حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ}. قال: ظلُّ الدخانِ دخانِ جَهنمَ، زعَم ذلك بعضُ أهلِ العلمِ.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ} “kapkara bir dumandan gölge altındadırlar” kavli hakkında dedi ki: “İlim ehlinden bazıları onun dumanın gölgesi, cehennemin dumanı olduğunu ileri sürdü.”
وقولُه: {لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ليس ذلك الظلُّ بباردٍ كبردِ ظلالِ سائرِ الأشياءِ، ولكنه حارٌ؛ لأنه دخانٌ من سعيرِ جَهنمَ، وليس بكريمٍ؛ لأنه مُؤْلِمُ مَن استظلَّ به. والعربُ تُتْبِعُ كلَّ منفيٍّ عنه صفةُ حمدٍ، نفيَ الكرمِ عنه، فتقولُ: ما هذا الطعامُ بطيبٍ ولا كريمٍ، وما هذا اللحمُ بسمينٍ ولا كريمٍ، وما هذه الدارُ بنظيفةٍ ولا كريمةٍ.
O'nun: {لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ} “Ne serindir ne de faydalı/ferahlatıcı” kavmine gelince; Zikri Yüce olan şöyle buyurmaktadır: O gölge diğer şeylerin gölgesinin serinliği gibi serin değildir, bilakis sıcaktır; çünkü o cehennem alevinin dumanıdır. Faydalı ve ferahlatıcı da değildir; çünkü onun altında gölgelenene acı verir. Araplar kendisinden övgü sıfatı nefyedilen her şeyin ardından kerem vasfını da nefyederler ve şöyle derler: “Bu yemek ne lezzetlidir ne de kerîmdir (hoştur)”, “Bu et ne semizdir ne de kerîmdir (iyidir)”, “Bu ev ne temizdir ne de kerîmedir (güzeldir).”
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ بَزيعٍ، قال: ثنا النضرُ، قال: ثنا جويبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ}. قال: كلُّ شرابٍ ليس بعذبٍ فليس بكريمٍ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk’tan O'nun: {لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ} “Ne serindir ne de faydalı/ferahlatıcı” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Tatlı olmayan her içecek kerîm (faydalı/güzel) değildir” .
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ}. قال: لا باردِ المنزلِ، ولا كريمِ المنظرِ .
Katâde bu hususta Bişr’in bize anlattığı şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ} “Ne serindir ne de faydalı/ferahlatıcı” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Kaldığı yer serin değildir, manzarası da kerîm (güzel) değildir” .
وقولُه: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن هؤلاء الذين وصَف صفتَهم من أصحابِ الشمالِ، كانوا قبلَ أن يُصيبَهم من عذابِ اللَّهِ ما
Allah Teâlâ’nın: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ} “Çünkü onlar bundan önce refah içinde şımarmış kimselerdi” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sol ehli arasından niteliklerini vasfettiği bu kimseler, Allah’ın azabından kendilerine isabet eden şey başlarına gelmeden önce...
أصابهم في الدنيا، {مُتْرَفِينَ}، يعني: مُنَعَّمين.
{مُتْرَفِينَ} idiler; yani nimet içinde şımarmış kimselerdi.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ}. يقولُ: مُنَعَّمين .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ} “Çünkü onlar bundan önce refah içinde şımarmış kimselerdi”; şöyle demektedir: “Nimet içinde yüzdürülenlerdi” .
وقولُه: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وكانوا يُقيمون على الذنبِ العظيمِ.
O'nun: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “Ve o büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı” kavmine gelince; Senâsı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Büyük günah üzerinde devam edip dururlardı.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يُصِرُّونَ}، قال: يُدْمِنون .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {يُصِرُّونَ} “ısrar ederlerdi”; dedi ki: “Ona devam edip bağımlısı olurlardı” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}] . قال: يَذْهبون ، أو يُدْمِنون.
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ [İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “Ve o büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı” kavli hakkında] nakletti; dedi ki: “Bırakıp gitmezlerdi veya bağımlısı olurlardı.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ}. قال: لا يتُوبون ولا يَسْتَغْفِرون. والإصرارُ عندَ العربِ على الذنبِ الإقامةُ عليه، وتركُ الإقلاعِ عنه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ} “Ve [günah üzerinde] ısrar edip dururlardı” kavli hakkında şöyle dedi: “Tevbe etmez ve bağışlanma dilemezlerdi.” Arapların dilinde günah üzerinde ısrar etmek (el-ısrâr); o günahı sürdürmek ve ondan vazgeçip ayrılmamaktır.
وقولُه: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}، يعني: على الذنبِ العظيمِ، وهو الشركُ باللهِ.
O'nun: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “o büyük günah üzerinde” kavmi ise, yani: Büyük günah üzerinde demektir ki o da Allah'a şirk koşmaktır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. قال: على الذنبِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “o büyük günah üzerinde”; dedi ki: “Günah üzerinde” .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا أبو تُمَيْلَة، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ في قولِه: {الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. قال: الشركِ .
Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk’tan O'nun: {الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “büyük günah” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Şirktir” .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. يعني الشركَ.
Bana el-Hüseyin’den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın O'nun: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “o büyük günah üzerinde” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Şirki kastetmektedir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. قال: الذنبِ .
Bize İbnü'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “büyük günah”; dedi ki: “Günahtır” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. قال: الحنثُ العظيمُ الذنبُ العظيمُ. قال: وذلك الذنبُ العظيمُ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “Ve o büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı” [ayeti hakkında] dedi ki: “el-Hınsü'l-azîm, büyük günahtır.” Dedi ki: “Ve o büyük günah
الشركُ؛ لا يَتُوبون ولا يَسْتَغْفِرون .
şirktir; tövbe etmezler ve bağışlanma dilemezlerdi” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. هو الشركُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “Ve o büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı” kavli hakkında nakletti; [dedi ki:] “O şirktir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، [عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ] ، عن مجاهدٍ: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ}. قال: الذنبِ العظيمِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, [Süfyân’dan, o İbn Ebî Necîh’ten] , o da Mücâhid’den nakletti: {عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ} “o büyük günah üzerinde”; dedi ki: “Büyük günah üzerinde.”
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨) قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨) قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠)} “Ve derlerdi ki: ‘Biz ölüp de toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?’ De ki: ‘Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.’”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وكانوا يقولون كفرًا منهم بالبعثِ، وإنكارًا لإحياءِ اللهِ خلقَه من بعدِ مماتِهم: أئذا كنا ترابًا في قبورِنا من بعدِ مماتِنا، وعظامًا نَخِرةً، أئنا لمبعوثون منها أحياءً كما كنا قبلَ المماتِ؟
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce olan şöyle buyurmaktadır: Yeniden dirilmeyi inkâr ederek ve Allah'ın yarattıklarını ölümlerinden sonra diriltmesini kabul etmeyerek şöyle diyorlardı: Ölüp de kabirlerimizde bir avuç toprak ve çürümüş kemikler haline geldiğimiz zaman, ölümümüzden önceki gibi oradan diri olarak mı çıkarılacağız?
{أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ} [يقولُ تعالى ذكرُه: يقولون: أئنا لمبعُوثون، أوَيُبْعَثُ آباؤنا] الذين كانوا قبلَنا وهم الأوَّلون؟ يقولُ اللَّهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ:
{أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ} “Önceki atalarımız da mı?” [Zikri Yüce olan buyuruyor ki: Şöyle diyorlardı: Gerçekten biz mi diriltileceğiz, yoksa] bizden önce yaşamış olan önceki atalarımız da mı diriltilecek? Allah peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır:
قلْ يا محمدُ لهؤلاءِ:
Ey Muhammed, bunlara de ki:
إن الأوَّلين من آبائِكم والآخرِين منكم ومن غيرِكم لمجموعون إلى ميقاتِ يومٍ معلومٍ، وذلك يومُ القيامةِ.
Atalarınızdan önceki nesiller de, sizden ve başkalarından olan sonraki nesiller de bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır; o da kıyamet günüdür.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu kavlinin teviline dair açıklama: {ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣)} “Sonra sizler ey sapanlar, yalanlayanlar! Mutlaka zakkum ağacından yiyeceksiniz. Karınlarınızı da onunla dolduracaksınız.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لأصحابِ الشمالِ: ثم إنكم أيُّها الضالون عن طريقِ الهدى، المكذِّبون بوعيدِ اللَّهِ ووَعْدِه، لآكلون من شجرٍ من زقومٍ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce olan solun adamlarına şöyle buyurmaktadır: Sonra sizler ey hidayet yolundan sapanlar, Allah'ın tehdidini ve vaadini yalanlayanlar! Mutlaka zakkumdan olan bir ağaçtan yiyeceksiniz.
وقولُه: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ}. يقولُ: فمالئون من الشجرِ من الزَّقومِ في بطونِهم.
O'nun: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ} “Karınlarınızı onunla dolduracaksınız” kavmine gelince; şöyle buyurmaktadır: O zakkum ağacından karınlarınıza dolduracaksınız.
واختلَف أهل العربيةِ في وجهِ تأنيثِ الشجرِ في قولِه: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا}؛ [قال بعضُ نحويِّي البصرةِ: قيل: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا] الْبُطُونَ}: أي: من الشجرِ، {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ}؛ لأن "الشجرَ" تُؤنَّثُ وتُذَكَّرُ، وأنَّث لأنه حمَله على الشجرةِ؛ لأن الشجرةَ قد تدُلُّ على الجميعِ، فتقولُ العربُ: نبَتتْ قِبلَنا شجرةٌ مُرَّةٌ وبَقْلةٌ رديئةٌ. وهم يَعْنون الجميعَ. وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: {لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ}: وفي قراءة عبدِ اللَّهِ: (لآكِلون مِن شَجَرةٍ مِن زَقُّومٍ) على واحدةٍ، [فمعنى "شَجَرٍ" و"شجرةٍ" واحدٌ؛ لأنك إذا قُلتَ: أَخَذتُ من الشاءِ. فإن نويتَ واحدةً] أو أكثرَ من ذلك، فهو جائزٌ. ثم قال: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ}: يريدُ: من الشجرة؛ ولو قال: (فمالئون منه). إذا لم يُذَكِّرُ الشجرةَ كان صوابًا، يذهبُ إلى "الشجرِ" في "منه"، ويُؤَنِّتُ "الشجرَ"، فيكونُ {مِنْهَا} كنايةً عن الشجرِ، والشجرُ يُؤَنَّتُ ويُذَكَّرُ، مثلُ التمرِ يُؤَنَّثُ ويُذَكَّرُ.
Arap dili âlimleri, O'nun: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا} [kavmindeki] “şecer” (ağaç) kelimesinin müennes kılınma gerekçesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. [Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: “{فَمَالِئُونَ مِنْهَا] الْبُطُونَ} “Karınlarınızı ondan dolduracaksınız” yani o ağaçtan dolduracaksınız denilmiştir. {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ} “Üstüne de içeceksiniz” [buyrulmuştur]; zira 'şecer' (شجر) kelimesi hem müennes hem de müzekker olarak kullanılır. Müennes kılınması ise onu 'şecere' kelimesine hamletmesinden dolayıdır; çünkü 'şecere' bazen çoğula da delalet eder. Nitekim Araplar: 'Yanımızda acı bir ağaç (şecere) ve kötü bir ot bitti' derler ve bununla çoğulu kastederler. Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: {لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ} “Mutlaka zakkumdan bir ağaçtan yiyeceksiniz” buyrulmuştur; Abdullah [b. Mes‘ûd]'un kıraatinde ise tekil olarak (لآكِلون مِن شَجَرةٍ مِن زَقُّومٍ) şeklindedir. [Dolayısıyla 'şecer' ile 'şecere'nin anlamı birdir; zira sen: 'Koyunlardan/davardan aldım' dediğinde, ister bir taneyi ister] bundan fazlasını kastetmiş ol, bu caizdir. Sonra {فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ} “Karınlarınızı ondan dolduracaksınız” buyurmuştur; [bununla] ağaçtan (şecere) [doldurmayı] kastetmektedir. Şayet şecereyi zikretmeyip (فمالئون منه) demiş olsaydı bu da doğru olurdu; [bu takdirde] 'minhu' (منه) ifadesinde 'şecer' [lafzına] yönelmiş olurdu. 'Şecer' kelimesini müennes de kılabilir, bu takdirde {مِنْهَا} lafzı şecerden zamir olur. Zira şecer kelimesi, tıpkı hurma (temr) kelimesinin müennes ve müzekker kullanılması gibi, hem müennes hem müzekker olarak kullanılır.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا القولُ الثاني، وهو أن قولَه: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا}. مرادٌ به: من الشجرِ. أنَّث للمعنى، وقال: {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ}. مذكَّرًا للفظِ الشجرِ.
Bize göre bu husustaki doğru görüş ikinci görüştür; o da O'nun: {فَمَالِئُونَ مِنْهَا} kavliyle “o ağaçtan” manasının kastedildiğidir. Manayı gözeterek müennes kılmış, {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ} kavlinde ise şecer lafzını gözeterek müzekker getirmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ (٥٧)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ (٥٧)} “Üstüne de o kaynar sudan içeceksiniz. Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz. İşte hesap gününde onlara sunulacak ziyafet budur! Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فشاربٌ أصحابُ الشمالِ على الشجرِ من الزَّقومِ إذا أكَلوه فملَئوا منه بطونَهم، من الحميم الذي قد انتَهى غليُه وحرُّه. وقد قيل: إن معنى قوله: {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ}: فشارِبون على الأكلِ من الشَّجرِ من الزقومِ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce olan şöyle buyurmaktadır: Solun adamları, zakkum ağacından yiyip karınlarını onunla doldurdukları zaman, onun üzerine kaynaması ve sıcaklığı son dereceye ulaşmış kaynar sudan içeceklerdir. Şöyle de denilmiştir: O'nun: {فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ} kavlinin anlamı: Zakkum ağacından yemenin üzerine içeceklerdir, demektir.
وقولُه: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ المدينةِ والكوفةِ: {شُرْبَ الْهِيمِ}، بضمِّ الشينِ . وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ مكةَ والبصرةِ والشامِ: (شَربَ الهِيم) [بفتحِ الشينِ] ؛ اعتلالًا بأن النبيَّ ﷺ قال لأيامِ مِنًى: "إنها أيَّامُ أَكْلٍ وشَرْبٍ" .
O'nun: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} kavmine gelince; kurrâ bunu okumakta ihtilaf etmiştir. Medine ve Kûfe kurrâsının geneli şîn harfinin zammesiyle: {شُرْبَ الْهِيمِ} şeklinde okumuştur . Mekke, Basra ve Şam kurrâsından bazıları ise [şîn harfinin fethasıyla] : (شَربَ الهِيم) şeklinde okumuşlardır; buna delil olarak da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mina günleri için: “Bunlar yeme ve içme (şerb) günleridir” buyurmasını gerekçe göstermişlerdir.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان؛ قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ مع تقارُبِ معنيَيْهما، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ في قراءتِه؛ لأن ذلك في فتحِه وضمِّه نظيرُ فتحِ قولِهم: "الضَّعف" و"الضُّعف" وضمِّه.
Bize göre bu husustaki doğru görüş, bunların her ikisinin de birer kıraat olduğudur; zira anlamları birbirine yakın olmakla birlikte kurrâdan âlimler her ikisiyle de okumuşlardır. Dolayısıyla kıraat eden kimse bunlardan hangisiyle okursa okusun kıraatinde isabet etmiştir; çünkü bu kelimenin fetha ve zamme ile okunması, Arapların “ed-da‘f” ve “ed-du‘f” kelimelerini hem fetha hem zamme ile söylemelerinin bir benzeridir.
وأما الهِيمُ فإنها جمعُ "أَهْيَمَ"، والأنثى "هيماءُ"، والهِيمُ الإبلُ التي يُصِيبُها
el-Hîm (الهِيم) kelimesine gelince; o, “ehyem” (أَهْيَم) kelimesinin çoğuludur, dişili ise “heymâ”dır (هيماء). el-Hîm, kendilerine [hastalık] isabet eden develerdir
داءٌ فلا تَرْوَى من الماءِ. ومن العربِ مَن يقولُ: هائمٌ، والأنثى هائمةٌ، ثم يَجْمَعونه على "هُيَّم"، كما قالوا: [عائطٌ وعُيَّطٌ] ، وحائلٌ وحُوَّلٌ. ويُقالُ: إن الهِيمَ الرملُ. يعني أن أهلَ النارِ يَشْرَبون الحميمَ شُرْبَ الرملِ الماءَ .
suya kanmayan develerdir. Araplardan kimisi müzekkeri "hâim", müennesi "hâime" der, sonra da tıpkı [âit ve uyyat] , hâil ve huvvel dedikleri gibi bunu "huyyem" şeklinde çoğul yaparlar. Yine denilir ki: "El-Hîm" kumdur; yani cehennemlikler kaynar suyu, kumun suyu çekip içtiği gibi içerler .
ذكرُ مَن قال: عنَى بالهِيمِ الإبلَ العِطاشَ
"El-Hîm" ile susamış develeri kastettiğini söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {شُرْبَ الْهِيمِ}. يقولُ: شُرْبَ الإبلِ العطاشِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi” kavli hakkında nakletti; şöyle demektedir: “Susamış develerin içişi gibi” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: الإبلِ الظِّماءِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Susamış develer[in içişi gibi]dir” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن عمرانَ بنِ حُدَيرٍ، عن عكرِمةَ في قولِه: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: هي الإبلُ المِراضُ، تَمُصُّ الماءَ مَصًّا ولا تَرْوَى .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İmrân b. Hudeyr’den, o da İkrime’den O'nun: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Onlar, suyu emdikçe emen ama bir türlü doymayan (kanmayan) hasta develerdir” .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يَحْيَى بنُ واضِحٍ، قال: ثنا الحسينُ ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: الإِبلُ يَأْخُذُها العُطاشُ، فلا تَزالُ تَشْرَبُ حتى تَهْلِكَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn , Yezîd’den, o da İkrime’den O'nun: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Bu, kendilerini susuzluk hastalığı yakalayan ve helak oluncaya kadar durmaksızın içen develerdir.”
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن عكرِمةَ:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o da Husayf’tan, o da İkrime’den nakletti:
{فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: هي الإبلُ يَأْخُذُها العُطاشُ .
{فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Onlar, kendilerini susuzluk hastalığı tutmuş develerdir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن ابن عباسٍ، قال: هي الإبلُ العِطاشُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o da İbn Abbâs’tan nakletti, dedi ki: “Onlar susamış develerdir” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: الإبلِ الهُيَّمِ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Huyyem (susuzluk illetine tutulmuş) develerdir” .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ، ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}: الهِيمُ الإِبلُ العِطاشُ، تَشْرَبُ فلا تَرْوَى؛ يَأْخُذُها داءٌ يُقالُ له: الهُيَامُ .
Huseyn’den bana rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın O'nun: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “El-Hîm; içen fakat kanmayan susamış develerdir; onlara huyâm denilen bir hastalık isabet eder” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: [ثنا يزيدُ، قال] : ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: داءٌ بالإبلِ لا تَرْوَى معه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: [Bize Yezîd anlattı, dedi ki] : Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Develerde bulunan ve onunla birlikte [suya] kanamadıkları bir hastalıktır” .
ذكرُ مَن قال: هي الرملةُ
Bunun kum olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ}. قال: السِّهْلةِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan nakletti: {فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ} “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” [kavli hakkında]; [Süfyân]: “İnce kumdur” dedi.
وقولُه: {هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي وصَفتُ لكم أيُّها الناسُ؛ أنَّ هؤلاءِ المكذِّبين الضَّالين يَأْكُلونه من شجرٍ من زَقُّومٍ، ويَشْرَبون عليه من الحميم - هذا نزلُهم الذي يُنْزِلُهم ربُّهم يومَ الدينِ. يعني: يومَ يَدِينُ اللَّهُ عبادَه.
O'nun: {هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ} “İşte ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur!” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size vasfettiğim; bu yalanlayan sapkınların zakkum ağacından yemeleri ve üzerine kaynar sudan içmeleri var ya, işte bu, Rablerinin din gününde -yani Allah'ın kullarını hesaba çekeceği/cezalandıracağı günde- onlara sunacağı ziyafetleridir (konaklama ikramlarıdır).
وقولُه: {نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لكفارِ قريشٍ والمكذِّبين بالبعثِ: نحن خلَقْناكم أيُّها الناسُ ولم تَكونوا شيئًا، فأوجدْناكم بشرًا، فهلَّا تُصَدِّقون مَن فَعَل ذلك بكم في قيلِه لكم: إنه يَبْعَثُكم بعدَ مماتِكم وبلاكم في قبورِكم، كهيئتِكم قبلَ مماتِكم؟!
O'nun: {نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ} “Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz?” kavline gelince; Yüce Allah Kureyş kâfirlerine ve yeniden dirilmeyi yalanlayanlara şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Siz hiçbir şey değilken sizi biz yarattık ve birer insan olarak var ettik. O halde bunu size yapan Zat'ın, size: Ölümünüzden ve kabirlerinizde çürüdükten sonra sizi ölümünüzden önceki haliniz gibi yeniden diriltecektir, şeklindeki sözünü tasdik etmeniz gerekmez mi?!
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩) نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩) نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١)} “(Rahimlere) akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz? Aranızda ölümü biz takdir ettik ve bizim önümüze geçilemez; yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء المكذِّبين بالبعثِ: أفرأَيتم أيُّها المُكذِّبون قُدرةَ اللَّهِ على إحيائِكم من بعدِ مماتِكم - النُّطَفَ التي تُمْنونها في أرحامِ نسائِكم؟
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah yeniden dirilmeyi yalanlayan bu kimselere şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ın sizi ölümünüzden sonra diriltmeye olan kudretini yalanlayanlar! Kadınlarınızın rahimlerine akıttığınız nutfeleri (menileri) gördünüz mü?
أءنتم تَخْلُقون النُّطفَ أمْ نحن الخالِقون؟
O nutfeleri siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratanlar biz miyiz?
وقولُه: {نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: نحن قدَّرْنا بينَكم أيُّها الناسُ الموتَ، فعجَّلناه لبعضٍ وأخَّرْناه عن بعضٍ إلى أجلٍ مسمًّى.
O'nun: {نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ} “Aranızda ölümü biz takdir ettik” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Aranızda ölümü biz takdir ettik; böylece kimisi için onu öne aldık, kimisi için de belirlenmiş bir ecele kadar erteledik.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana anlattı
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ}. قال: المُستأخِرُ والمُستعجِلُ .
Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ} “Aranızda ölümü biz takdir ettik” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “[Eceli] ertelenen ve [eceli] öne alınan kimse[ler olarak takdir ettik]” .
وقولُه: {وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ [عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما نحن بمسبوقين] أيُّها الناسُ في أنفسِكم وآجالِكم، فمُفْتَاتٌ علينا فيها في الأمرِ الذي قدَّرْناه لها من حياةٍ وموتٍ، بل لا يَتَقدَّمُ شيءٌ منها أجلَنا، ولا يَتَأَخَّرُ عنه.
O'nun: {وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ [عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما نحن بمسبوقين] kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Nefisleriniz ve ecelleriniz konusunda bizim önümüze geçilemez; dolayısıyla hayat ve ölümden onlar için takdir ettiğimiz emirde kimse bizim irademizi aşamaz ; aksine bunlardan hiçbir şey ecelimizin ne önüne geçebilir ne de ondan geri kalabilir.
وقولُه: {عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ}. يقولُ: على أن نُبَدِّلَ منكم أمثالَكم بعدَ مَهْلِكِكم، فنَجِيءَ بآخرِين من جنسِكم.
O'nun: {عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ} “Yerinize benzerlerinizi getirmek... hususunda” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Helakinizden sonra sizin yerinize benzerlerinizi getirmek ve kendi cinsinizden başkalarını getirmek üzere [önümüze geçilemez].
وقولُه: {وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ: ونُبَدِّلَكم عما تَعْلَمون من أنفسِكم، فيما لا تَعْلَمون منها من الصورِ.
O'nun: {وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Ve sizi kendi hakkınızda bildiğiniz suretlerden, bilmediğiniz suretlere dönüştürmek hususunda [da önümüze geçilemez].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَنُنْشِئَكُمْ}: في أيِّ خلقٍ شِئْنا.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَنُنْشِئَكُمْ} “[ve sizi] yaratmakta [olduğumuz]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Dilediğimiz herhangi bir yaratılışta.”
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤)} “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz; düşünüp ibret almanız gerekmez mi? Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد علِمتم أيُّها الناسُ الإحداثةَ الأولى التي أحدَثناكموها، ولم تَكونوا من قبلِ ذلك شيئًا.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Andolsun ki, daha önce hiçbir şey değilken sizi yoktan var ettiğimiz ilk yaratılışı bildiniz.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {النَّشْأَةَ الْأُولَى}. قال: إذ لم تَكونوا شيئًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {النَّشْأَةَ الْأُولَى} “İlk yaratılış” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Siz hiçbir şey değilkenki [halinizdir]” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى}. يعني: خلقَ آدمَ، لستَ سائلًا أحدًا من الناسِ إلا أنبَأَك أن اللَّهَ خلقَ آدمَ من طينٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى} “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Âdem'in yaratılışını kastetmektedir; zira insanlardan kime soracak olsan mutlaka sana Allah'ın Âdem'i topraktan yarattığını haber verir.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى}. قال: هو خلقُ آدمَ .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى} “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “O, Âdem'in yaratılışıdır” .
حدَّثني محمدُ بنُ موسى الحَرَشيُّ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ أبا عمرانَ الجَوْنيَّ يَقْرَأُ هذه الآيةَ: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى}. قال: هو
Bana Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî anlattı, dedi ki: Bize Ca‘fer b. Süleymân anlattı, dedi ki: Ebû İmrân el-Cevnî'yi şu ayeti okurken işittim: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى} “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz”. Dedi ki: O,
خلقُ آدمَ.
Âdem'in yaratılışıdır.”
وقولُه: {فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فهلَّا تَذَكَّرون أَيُّها الناسُ، فتَعْلَموا أن الذي أَنْشَأكم النشأةَ الأولى، ولم تكونوا شيئًا، لا يتعذَّرُ عليه أن يُعيدَكم من بعدِ مماتِكم وفنائِكم [لهيئتِكم قبلَ مماتِكم إذ كنتم] أحياءً.
O'nun: {فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ} “Düşünüp ibret almanız gerekmez mi?” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Düşünüp ibret almaz mısınız ki; siz hiçbir şey değilken sizi ilk defa yaratan Zat'a, ölümünüzden ve yok oluşunuzdan sonra [hayatta iken ölümünüzden önceki halinize] sizi döndürmenin zor gelmeyeceğini bilesiniz?!
وقولُه: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفرأَيتم أيُّها الناسُ الحرثَ الذي تَحْرُثونه،
O'nun: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ} “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Ektiğiniz ekini gördünüz mü?
{أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ}. يقولُ: أأنتم تُصَيِّرونه زرعًا، أم نحن نَجْعَلُه كذلك؟
{أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ} “Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?” Şöyle buyurmaktadır: Onu ekin haline getiren siz misiniz, yoksa onu öyle kılan biz miyiz?
وقد حدَّثني أحمدُ بنُ الوليدِ القُرَشيُّ، قال: ثنا مسلمُ بنُ أبي مسلمٍ الجَرْميُّ ، قال: ثنا مَخْلَدُ بنُ الحسينِ، عن هشامٍ ، عن محمدٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "لا تَقُولَن: زرَعتُ. ولكن قُلْ: حرَثتُ". قال أبو هريرةَ: ألم تَسْمَعْ إلى قولِ اللَّهِ: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ} ؟
Bana Ahmed b. Velîd el-Kureşî anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Ebî Müslim el-Cermî anlattı, dedi ki: Bize Mahled b. el-Huseyn, Hişâm’dan , o Muhammed’den, o da Ebû Hüreyre’den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sakın ‘ektim’ demeyin, fakat ‘tohumu ekip sürdüm’ deyin.” Ebû Hüreyre dedi ki: Allah'ın: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ} “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz?” kavlini işitmediniz mi?
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧)} “Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşar kalırdınız: ‘Doğrusu çok zarara uğradık! Hatta büsbütün mahrum bırakıldık’ (derdiniz).”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: لو نشاءُ لجعَلْنا ذلك الزرْعَ الذي
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dileseydik o ekini...
زرَعْناه حُطامًا، يعني: هشيمًا لا يُنْتَفَعُ به في مَطْعمٍ وغذاءٍ.
ektiğimiz o ekini bir saman çöpü (çerçöp) yapardık; yani yiyecek ve gıda olarak kendisinden faydalanılamayan bir çöp haline getirirdik.
وقولُه: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: فظَلتم تَتَعَجَّبون مما نزَل بكم في زرعِكم، من المصيبةِ باحتراقِه وهلاكِه.
O'nun: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} “Şaşar kalırdınız” kavline gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: Ekininizin yanıp helak olması suretiyle başınıza gelen musibete şaşırıp kalırdınız, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تَعَجَّبون .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Şaşar kalırsınız” .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تعَجَّبون .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Şaşar kalırsınız” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تعَجَّبون.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Şaşar kalırsınız.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فظَلتم تَلاومون بينَكم، في تفريطِكم في طاعةِ ربِّكم، حتى نالكم بما نالكم به من إهلاكِ زرعِكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Rabbinize itaatte gösterdiğiniz kusurlar sebebiyle ekininizi helak etmek suretiyle başınıza getirdiği bu musibet yüzünden aranızda birbirinizi kınayıp dururdunuz, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. يقولُ: تلاوَمون.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd’den, o da İkrime’den {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} “Şaşırıp kalırdınız” ayeti hakkında nakletti; [İkrime] şöyle demektedir: “Birbirinizi kınarsınız.”
[حدَّثنا ابنُ حُميدٍ] ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن سماكِ بنِ حربٍ البَكريِّ، عن عكرِمةَ: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تَلاومون.
[Bize İbn Humeyd anlattı] , dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Simâk b. Harb el-Bekrî’den, o da İkrime’den {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Birbirinizi kınarsınız.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فظَلتم تَنَدَّمون على ما سلَف منكم من معصية اللهِ التي أوجبت لكم عقوبتَه، حتى نالكم في زرعِكم ما نالكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Ekininizde başınıza gelen musibet başınıza gelinceye dek, Allah'ın cezasını size gerekli kılan geçmişteki günahlarınızdan ötürü pişmanlık duyup dururdunuz, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنى ابنُ عليةَ، عن [أبي رجاءٍ] ، عن الحسنِ: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تَنَدَّمون .
Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, [Ebû Recâ’dan] , o da el-Hasan’dan {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “Pişmanlık duyarsınız” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، [عن قتادةَ] قولَه: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تَنَدَّمون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, [Katâde’den] O'nun: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Pişmanlık duyarsınız” .