Binûn

"Vâkıa" Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، [عن سفيانَ] ، عن موسى بنِ عُبيدةَ، عن يزيدَ بنِ أبانٍ الرقاشيِّ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: " {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً} ". قال: "نساءً عجائزَكُنَّ في الدنيا عُمْشًا رُمْصًا".

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, [Süfyân’dan] , o Mûsâ b. Ubeyde’den, o Yezîd b. Ebân er-Rakkâşî’den, o da Enes b. Mâlik’ten nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: " {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık” " [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: “Dünyada gözleri zayıf görmüş ve çapaklanmış olan yaşlı kadınları [yarattık]”.

حدَّثنا عمرُ بنُ إسماعيلَ بنِ مجالدٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ الكلابيُّ، عن موسى بنِ عُبيدةَ الرَّبَذِيِّ، عن يَزِيدَ الرَّقاشيِّ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ في قولِه: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً}. قال: "منهن العجائزُ اللاتي كُنَّ في الدنيا عُمْشًا رُمْصًا".

Bize Ömer b. İsmâil b. Mücâlid anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa el-Kilâbî, Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî’den, o Yezîd er-Rakkâşî’den, o da Enes b. Mâlik’ten nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık” kavli hakkında şöyle buyurdu: “Onlardan biri de dünyada gözleri zayıf görmüş ve çapaklanmış olan yaşlı kadınlardır”.

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ داودَ، عن موسى بنِ عُبَيدةَ الرَّبَذيِّ، عن يزيدَ الرَّقاشيِّ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، عن النبيِّ ﷺ[بمثلِه، إلا أنه قال: عن العجائزِ.

Bize Sevvâr b. Abdillâh b. Dâvûd, Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî’den, o Yezîd er-Rakkâşî’den, o Enes b. Mâlik’ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den [benzerini] anlattı; ancak o: "Yaşlı kadınlardan" dedi.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عبيدةَ، عن يزيدَ الرقاشيِّ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، عن النبيِّ ﷺ] في قولِه: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً}. قال: "هُنَّ اللواتي كُنَّ في الدنيا عجائزَ عُمْشًا رُمْصًا".

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, Yezîd er-Rakkâşî’den, o Enes b. Mâlik’ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den] O'nun: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık” kavli hakkında nakletti; şöyle buyurdu: “Onlar dünyada gözleri zayıf görmüş ve çapaklanmış yaşlı kadınlar olan kimselerdir”.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ عاصمٍ، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن قتادةَ، عن صفوانَ بنِ محرزٍ في قولِه: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا}. قال: منهنَّ العُجُزُ الرُّمْصُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Âsım anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir, babasından, o Katâde’den, o da Safvân b. Muhriz’den O'nun: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık; onları bâkireler kıldık” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Onlardan biri de gözleri çapaklanmış yaşlı kadınlardır.”

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةُ في قولِه: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا}: قال: إن منهن للعُجُزَ الرُّجَّفَ، أنشَأهُنَّ اللَّهُ في هذا الخلقِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Katâde O'nun: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık; onları bâkireler kıldık” kavli hakkında bize anlattı ve dedi ki: “Onlardan biri de titreyen yaşlı kadınlardır ; Allah onları bu yaratılışta var etmiştir”.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا}. قال قتادةُ: كان صفوانُ بنُ محرزٍ يقولُ: إن منهن العُجُزَ الرُّجَّفَ، صيَّرهن اللَّهُ كما تَسْمَعون.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti]: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık; onları bâkireler kıldık”. Katâde dedi ki: Safvân b. Muhriz şöyle derdi: “Onlardan biri de titreyen yaşlı kadınlardır; Allah onları işittiğiniz gibi [bâkire] kılmıştır”.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَبْكَارًا}. قال: يقولُ: عذارَى.

Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَبْكَارًا} “bâkireler” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: O, "genç kızlar" demektedir.

حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الفرجِ الصَّدَفيُّ، الدِّمياطيُّ، عن عمرِو بنِ هاشمٍ ، عن ابنِ أبي كريمةَ، عن هشامِ بنِ حسانَ، عن الحسنِ، [عن أمِّه] ، عن أمِّ سلمةَ، زوجِ النبيِّ ﷺ، أنها قالت: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، أخبِرْني عن قولِ اللَّهِ: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا (٣٦) عُرُبًا أَتْرَابًا (٣٧) لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ}. قال: "هُنَّ اللواتي قُبِضْنَ في الدنيا عجائزَ رُمْصًا شُمْطًا، خَلَقَهُنَّ اللَّهُ بعدَ الكِبَرِ، فجعَلهن عَذَارَى" .

Bize Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Ferec es-Sadefî ed-Dimyâtî, Amr b. Hâşim’den , o İbn Ebî Kerîme’den, o Hişâm b. Hassân’dan, o Hasen’den, [o annesinden] , o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Seleme’den nakletti; o şöyle demiştir: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا (٣٦) عُرُبًا أَتْرَابًا (٣٧) لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık; onları bâkireler, eşlerine düşkün ve yaşıt kıldık amel defterleri sağdan verilenler için” kavli hakkında bana haber ver. Buyurdu ki: “Onlar dünyada gözleri çapaklanmış, saçları ağarmış yaşlı kadınlar olarak vefat edenlerdir; Allah onları yaşlılıktan sonra [yeniden] yarattı ve onları bâkireler kıldı” .

حدَّثنا أبو عبيدٍ الوَصَّابِيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ حِمْيَرٍ، قال: ثنا ثابتُ بنُ

Bize Ebû Ubeyd el-Vassâbî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Himyer anlattı, dedi ki: Bize Sâbit b.

عجلانَ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ، يُحدِّثُ عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا (٣٦) عُرُبًا أَتْرَابًا}. قال: هن من بني آدمَ، نساءٌ كنَّ في الدنيا، يُنْشِئُهن اللَّهُ أبكارًا عذَارَى أترابًا عُرُبًا.

Aclân anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (٣٥) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا (٣٦) عُرُبًا أَتْرَابًا} “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık; onları bâkireler, eşlerine düşkün ve yaşıt kıldık” kavli hakkında şöyle rivayet ettiğini işittim: Dedi ki: “Onlar Âdemoğullarındandır; dünyada yaşamış kadınlardır, Allah onları bâkireler, genç kızlar, yaşıtlar ve eşlerine düşkün kadınlar olarak [yeniden] var eder”.

وقولُه: {عُرُبًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فجعَلناهن أبكارًا غَنِجاتٍ ، مُتَحَبِّباتٍ إلى أزواجِهن، يُحْسِنَّ التَّبَعُّلَ، وهي جمعٌ، واحدُهن عَرُوبٌ، كما واحدُ الرسلِ رسولٌ، وواحدُ القُطْفِ قَطُوفٌ؛ ومنه قولُ لبيدٍ :

O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Biz onları cilveli, işveli , kocalarına sevgi gösteren ve iyi eşlik eden kadınlar kıldık. Bu kelime çoğuldur; tekili arûb (عَرُوب) gelir; nitekim rusul kelimesinin tekili resûl, kutuf kelimesinin tekili ise katûftur. Lebîd'in şu sözü de bundandır :

وفي الحدُوجِ عَروبٌ غيرُ فاحشةٍ … ريَّا الروادفِ يَعْشَى دونَها البصرُ

“Ve develerin üzerindeki mahfelerde iffetsiz olmayan, işveli, kalçaları dolgun [öyle bir güzel vardır ki] onun karşısında göz kamaşır.”

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبانٍ وإسماعيلُ بنُ صُبيحٍ، عن أبي أُويسٍ ، عن ثورِ بنِ زيدٍ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {عُرُبًا أَتْرَابًا}. قال: المَلَقَةُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebân ve İsmâil b. Subeyh, Ebû Üveys’ten , o Sevr b. Zeyd’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan: {عُرُبًا أَتْرَابًا} “eşlerine düşkün ve yaşıt” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “[Kocasına] cilve yapıp yaranandır” .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti:

قولَه: {عُرُبًا}، يقولُ: عواشقَ .

O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında der ki: “Aşıklardır” .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {عُرُبًا}. قال: العُرُبُ المتحبِّباتُ المتودِّداتُ إلى أزواجِهنَّ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası babasından, o da İbn Abbâs’tan: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Urub, kocalarına kendilerini sevdiren ve onlara sevgiyle yaklaşan [kadınlar]dır” .

حدَّثني سليمانُ بنُ عبيدِ اللَّهِ الغَيْلانيُّ، قال: ثنا [أيوبُ، قال: أخبَرنا] قرةُ، عن الحسنِ، قال: العُرُبُ العواشقُ .

Bana Süleymân b. Ubeydillâh el-Geylânî anlattı, dedi ki: Bize [Eyyûb anlattı, dedi ki: Bize haber verdi] Kurre, Hasen’den nakletti, dedi ki: “Urub, [kocalarına] aşık olanlardır” .

حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن عكرِمةَ، أنه قال في هذه الآيةِ: {عُرُبًا}. قال: العُرُبُ المَغْنوجةُ .

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk’tan, o İkrime’den nakletti; o bu ayet hakkında: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” dedi ki: “Urub, cilveli ve işveli kadındır” .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن شعبةَ، عن سماكٍ، عن عكرِمةَ، قال: هي المغنوجةُ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Şu‘be’den, o Simâk’tan, o da İkrime’den nakletti, dedi ki: “O, cilveli ve işveli kadındır”.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: ثنا عُمارةُ بنُ أبي حفصةَ، عن عكرِمةَ في قولِه: {عُرُبًا}. قال: غَنِجاتٍ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Umâre b. Ebî Hafsa, İkrime’den O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Cilveli ve işveli olanlardır”.

حدَّثني عليُّ بنُ الحسينِ الأَزْديُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن

Bana Ali b. el-Hüseyin el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, ...’den nakletti:

أبي إسحاقَ التيميِّ، عن صالحٍ بنِ حيانَ، عن ابنِ بُرَيدةَ: {عُرُبًا}. قال: الشَّكِلةَ بلغةِ مكةَ، والمغنوجةَ بلغةِ المدينةِ .

Ebû İshak et-Teymî’den, o Sâlih b. Hayyân’dan, o İbn Büreyde’den: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Mekke lehçesinde şekile (şuh, alımlı), Medine lehçesinde ise cilveli ve işveli olandır ” .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، قال: سمِعتُ إبراهيمَ التيميَّ، يعني ابنَ الزَّبْرِقانِ، عن صالحٍ بنِ حيانَ، عن [ابنِ بريدةَ] بنحوِه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: İbrâhîm et-Teymî’yi -yani İbnü'z-Zibrikân’ı- Sâlih b. Hayyân’dan, o da [İbn Büreyde’den] benzerini naklederken işittim.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن عثمانَ بنِ بشارٍ، عن تَميمِ بنِ حَذْلَمٍ قولَه: {عُرُبًا}. قال: حُسْنَ تبعُّلِ المرأةِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre’den, o Osmân b. Beşşâr’dan, o da Temîm b. Hazlem’den O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Kadının kocasına güzel eşlik etmesidir”.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا مغيرةُ، عن عثمانَ بن بشارٍ، عن تَميمِ بنِ حَذْلَمٍ قولَه: {عُرُبًا}. قال: العَرِبةُ الحسَنةُ التبعُّلِ. قال: وكانت العربُ تقولُ للمرأةِ إذا كانت حسَنةَ التبعُّلِ: إنها العَرِبةُ .

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugīre, Osmân b. Beşşâr’dan, o da Temîm b. Hazlem’den O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: “Aribe, kocasına güzel eşlik eden kadındır”. Dedi ki: Araplar kocasına güzel davranıp eşlik eden kadına: ‘O şüphesiz bir aribedir’ derlerdi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أُسامةَ بنِ زيدِ بنِ أسلمَ، عن أبيه: {عُرُبًا}. قال: حَسَناتِ الكلامِ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Üsâme b. Zeyd b. Eslem’den, o da babasından: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Sözleri güzel olan [kadınlar]dır” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ. قال: عواشقَ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Husayf’tan, o da Mücâhid’den nakletti. Dedi ki: “[Kocalarına] aşıklardır” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن شريكٍ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ وعكرمةَ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Şerîk’ten, o Husayf’tan, o da Mücâhid ve İkrime’den bunun benzerini nakletti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن خُصَيفٍ ، عن مجاهدٍ في: {عُرُبًا}. قال: العُرُبُ المتحبِّباتُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Husayf’tan , o da Mücâhid’den: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” hakkında nakletti; dedi ki: “Urub, [kocalarına] sevgi gösteren kadınlardır” .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ: {عُرُبًا}. قال: العُرُبُ العواشِقُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Husayf’tan, o da Mücâhid’den: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Urub, [kocalarına] aşık olanlardır” .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن غالبٍ أبي الهذَيلِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ: {عُرُبًا}. قال: هي المتحببةُ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Gālib Ebü'l-Hüzeyl’den, o da Saîd b. Cübeyr’den: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “O, [kocasına] sevgi gösteren kadındır”.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Sâlim el-Eftas’tan, o da Saîd b. Cübeyr’den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن غالبٍ أبي الهذيلِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {عُرُبًا}. قال: العُربُ اللاتي يشتهين أزواجَهن .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Gālib Ebü'l-Hüzeyl’den, o da Saîd b. Cübeyr’den: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Urub, kocalarını çok arzulayan kadınlardır” .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا بنُ يمانٍ، عن المباركِ بنِ فضالةَ، عن الحسنِ، قال: المشتَهيةُ لبُعولتِهن .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, el-Mübârek b. Fedâle’den, o da Hasen’den nakletti, dedi ki: “Kocalarını çok arzulayan kadınlardır” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: أخبَرنا عثمانُ بنُ الأسودِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عبيدٍ، قال: العُرُبُ التي تَشْتَهي زوجَها.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. el-Esved, Abdullâh b. Ubeyd’den haber verdi, dedi ki: “Urub, kocasını çok arzulayan kadındır”.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن عثمانَ بنِ الأسودِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عبيدِ بنِ عُميرٍ: {عُرُبًا}. قال: العَرِبةُ التي تَشْتَهي زوجَها، ألا ترى أن الرجلَ يقولُ للناقةِ: إنها لعَرِبةٌ؟

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Osmân b. el-Esved’den, o da Abdullâh b. Ubeyd b. Umeyr’den: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Aribe, kocasını çok arzulayan kadındır; görmez misin ki adam dişi deve için: ‘O şüphesiz şehvetlidir/isteğindedir (aribe)’ der?”.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {عُرُبًا} قال: عُشَّقًا لأزواجِهن .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den [nakletti]: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün”; dedi ki: “Kocalarına aşık kadınlardır” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {عُرُبًا}. قال: عُشَّقًا لأزواجِهن، يُحْببْنَ أزواجَهن حبًّا شديدًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti]: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün”; dedi ki: “Kocalarına aşık olan ve kocalarını son derece seven kadınlardır”.

حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: العُرُبُ المتحبِّباتُ.

Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: “Urub, [kocalarına] sevgi gösteren kadınlardır”.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {عُرُبًا}. قال: مُتحبِّباتٍ إلى أزواجِهن .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Kocalarına sevgi gösteren kadınlardır” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {عُرُبًا}. قال: العرُبُ الحسَنةُ الكلامِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında dedi ki: “Urub, sözü tatlı ve güzel olan kadındır” .

حدَّثنا ابنُ البرقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمةَ، قال: سُئل

Bize İbnü'l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: ... soruldu

الأوزاعيُّ عن: {عُرُبًا}. فقال: سمِعت يحيى يقولُ: هن العواشقُ .

{عُرُبًا} “eşlerine düşkün” [ayeti] hakkında soruldu; şöyle dedi: Yahyâ'nın şöyle dediğini işittim: “Onlar aşık kadınlardır” .

حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الفرجِ الصَّدَفيُّ الدِّمياطيُّ، عن عمرِو بنِ هاشمٍ، عن ابنِ أبي كريمةَ، عن هشامِ بنِ حسانَ، عن الحسنِ، عن أمِّه، عن أمِّ سلمةَ، قالت: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، أَخبِرني عن قولِه: {عُرُبًا أَتْرَابًا}. قال: "عُرُبًا مُتَعشِّقاتٍ مُتَحبِّباتٍ، أترابًا على ميلادٍ واحدٍ" .

Bize Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Ferec es-Sadefî ed-Dimyâtî, Amr b. Hâşim’den, o İbn Ebî Kerîme’den, o Hişâm b. Hassân’dan, o Hasen’den, o annesinden, o da Ümmü Seleme’den nakletti; dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, O’nun: {عُرُبًا أَتْرَابًا} “eşlerine düşkün, yaşıtlar” kavli hakkında bana haber ver” dedim. Şöyle buyurdu: “Urub; [kocalarına] aşık olan, sevgi gösteren kadınlardır; etrâb ise bir yaşta (akran) olanlardır” .

حدَّثني محمدُ بنُ حفصٍ أبو عبيدٍ الوصابيُّ، قال: ثنا [محمدُ بنُ حِمْيَرٍ] ، قال: ثنا ثابتُ بنُ عجلانَ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ يُحَدِّثُ عن ابنِ عباسٍ: {عُرُبًا}. قال: العُربُ الشُّوْقُ.

Bana Muhammed b. Hafs Ebû Ubeyd el-Vesâbî anlattı, dedi ki: Bize [Muhammed b. Himyer] anlattı, dedi ki: Bize Sâbit b. Aclân anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr’in İbn Abbâs’tan [naklen] O'nun: {عُرُبًا} “eşlerine düşkün” kavli hakkında şöyle anlattığını işittim: “Urub, [kocalarına] özlem ve arzu duyan kadınlardır.”

واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ قرأةِ الكوفيين: {عُرُبًا} بضمِّ العينِ والراءِ . وقرَأه بعضُ قرَأةِ الكوفةِ والبصرةِ: (عُرْبًا) بضمِّ العينِ وتخفيفِ الراءِ، وهي لغةُ تميمٍ وبكرٍ . والضمُّ في الحرفين أولى القراءتين بالصوابِ ؛ لما ذكَرتُ من أنها جمعُ "عَروبٍ"، وإن كان فَعولٌ أو فَعيلٌ أو فِعالٌ إذا جُمِع جُمِع على فُعُلٍ بضمِّ الفاءِ والعينِ، مذكَّرًا كان أو مؤنثًا، والتخفيفُ في العينِ جائزٌ، وإن كان الذي ذكَرت أقصى الكلامين عن وجهِ التخفيفِ.

Kurrâ (kıraat imamları) bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının bir kısmı ve Kûfelilerin bir kısmı bunu hem ayn hem de râ harfinin dammesiyle: {عُرُبًا} “Uruben” şeklinde okumuştur . Kûfe ve Basra kurrâsının bir kısmı ise ayn harfinin dammesi ve râ harfinin sükûnuyla (hafifletilmesiyle) (عُرْبًا) “Urben” şeklinde okumuştur ki bu, Temîm ve Bekr [kabilelerinin] lehçesidir . İki harfin de dammeli okunması, iki kıraat arasında doğruya daha uygundur ; zira zikrettiğim üzere bu kelime “arûb”un çoğuludur; nitekim feûl, feîl veya fiâl vezinleri çoğul yapıldığında -ister müzekker ister müennes olsun- fâ ve ayn harflerinin dammesiyle fuul kalıbında çoğul yapılır; ayn harfini hafifletmek (sükûnla okumak) de caiz olmakla birlikte, zikrettiğim [damme] şekli iki kullanım içinde hafifletme kuralından daha uzaktır.

وقولُه: {أَتْرَابًا}. يعني أنهن مُستوياتٌ على سنٍّ واحدةٍ، واحدتُهن تِرْبٌ،

O'nun: {أَتْرَابًا} “yaşıtlar [olarak]” kavli; onların tek bir yaşta, birbirine denk oldukları anlamına gelir. Tekili ise tirb (تِرْب) kelimesidir,

كما يُقالُ: شِبهٌ وأَشْباهٌ.

Nitekim şibh (شِبْه) ve eşbâh (أَشْبَاه) denilmesi gibidir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني عليُّ بنُ الحسينِ بنِ الحارثِ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ، عن سلمةَ بنِ سابورَ، عن عطيةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الأترابُ: المستوياتُ .

Bana Ali b. el-Hüseyn b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa, Seleme b. Sâbûr'dan, o Atiyye'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: “Etrâb, birbirine denk [yaşıt] olanlardır” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَتْرَابًا}. قال: أمثالًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {أَتْرَابًا} “yaşıtlar” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Birbirine emsal/denk olanlardır” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَتْرَابًا}، يعني: سنًّا واحدةً.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {أَتْرَابًا} “yaşıtlar”; yani: Aynı yaştadırlar.

حدَّثني ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .

Bana İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den aynısını nakletti .

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَتْرَابًا}. قال: الأترابُ المستوياتُ.

Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَتْرَابًا} “yaşıtlar” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Etrâb, birbirine denk [yaşıt] olanlardır.”

وقولُه: {لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أنشَأنا هؤلاء اللواتي وصَف صفتَهنَّ من الأبكارِ - للذين يُؤْخَذُ بهم ذاتَ اليمينِ من موقفِ الحسابِ إلى الجنةِ.

O'nun: {لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ} “amel defterleri sağından verilenler içindir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Niteliklerini vasfettiği bu bakireleri; hesap meydanından sağ tarafa, Cennet'e götürülecek olan kimseler için [yarattık].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠) وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ (٤١) فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣) لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ (٤٤) إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠) وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ (٤١) فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣) لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ (٤٤) إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦)} “[Onların] birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir. Solun adamları ise ne solun adamları! İliklere işleyen bir sıcaklık ve kaynar su içindedirler; kapkara bir dumandan gölge altındadırlar; ne serindir ne de faydalı. Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmışlardı ve büyük günah üzerinde ısrar edip duruyorlardı.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: الذين لهم هذه الكرامةُ، التي وصَف صفتَها في هذه الآياتِ، ثُلَّتان، وهي جَماعتان وأمَّتان وفِرْقتان: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ}. يعني: جماعةٌ من الذين مضَوا قبلَ أمةِ محمدٍ ﷺ.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu ayetlerde niteliğini vasfettiği ikrama mazhar olan kimseler iki büyük topluluktur; bunlar iki cemaat, iki ümmet ve iki gruptur: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ} “[onların] birçoğu öncekilerden”; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in ümmetinden önce gelip geçmiş kimselerden bir topluluktur.

{وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ}. يقولُ: وجماعةٌ من أمةِ محمدٍ ﷺ.

{وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} “birçoğu da sonrakilerdendir”; şöyle buyurmaktadır: Bir topluluk da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in ümmetindendir.

[وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وجاءت الآثارُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ] .

[Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayetler gelmiştir] .

ذكرُ الروايةِ بذلك

Bu husustaki rivayetlerin zikri

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، قال: قال الحسنُ: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ}: من الأممِ، {وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ}: أمةُ محمدٍ ﷺ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan nakletti, dedi ki: Hasen şöyle dedi: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ} “birçoğu öncekilerden”; [geçmiş] ümmetlerdendir, {وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} “birçoğu da sonrakilerdendir”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in ümmetidir.

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ}. قال: أمةٌ.

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ} “birçoğu öncekilerden” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: “[Önceki] bir ümmettir.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثنا الحسنُ، عن حديثِ عمرانَ بنِ حصينٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، قال: تحدَّثنا عندَ رسولِ اللَّهِ ﷺ ذاتَ ليلةٍ حتى أَكْرَينا في الحديثِ، ثم رجَعنا إلى أَهْلِينا، فلما أَصْبَحنا غدَوْنا على رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "عُرِضَتْ عليَّ الأنبياءُ الليلةَ بأتباعِها من أُمَمِها، فكان النبيُّ يَجِيءُ معَهُ الثُّلَّةُ من أُمَّتِه، والنبيُّ معَه العصابةُ من أُمَّتِه؛ والنبيُّ معَه النفرُ من أُمَّتِه، والنبيُّ معَه الرجلُ من أُمَّتِه، والنبيُّ ما معَه من أمتِه أحدٌ من قومِه، حتى أتَى عليَّ موسى بنُ عمرانَ في كَبْكبةٍ من بني إسرائيلَ؛ فلما رأيتُهم أعجَبُوني، فقُلْتُ: أي ربِّ، مَن هؤلاء؟ قال: هذا أخوك موسى بنُ عمرانَ ومَن معَه من بني إسرائيلَ. فقلتُ: يا ربِّ، فأينَ أُمَّتي؟ فقِيل: انظر عن يمينِك، فإذا ظِرابُ مكةَ قد سُدَّت بوجوهِ الرجالِ، فقلتُ: مَن هؤلاء؟ قِيل: هؤلاء أمَّتُك. فقيل: أَرضِيتَ؟ فقلتُ: ربِّ رضيتُ، ربِّ رضيتُ، قِيل: انظر عن يسارِك. فإذا الأفقُ قد سُدَّ بوجوهِ الرجالِ، فقلتُ: ربِّ مَن هؤلاء؟ قيل: هؤلاء أُمَّتُك. فقِيل: أرضيتَ؟ فقلتُ: ربِّ رَضِيتُ. فقِيل: إن مع هؤلاء سبعين ألفًا من أُمَّتِك، يدخُلون الجنةَ لا حسابَ عليهم". قال: فأنشَأ عُكَّاشةُ بنُ مِحْصَنٍ، رجلٌ من بني أسدِ بنِ خزيمةَ، فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، ادْعُ رَبَّك أن يَجْعَلَني منهم. قال: "اللَّهم اجْعَلْه منهم". ثم أنشَأ رجلٌ آخرُ فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، ادْعُ رَبَّك أن يَجْعَلَني منهم. قال: "سبَقَك بها عُكَّاشةُ". فقال نبيُّ اللَّهِ ﷺ: "فِدًى لكم أَبي وأُمِّي، إن استَطَعتم أن تَكونوا من السَّبعينَ فكونوا، فإن عجَزتم وقصَّرتم، فكونوا من أهلِ الظِّرابِ، فإن

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti, dedi ki: Bize el-Hasen, İmrân b. Husayn’ın hadisinden, o da Abdullâh b. Mes‘ûd’dan anlattı; [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanında sohbeti uzatıncaya kadar konuştuk. Sonra ailelerimizin yanına döndük. Sabah olunca erkenden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına gittik. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu gece bana peygamberler ve ümmetlerinden kendilerine tâbi olanlar arz olundu. Peygamber vardı, yanında ümmetinden büyük bir topluluk geliyordu; peygamber vardı, yanında ümmetinden bir cemaat geliyordu; peygamber vardı, yanında ümmetinden birkaç kişi geliyordu; peygamber vardı, yanında ümmetinden tek bir adam geliyordu; peygamber de vardı ki kavminden/ümmetinden yanında hiç kimse yoktu. Nihayet İsrâiloğulları'ndan büyük bir topluluk içinde Mûsâ b. İmrân bana doğru geldi. Onları görünce hayran kaldım ve: “Ey Rabbim, bunlar kim?” dedim. [Rabbim]: “Bu, kardeşin Mûsâ b. İmrân ve beraberindeki İsrâiloğulları’dır” buyurdu. Bunun üzerine: “Ey Rabbim, peki benim ümmetim nerede?” dedim. Bana: “Sağ tarafına bak!” denildi. Bir de baktım ki Mekke’nin küçük tepeleri adamların yüzleriyle dolup kapanmış. “Bunlar kim?” dedim. “Bunlar senin ümmetindir” denildi. Sonra: “Razı oldun mu?” diye soruldu. Ben de: “Rabbim, razı oldum; Rabbim, razı oldum!” dedim. [Ardından]: “Sol tarafına bak!” denildi. Bir de baktım ki ufuk adamların yüzleriyle dolup kapanmış. “Rabbim, bunlar kim?” dedim. “Bunlar senin ümmetindir” denildi. “Razı oldun mu?” diye soruldu. Ben de: “Rabbim, razı oldum!” dedim. Bunun üzerine: “Şüphesiz bunlarla beraber senin ümmetinden yetmiş bin kişi daha vardır ki hesapsız olarak cennete gireceklerdir” buyruldu.» [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Bunun üzerine Esed b. Huzeyme oğullarından bir adam olan Ukkâşe b. Mıhsan kalkıp: “Ey Allah’ın Peygamberi! Beni de onlardan kılması için Allah'a dua et!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allahım! Onu onlardan eyle» buyurdu. Sonra başka bir adam kalkıp: “Ey Allah’ın Peygamberi! Beni de onlardan kılması için Allah'a dua et!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ukkâşe bu hususta senin önüne geçti» buyurdu. Sonra Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Anam babam size feda olsun! Eğer o yetmiş bin kişiden olmaya güç yetirebilirseniz olun; şayet güç yetiremeyip kusur gösterirseniz tepeleri dolduranlardan olun; eğer

عجَزتم وقصَّرتم، فكونوا من أهل الأُفقِ، فإني رأيتُ ثَمَّ أُناسًا يَتَهَرَّشون كثيرًا - أو قال: - يَتَهَوَّشون ". قال: فتراجَع المؤمنون، أو قال: فتراجَعْنا على هؤلاءِ السبعينَ. فصار من أمرِهم أن قالوا: نراهم ناسًا وُلِدوا في الإسلامِ، فلم يَزَالوا يَعْمَلون به حتى ماتوا عليه. فنمَى حديثُهم ذاك إلى نبيِّ اللَّهِ ﷺ، فقال: "ليس كذاك، ولكنهم الذين لا يَسْتَرْقون، ولا يَكْتَوون، ولا يَتَطَيَّرون، وعلى ربِّهم يَتَوكَّلون". ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ قال يومَئذٍ: "إني لأَرْجو أن يكونَ مَن تَبِعني مِن أُمَّتِي رُبعَ أهلِ الجنةِ". فكَبَّرنا، ثم قال: "إني لأَرْجو أن تَكونوا الشطرَ". فكبَّرنا، ثم تلَا رسولُ اللَّهِ ﷺ هذه الآيةَ: " {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} " .

buna da güç yetiremeyip kusur gösterirseniz ufku dolduranlardan olun; zira ben orada pek çok insanın birbirine karıştığını -yahut şöyle dedi:- birbiriyle kaynaşıp toplandığını gördüm.” [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Müminler -yahut: biz- o yetmiş bin kişi hakkında aralarında konuşmaya başladılar. Sonunda onların durumu hakkında şöyle dediler: “Biz onları İslam üzere doğmuş, ölene kadar da İslam üzere amel etmeye devam etmiş kimseler olarak görüyoruz.” Onların bu konuşması Allah’ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem’e ulaştı; bunun üzerine şöyle buyurdu: “Öyle değil; bilakis onlar rukye yaptırmayan, dağlama ile tedavi olmayan, uğursuzluğa inanmayan ve Rablerine tevekkül eden kimselerdir.” Bize nakledildiğine göre Allah’ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem o gün şöyle buyurdu: “Şüphesiz ben, ümmetimden bana uyanların Cennet ehlinin dörtte biri olmasını umuyorum.” Biz tekbir getirdik. Sonra: “Yarısı olmanızı umuyorum” buyurdu. Biz yine tekbir getirdik. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: “{ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} “[Onların] birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir”” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ بشرٍ البجليُّ، عن الحكمِ بنِ عبدِ الملكِ، عن قتادةَ، عن الحسنِ عن عمرانَ بنِ حصينٍ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، قال: تحدَّثنا لَيْلةً عندَ رسولِ اللَّهِ ﷺ، حتى أكْرَينا - أو أَكثَرنا - ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه قال: "فإذا الظِّرابُ ظِرابُ مكةَ مَسدودةٌ بوجوهِ الرجالِ". وقال أيضًا: "فإني رأيتُ عندَه أناسًا يَتَهاوَشونَ كثيرًا". قال: فقلْنا: مَن هؤلاء السبعون ألفًا؟ فاتفَق رأيُنا على أنهم قومٌ وُلِدوا في الإسلامِ، ويَموتون عليه. قال: فذكَرْنا ذلك لرسولِ اللَّهِ ﷺ فقال: "لا، ولكنهم قومٌ لا يَكْتَوون". وقال أيضًا: ثم قال

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen b. Bişr el-Becelî, Hakem b. Abdilmelik'ten, o Katâde'den, o Hasen'den, o İmrân b. Husayn'dan, o da Abdullâh b. Mes‘ûd'dan anlattı; dedi ki: Bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanında sohbeti uzatıncaya -yahut çoğaltıncaya- kadar konuştuk. Sonra [ravi] benzerini zikretti; ancak şu kadar var ki o şöyle dedi: «Bir de baktım ki Mekke’nin küçük tepeleri adamların yüzleriyle kapanmış.» Yine şöyle buyurdu: «Zira ben onun yanında pek çok insanın birbiriyle kaynaşıp toplandığını gördüm.» [İbn Mes‘ûd] dedi ki: “Bu yetmiş bin kişi kimlerdir?” dedik. Görüşümüz, onların İslam üzere doğup onun üzere ölen bir topluluk olduğu hususunda birleşti. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e zikrettik; bunun üzerine şöyle buyurdu: «Hayır, bilakis onlar dağlama yaptırmayan kimselerdir.» Yine [ravi] dedi ki: Sonra

رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إني لأرْجو أن تَكُونوا ربعَ أهلِ الجنةِ". فكبَّر أصحابُه، ثم قال: "إني لأَرْجو أن تَكونوا ثلثَ أهلِ الجنةِ". فكبَّر أصحابُه، ثم قال: "إني لأَرْجو أن تكونوا شطرَ أهل الجنةِ". ثم قرَأ: " {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} ".

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz ben, Cennet ehlinin dörtte biri olmanızı umuyorum.” Ashâbı tekbir getirdi; sonra: “Cennet ehlinin üçte biri olmanızı umuyorum” buyurdu. Ashâbı tekbir getirdi; sonra: “Cennet ehlinin yarısı olmanızı umuyorum” buyurdu. Sonra şu ayeti okudu: “{ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} “[Onların] birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir””.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عوفٍ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ الحارثِ، قال: كلُّهم في الجنةِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Avf’tan, o da Abdullâh b. el-Hâris’ten nakletti; dedi ki: “Hepsi Cennet’tedir.”

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، أنه بلَغه أن النبيَّ ﷺ قال: "أَتَرْضَون أن تكُونوا ربعَ أهلِ الجنةِ؟ ". قالوا: نعم. قال: "أَتَرْضَون أن تَكُونوا ثلثَ أهلِ الجنةِ؟ ". قالوا: نعم. قال: "والذي نفسي بيدِه، إني لأَرْجو أن تَكونوا شطرَ أهلِ الجنةِ". ثم تلا هذه الآيةَ: " {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} " .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti; ona ulaştığına göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Cennet ehlinin dörtte biri olmaya razı olur musunuz?” buyurmuş. “Evet” demişler. “Cennet ehlinin üçte biri olmaya razı olur musunuz?” buyurmuş. “Evet” demişler. “Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin olsun ki, Cennet ehlinin yarısı olmanızı umuyorum” buyurmuş. Sonra şu ayeti okumuştur: “{ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} “[Onların] birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir”” .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن بُدَيلٍ، عن كعبٍ أنه قال: "أهلُ الجنةِ عشرون ومائةُ صفٍّ، ثمانون صفًّا منها من هذه الأُمةِ" .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Büdeyl’den, o Kâ‘b’dan nakletti; o şöyle demiştir: “Cennet ehli yüz yirmi saftır; bunun seksen safı bu ümmettendir” .

وفي رفعِ: {ثُلَّةٌ} وجهان؛ أحدُهما: الاستئنافُ، والآخرُ: بقولِه: لأصحابِ اليمينِ ثُلَّتان. ثُلَّةٌ من الأوَّلين.

{ثُلَّةٌ} kelimesinin merfû (ötreli) okunmasında iki vecih vardır: Birincisi istînâf (yeni başlangıç cümlesi olması), diğeri ise: “Amel defteri sağından verilenler için iki topluluk vardır: [Biri] öncekilerden bir topluluk...” ifadesinin takdir edilmesidir.

وقد روِي عن النبيِّ ﷺ خبرٌ من وجهٍ غيرِ صحيحٍ، أنه قال: "الثُّلَّتان جميعًا من أُمَّتي".

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’den sahih olmayan bir yolla, onun şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İki topluluk da tamamen benim ümmetimdendir.»

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبانِ بنِ أبي عيَّاشٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ}. قال: قال النبيُّ ﷺ: "هما جميعًا من أُمَّتي" .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Ebân b. Ebî Ayyâş’tan, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [nakletti]: {ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ} “[Onların] birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir”; dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “İkisi de tamamen benim ümmetimdendir” buyurdu .

وقولُه: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ}. يقولُ تعالى ذكرُه معجِّبًا نبيَّه محمدًا ﷺ من أهل النارِ: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ} الذين يُؤْخَذُ بهم ذاتَ الشمالِ، من موقفِ الحسابِ إلى النارِ {مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} ماذا لهم؟ وماذا أعدَّ لهم؟

O’nun: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} “Solun adamları ise ne solun adamları!” kavli; zikri yüce olan Allah, Nebîsi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e cehennemliklerin halinin vehametini bildirerek şöyle buyurmaktadır: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ} Hesap yerinden sol tarafa, cehenneme götürülecek olan solun adamları; {مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} onlar ne haldedirler? Onlar için ne [azaplar] hazırlanmıştır?

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ}: أي ماذا لهم؟ وماذا أعدَّ لهم؟

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} “Solun adamları ise ne solun adamları!” kavli hakkında nakletti: Yani onlar ne haldedirler ? Onlar için ne [azaplar] hazırlanmıştır ?

وقولُه: {فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ}. يقولُ: هم في سمومِ جهنمَ وحميمِها.

O’nun: {فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ} “iliklere işleyen bir sıcaklık ve kaynar su içindedirler” kavli; onlar cehennemin sam yeli (yakıcı sıcağı) ve kaynar suyu içindedirler, buyurmaktadır.

وقولُه: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. يقولُ جلّ ثناؤه: وظلٍّ من دخانٍ شديدِ السوادِ. والعربُ تقولُ لكلِّ شيءٍ وصَفتْه بشدةِ السوادِ: أسودُ يَحمومٌ.

O’nun: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” kavli; sena ve övgüsü yüce olan Allah: “Simsiyah bir duman gölgesinde [olacaklar]” buyurmaktadır. Araplar son derece siyah olduğunu belirttikleri her şey için: “Esvedu yahmûm (kapkara, zifiri siyah)” derler.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ أبي الشواربِ، قال: ثنا [عبدُ الواحدِ] بنُ زيادٍ، قال: ثنا سليمانُ

Bize İbn Ebî’ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize [Abdülvâhid] b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Süleymân

الشيبانيُّ، قال: ثنى يزيدُ بنُ الأصمِّ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ في: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: هو ظلُّ الدخانِ.

eş-Şeybânî anlattı, dedi ki: Bana Yezîd b. el-Esamm anlattı, dedi ki: İbn Abbâs’ın {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” hakkında şöyle dediğini işittim: “O, dumanın gölgesidir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا قَبيصةُ بنُ ليثٍ، عن الشيبانيِّ، عن يزيدَ بنِ الأصمِّ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.

Bize Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa b. Leys, eş-Şeybânî’den, o Yezîd b. el-Esamm’dan, o da İbn Abbâs’tan aynısını nakletti.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ الشيبانيَّ، عن يزيدَ بنِ الأصمِّ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: eş-Şeybânî’den, o Yezîd b. el-Esamm’dan, o da İbn Abbâs’tan aynısını işittim.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الشيبانيِّ، عن يزيدَ بنِ الأصمِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: هو الدخانُ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, eş-Şeybânî’den, o Yezîd b. el-Esamm’dan, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar”; dedi ki: “O dumandır” .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ طهمانَ، عن سماكِ بنِ حربٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: الدخانُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Tahmân, Simâk b. Harb’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar”; dedi ki: “Dumandır.”

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. يقولُ: من دُخانِ جهنَّمَ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” kavli hakkında nakletti; şöyle demektedir: “Cehennemin dumanındandır” .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: الدخانُ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk’tan, o da İkrime’den nakletti; o bu ayet hakkında: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” dedi ki: “Dumandır” .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثَّامٌ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن أبي مالكٍ في

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm, İsmâîl b. Ebî Hâlid’den, o da Ebû Mâlik’ten [nakletti; o]

قولِه: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: دخانُ جهنَّمَ .

O’nun: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” kavli hakkında dedi ki: “Cehennemin dumanıdır” .

حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى الأمويُّ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن أبي مالكٍ مثلَه.

Bize Saîd b. Yahyâ el-Ümevî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İsmâîl b. Ebî Hâlid’den, o da Ebû Mâlik’ten aynısını nakletti.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: الدخانُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr’dan, o Mansûr’dan, o da Mücâhid’den [nakletti]: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar”; dedi ki: “Dumandır” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Mücâhid’den aynısını nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: من دخانِ جهنَّمَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Cehennemin dumanındandır” .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن سليمانَ الشيبانيِّ، عن يزيدَ بنِ الأصمِّ، عن ابنِ عباسٍ، ومنصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قالا: الدخانُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Süleymân eş-Şeybânî’den, o Yezîd b. el-Esamm’dan, o İbn Abbâs’tan; ve Mansûr’dan, o da Mücâhid’den nakletti: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar”; ikisi de dediler ki: “Dumandır” .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: من دخانٍ.

Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den [şöyle] nakletti: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar”; dedi ki: “Dumandandır.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: كنا نحدَّثُ أنها ظلُّ الدخانِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Bize onun dumanın gölgesi olduğu anlatılırdı.”