: وإن زنَى وإن سرَق؟ قال: "وإن، رغِم أنفُ أبي الدرداءِ".

Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebân el-Mısrî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Muhammed b. Ebî Harmele'den, o da Atâ b. Yesâr'dan anlattı; dedi ki: Ebü'd-Derdâ bana, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir gün şu ayeti: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” okuduğunu haber verdi. Ben: “Zina etse de hırsızlık yapsa da mı ey Allah'ın Resûlü?” dedim. O: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. [Ebü'd-Derdâ] dedi ki: Ben: “Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?” dedim. O: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” buyurdu. Ben [yine]: “Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?” dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Ebü'd-Derdâ'nın burnu sürtülse de evet!” buyurdu.

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن ثابتٍ، عن أبي بكر بنِ أبي موسى، عن أبيه، قال حمادٌ: لا أعلمُه إلا رفَعه في قولِه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: "جنتان من ذهَبٍ للمقرَّبين - أو قال: للسابقين - وجنتان من ورِقٍ لأصحابِ اليمينِ" .

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o Ebû Bekr b. Ebî Mûsâ'dan, o da babasından nakletti -Hammâd dedi ki: Onu merfu kıldığından başka bir şey bilmiyorum-: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “[Biri] mukarrebler için -veya sâbikûn için dedi- altından iki cennet, [diğeri de] ashâb-ı yemîn için gümüşten iki cennettir” .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا معتمِرٌ، عن أبيه، قال: ثنا سيارٌ أنه قال: قيل لأبي الدرداء في هذه الآيةِ: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. فقيل: وإن زنَى وإن سرَق؟ فقال: وإن زنَى وإن سرَق. وقال: إنه إن خاف مقامَ ربِّه لم يَزْنِ ولم يَسْرِقْ .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir, babasından anlattı, dedi ki: Bize Seyyâr anlattı; o şöyle demiştir: Ebü'd-Derdâ'ya bu ayet: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” hakkında soruldu ve: “Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?” denildi. O da: “Zina etse de hırsızlık yapsa da” dedi ve: “O, Rabbinin makamından korkarsa ne zina eder ne de hırsızlık yapar” dedi .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن ابنِ المباركِ، عن سعيدٍ الجُرَيْرِيِّ، عن رجلٍ، عن أبي الدرداءِ: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. فقال أبو الدرداءِ: وإن زنَى وإن سرَق؟ قال: نعَمْ، وإن رغِم أنفُ أبي الدرداءِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, İbnü'l-Mübârek'ten, o Saîd el-Cüreyrî'den, o bir adamdan, o da Ebü'd-Derdâ'dan nakletti: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır”. Ebü'd-Derdâ: “Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?” dedi. [O zât]: “Evet, Ebü'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse (hoşuna gitmese) de!” dedi.

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ الصلتِ، عن عمرِو بنِ ثابتٍ، عمن ذكَره، عن أبي وائلٍ، عن ابنِ مسعودٍ في قولِه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: وإن زنَى وإن سرَق.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbnü's-Salt, Amr b. Sâbit'ten, o bunu zikreden kimseden, o Ebû Vâil'den, o da İbn Mes'ûd'dan {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” kavli hakkında nakletti: “Zina etse de hırsızlık yapsa da” dedi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: جنَّتا السابقين. فقرَأ: {ذَوَاتَا أَفْنَانٍ}. فقرَأ حتى بلَغ: {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ٥٨]. ثم رجَع إلى أصحابِ اليمينِ، فقال: {وَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} [الرحمن: ٦٢]. فذكَر فضلَهما وما فيهما.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “Sâbikûn'un iki cennetidir.” Sonra {ذَوَاتَا أَفْنَانٍ} “İkisi de çeşit çeşit ağaçlarla doludur” ayetini okudu. {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” [Rahmân: 58] ayetine kadar okudu. Sonra ashâb-ı yemîne dönüp: {وَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} “Bu ikisinden başka iki cennet daha vardır” [Rahmân: 62] ayetini okudu ve o ikisinin üstünlüğünü ve içlerindekileri zikretti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. قال: مقامَه حينَ يقومُ له العبادُ يومَ القيامةِ. وقرَأ: {يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [المطففين: ٦]. وقال: ذاك مقامُ ربِّك.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “Kıyamet günü kulların O'nun huzuruna dikileceği makamıdır.” Ve: {يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “İnsanların, âlemlerin Rabbinin huzurunda duracağı gün” [Mutaffifîn: 6] ayetini okuyup: “İşte o, Rabbinin makamıdır” dedi.

وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فبأيِّ نِعَمِ ربِّكما أيُّها الثقلانِ، التي أنعَم عليكم بإثابتِه المحسنَ منكم، ما وصَف جل ثناؤُه في هذه الآياتِ - تُكَذِّبان؟

Allah Teâlâ'nın: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” kavli; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey iki topluluk (insanlar ve cinler)! Rabbinizin, içinizden iyilik yapanları -şanı yüce olanın bu ayetlerde vasfettiği gibi- mükâfatlandırmak suretiyle size lütfettiği hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?