وقال آخرون: بل معنى ذلك: فظَلتم تَفَجَّعون .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Feryat edip dövünürdünüz , demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ}. قال: تتفَجَّعون حينَ صنَع بحرثِكم ما صنَع به. وقرَأ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ} “Şaşar kalırdınız” kavli hakkında şöyle dedi: “[Allah'ın] ekininize yapacağını yaptığı vakit feryat edip dövünürdünüz.” Ve okudu:
قولَ اللَّهِ ﷿: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}. وقرَأ قولَ اللَّهِ: {وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ } [المطففين: ٣١]. قال: هؤلاء ناعِمين. وقرَأ قولَ اللَّهِ - جلَّ وعزَّ -: {[كَمْ تَرَكُوا] مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ}. إلى قوله: {وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ} [الدخان: ٢٥ - ٢٧].
Yüce Allah'ın: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Doğrusu çok zarara uğradık! Hatta büsbütün mahrum bırakıldık.” kavlini okudu. Ve Allah'ın: {وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ } [el-Mutaffifîn: 31] “Ailelerine döndüklerinde de zevk ve neşeyle dönerlerdi” kavlini okuyup: “Bunlar nimet içindedirler” dedi. Ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {[كَمْ تَرَكُوا] مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} [ed-Duhân: 25] “[Arkalarında] nice bahçeler ve pınarlar bıraktılar” kavlinden {وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ} [ed-Duhân: 27] “İçinde zevk sürdükleri nice nimetler [bıraktılar].” kavline kadar okudu.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى {فَظَلْتُمْ}: فأقمتم تَعَجَّبون مما نزَل بزرعِكم. وأصلُه من التفكُّهِ بالحديثِ إذا حدَّث الرجلُ الرجلَ بالحديثِ يُعْجَبُ منه، ويَلْهَى به، فكذلك ذلك. وكأن معنى الكلامِ: فأَقمتم تَتَعَجَّبون، يُعَجِّبُ بعضُكم بعضًا مما نزَل بكم.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş: {فَظَلْتُمْ} “Kalırdınız” ifadesinin anlamı, “ekininizin başına gelene şaşırıp dururdunuz” diyenin görüşüdür. Bunun aslı, bir kimse diğerine şaşılacak ve kendisiyle eğlenilecek bir söz anlattığında söylenen tefekküh (التفكُّه) kökünden gelir; bu da öyledir. Sanki sözün anlamı şöyledir: Başınıza gelene şaşırıp kalırdınız, birbirinize başınıza gelenleri hayretle anlatıp dururdunuz.
وقولُه: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معناه؛ فقال بعضُهم: إنا لمولَعٌ بنا.
O'nun: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} “Doğrusu çok zarara uğradık” kavline gelince; tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: [Anlamı] “Biz kesinlikle bir musibete tutulduk” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحبابِ، قال: أخبَرني الحسينُ بنُ واقدٍ، قال: ثنى يزيدُ النحويُّ، عن عكرِمةَ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ}. قال: إنا لمولَعٌ بنا .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, dedi ki: Bana el-Huseyn b. Vâkıd haber verdi, dedi ki: Bize Yezîd en-Nahvî, İkrime’den Yüce Allah'ın: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Biz kesinlikle bir musibete tutulduk” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال مجاهدٌ في قولِه: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ}. أي: لمولَعٌ بنا.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den anlattı, dedi ki: Mücâhid [Allah Teâlâ'nın]: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} “Şüphesiz biz ziyana uğratıldık” kavli hakkında şöyle dedi: Yani: Kesinlikle bir musibete tutulduk.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إنا لمعذَّبون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Biz kesinlikle azap olunmaktayız” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ}. أي: مُعذَّبون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} “Yani: Azap olunanlarız” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إنا لمُلْقَون للشرِّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Biz kötülüğe maruz bırakıldık” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ}. قال: مُلْقَون للشرِّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {إِنَّا لَمُغْرَمُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Kötülüğe maruz bırakılmışlar” .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: إنا لمعذَّبون، وذلك أنَّ الغرامَ عندَ العربِ: العذابُ، ومنه قولُ الأعشى :
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş: Bunun anlamı “Biz kesinlikle azap olunmaktayız” diyenin görüşüdür. Çünkü Arapların nezdinde ğarâm (غَرَام), azap demektir. el-A‘şâ’nın şu sözü de bundandır :
إن يُعَاقِبْ يَكُنْ غَرَامًا وإن … يُعْطِ جَزِيلًا فإنَّه لا يُبَالى
Ceza verirse azap olur, şayet... bolca verirse aldırmaz.
يعني بقولِه: يَكُن غرامًا: يَكُنْ عذابًا.
“Yekün ğarâmen” sözüyle: “Azap olur” demek istemiştir.
وفي الكلامِ متروكٌ اسْتُغْنيَ بدلالةِ الكلامِ عليه، وهو: فظَلتم تَفَكَّهون، تقولون: إنا لمُغْرَمون، فَتُرِك "تقولون" من الكلامِ لما وصَفْنا.
Sözün içinde, ifadenin delaleti sebebiyle hazfedilmiş (düşürülmüş) bir unsur vardır; o da şudur: “Şaşar kalırdınız da: ‘Doğrusu çok zarara uğradık’ derdiniz”. Nitekim açıkladığımız sebepten ötürü sözden “derdiniz” (tekûlûne) kısmı hazfedilmiştir.
وقولُه: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}. يعني بذلك أنهم يَقولون: ما هلَك زرعُنا وأُصِبْنا
Allah Teâlâ’nın: { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “‘Hayır, doğrusu biz mahrum bırakıldık!’” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] bununla onların şöyle dediklerini kastetmektedir: “Ekinimiz helak olmadı ve biz buna maruz kalmadık
به من أجلِ أنا لمغرمون، ولكنا قومٌ مَحْرومون. يعْنون: إنهم محدودون ، ليس لهم جَدٌّ .
sadece cezaya uğradığımız için değil, bilakis biz mahrum bırakılmış bir topluluğuz. Yani: Kendilerine [rızık] kısıtlanmış , nasipleri / şansları olmayan kimselerdir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}. قال: مَحدودون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: “[Rızkı] kısıtlanmış kimseleriz” .
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}: بل جُوزينا فحُرِمْنا] .
[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}: “Bilakis cezalandırıldık da mahrum bırakıldık”] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}. قال: أي مُحَارَفون .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den O'nun: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Yani: Kazançtan mahrum bırakılanlarız (talihsizleriz)” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ (٧٠)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ (٧٠)} “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu (acı) bir su yapardık. Şükretmeniz gerekmez mi?”
يقولُ تعالى ذكرُه: أفرأَيتم أيُّها الناسُ الماءَ الذي تَشْرَبون؟
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! İçtiğiniz suyu gördünüz mü?
أأنتم أنزَلتموه من السحابِ فوقَكم إلى قرارِ الأرضِ، أم نحن مُنْزِلوه لكم؟
Onu üstünüzdeki buluttan yeryüzünün zeminine siz mi indirdiniz, yoksa sizin için onu indiren biz miyiz?
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {الْمُزْنِ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {الْمُزْنِ} “Bulut” kavlinin anlamı hakkında söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مِنَ الْمُزْنِ}. قال: السحابِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {مِنَ الْمُزْنِ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Buluttan” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ}. أي: من السحابِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ} kavli hakkında nakletti: “Yani: Buluttan” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ}. قال: المزنُ السحابُ اسمُها. {أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ}. قال: السحابِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ} kavli hakkında dedi ki: “Müzn (المُزْن), buluttur; onun ismidir. {أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ} hakkında da: ‘Buluttan’ dedi.”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ}. قال: المزنُ السماءُ والسحابُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Müzn (المُزْن), gök ve buluttur” .
وقولُه: {لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: لو نشاءُ جعَلْنا ذلك الماءَ الذي أنْزَلْناه لكم مِن المُزْنِ مِلْحًا، وهو الأُجاجُ، والأُجاجُ مِن الماءِ ما اشْتَدَّت ملوحتُه. يقولُ: لو نَشاءُ فعَلْنا ذلك به، فلم تَنْتَفِعوا به في شُربٍ ولا غَرْسٍ ولا زَرْعٍ.
O'nun: {لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا} “Dileseydik onu tuzlu (acı) bir su yapardık” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dileseydik buluttan sizin için indirdiğimiz o suyu tuzlu yapardık; ücâc (أُجَاج) da budur. Ücâc su, tuzluluğu şiddetli olan sudur. Şöyle buyurmaktadır: Dileseydik suya bunu yapardık da siz ondan ne içmede ne dikimde ne de ekinde faydalanabilirdiniz.
وقولُه: {فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فهلَّا تَشْكُرُون ربَّكم على
O'nun: {فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ} “Hâlâ şükretmeyecek misiniz?” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Rabbinize...
إعطائِه ما أعْطاكم مِن الماءِ العذبِ، لشربِكم ومنافِعكم، وصلاحِ مَعايشِكم، وتركِه أَن يَجْعَلَه أُجاجًا لا تَنْتَفِعون به
içmeniz, menfaatleriniz ve maişetinizin salahı için size verdiği tatlı sudan ötürü ve onu kendisinden faydalanamayacağınız tuzlu bir su yapmayıp bıraktığı için şükretmeniz gerekmez mi?
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣)} “Tutuşturup durduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz? Biz onu bir ibret ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda kıldık.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: أفرأيْتُم أيُّها الناسُ النارَ التي تَسْتَخْرِجون مِن زَنْدِكم.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Çakmağınızdan çıkardığınız ateşi gördünüz mü?
{أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا}. يقولُ: أأنتم أحْدَثْتُم شجرتَها، واخْتَرَعْتم أصلَها، {أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ} يقولُ: أم نحن اخْتَرَعْنا ذلك وأحْدَثْناه.
{أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا} “Onun ağacını siz mi yarattınız” buyurmaktadır ki: Onun ağacını siz mi var ettiniz ve kökünü siz mi icat ettiniz, {أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ} “yoksa yaratan biz miyiz?” buyurmaktadır ki: Yoksa onu biz mi icat edip var ettik?
وقولُه: {نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً}. يقولُ: نحن جعَلْنا النار تَذْكرةً لكم، تَذْكُرون بها نارَ جهنمَ، فتَعْتَبِرون وتَتَّعِظون بها.
O'nun: {نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً} “Biz onu bir ibret (hatırlatıcı) kıldık” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Biz ateşi sizin için bir hatırlatıcı kıldık ki onunla cehennem ateşini hatırlayasınız, böylece ibret ve ders alasınız.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {تَذْكِرَةً}. قال: تَذْكرةُ النارِ الكبرى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {تَذْكِرَةً} kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Büyük ateşin (cehennemin) hatırlatıcısıdır” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً}. [يقولُ: تذكرةً] للنارِ الكبرى. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ قال: "إن نارَكم هذه التي تُوقِدون جزءٌ مِن سبعين جزءًا مِن نارِ جهنمَ". قالوا: يا نبيَّ اللَّهِ، إن كانت لَكافيةً. قال: "قد ضُرِبَت بالماءِ ضَرْبَتَيْن، أو مرتين، لينتفعَ بها بنو آدم، ويَدْنُوا منها".
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun şu kavli hakkında nakletti: {أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً} “Tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? (71) Onun ağacını siz mi var ettiniz, yoksa var edenler biz miyiz? (72) Biz onu bir ibret/hatırlatıcı kıldık”. [Şöyle] diyor: Büyük ateş (cehennem) için bir hatırlatıcıdır [kıldık] . Bize nakledildiğine göre Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yaktığınız bu ateşiniz, cehennem ateşinin yetmiş parçasından bir parçadır». [Sahâbîler]: “Ey Allah’ın Peygamberi! Şüphesiz o [dünyadaki ateş bile] elbette kâfi gelirdi” dediler. Buyurdu ki: «Âdemoğulları ondan faydalansın ve ona yaklaşabilsinler diye iki vuruşla veya iki defa suya vurulmuştur (batırılıp harareti düşürülmüştür)» .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {تَذْكِرَةً}. قال: للنار الكبرى التي في الآخرةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Câbir’den, o da Mücâhid’den nakletti: {تَذْكِرَةً} “bir ibret (hatırlatıcı)”. Dedi ki: "Ahiretteki büyük ateş için" .
وقولُه: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى المُقْوِين؛ فقال بعضُهم: هم المسافرون.
O'nun: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda [kıldık]” kavline gelince; tevil ehli el-mukvîn (المُقْوِين) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Onlar yolculardır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لِلْمُقْوِينَ}. قال: للمسافرين .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {لِلْمُقْوِينَ} “çölde konaklayan yolcular için” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Yolcular için" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}. قال: يعني: للمسافرين .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda” kavlini nakletti; dedi ki: "Yani: Yolcular için" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda”.
قال: للمُرْمِلِ؛ المسافرِ.
Dedi ki: "Azığı tükenen [için]; yolcu [için]."
حدَّثني ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {لِلْمُقْوِينَ}. قال: للمسافرين .
Bana İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den O'nun: {لِلْمُقْوِينَ} “çölde konaklayan yolcular için” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Yolcular için" .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}. قال: للمسافرين .
Hüseyin’den nakledildiğine göre, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın O'nun: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda” kavli hakkında şöyle dediğini duydum: "Yolcular için" .
وقال آخرون: عُنِي بالمُقْوِين: المُسْتَمْتِعون بها.
Başkaları ise şöyle demiştir: el-Mukvîn (المُقْوِين) ile ondan faydalananlar kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}: للمُسْتَمْتِعين؛ الناسِ أجمعين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda” kavli hakkında nakletti: "Faydalananlar için; bütün insanlar için" .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}: للمُسْتَمْتِعين؛ المسافرِ والحاضرِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Câbir’den, o da Mücâhid’den nakletti: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda”: "Faydalananlar için; yolcu ve mukim [için]" .
حدَّثني إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بن حَبيبٍ الشَّهِيدُ، قال: ثنا عَتَّابُ بنُ بشرٍ ، عن خُصَيْفٍ في قولِه: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}. قال: للخلقِ.
Bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb eş-Şehîd anlattı, dedi ki: Bize Attâb b. Bişr anlattı , Husayf’tan O'nun: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda” kavli hakkında; dedi ki: "Yaratılmışlar için."
وقال آخرون: بل عُني بذلك الجائعون.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla aç olanlar kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ}. قال: المُقْوِي الجائعُ. وفي كلامِ العربِ يقولُ: أَقْوَيْتُ منذُ كذا وكذا. ما أكَلْتُ منذُ كذا وكذا شيئًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ} “ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda” kavli hakkında şöyle dedi: "el-Mukvî (المُقْوِي) aç olandır. Arap kelamında kişi şöyle der: Falanca ve falanca zamandan beri ikvâ ettim (أَقْوَيْتُ); yani falanca zamandan beri hiçbir şey yemedim" .
وأولى الأقوال في ذلك بالصوابِ عندي قولُ مَن قال: عُني بذلك المسافرُ الذي لا زادَ معه، ولا شيءَ له. وأصلُه من قولِهم: أقْوَت الدارُ. إذا خلَت مِن أهلِها وسكانِها، كما قال الشاعرُ :
Bu hususta bana göre doğruluğa en yakın olan görüş: Bununla yanında azığı olmayan ve hiçbir şeyi bulunmayan yolcunun kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Bunun aslı onların: "Ev ehlinden ve sakinlerinden boşaldı" anlamında: Ekveti'd-dâru (أقْوَت الدارُ) demelerinden gelir; nitekim şair şöyle demiştir :
أَقْوَى وأَقْفَرَ مِن نُعْمٍ وغيَّرَها … هُوجُ الرياحِ بِهَابِي التُّرْبِ مَوَّارِ
Akvâ ve akfere min nu‘min ve ğayyerehâ … hûcu'r-riyâhi bihâbi't-turbi mevvâri
يعني بقولِه: أقوَى. خلا مِن سُكَّانِه. وقد يكونُ المُقْوِي ذا الفرسِ القويِّ، وذا المالِ الكثيرِ، في غيرِ هذا الموضعِ.
"Akvâ" (أقوَى) sözüyle sakinlerinden boşaldığını kastetmektedir. Bazen el-Mukvî (المُقْوِي) kelimesi bu yerin dışında güçlü ata sahip olan ve çok mala sahip olan kişi anlamına da gelebilir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤) فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤) فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠)} “O hâlde ulu Rabbinin adını tesbih et. Hayır, yıldızların yerlerine (mevkilerine) yemin ederim ki -şüphesiz o, eğer bilirseniz çok büyük bir yemindir- o, kesinlikle şerefli bir Kur’an’dır; korunmuş bir kitaptadır. Ona ancak temizlenenler dokunabilir. [O,] Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فسبِّحْ يا محمدُ بذكرِ ربِّك العظيمِ وتسميتِه.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah Peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yüce Rabbinin zikriyle ve adıyla [O'nu] tesbih et.
وقولُه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ
Ve O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine (mevkilerine) yemin ederim” kavli. Tevil ehli, [bunun] tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir:
قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}؛ فقال بعضُهم: عُنِي بقولِه: {فَلَا أُقْسِمُ}: أُقْسِمُ.
O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim” kavli; bazıları şöyle demiştir: O'nun {فَلَا أُقْسِمُ} “Hayır, yemin ederim” sözüyle: "Yemin ederim" [anlamı] kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ جُريجٍ ، عن الحسنِ بنِ مسلمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ : {فَلَا أُقْسِمُ}. قال: أُقْسِمُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İbn Cüreyc’den , o el-Hasan b. Müslim’den, o da Saîd b. Cübeyr’den {فَلَا أُقْسِمُ} “Hayır, yemin ederim” hakkında nakletti; dedi ki: "Yemin ederim" .
وقال بعضُ أهلِ العربيةِ: معنى قولِه: {فَلَا}: فليس الأمرُ كما تقولون. ثم استُؤنِف القسمُ بعدُ، فقيل: أُقْسِمُ
Arap dili ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: O'nun: {فَلَا} “Hayır” kavlinin anlamı: "İş sizin söylediğiniz gibi değildir." Sonra bundan sonra yemine yeniden başlanmış ve: "Yemin ederim" denilmiştir.
وقولُه: {بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: فلا أُقْسِمُ بمنازلِ القرآنِ. وقالوا: أُنْزِل القرآنُ على رسولِ اللَّهِ ﷺ نجومًا متفرقةً.
O'nun: {بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “yıldızların yerlerine” kavline gelince; tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bunun anlamı: Kur’an’ın indirildiği yerlere yemin ederim, demiştir. Ve şöyle demişlerdir: Kur’an, Resûlullah ﷺ'e parça parça (nücûmen müteferrika) indirilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبَرنا حُصَيْنٌ، عن حكيمِ بنِ حُبيرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: نزَل القرآنُ في ليلةِ القدرِ من السماءِ العليا إلى السماءِ الدنيا جملةً واحدةً، ثم فُرِّق في السنينَ بعدُ. قال: وتلا ابنُ عباسٍ هذه الآيةَ: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. قال: نزَل متفرِّقًا.
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Hakîm b. Cübeyr’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle] dediğini haber verdi: "Kur’an, Kadir gecesinde en yüce semâdan dünya semâsına toptan bir defada indirildi; sonra da seneler içinde [parça parça] ayrıldı." [Râvi] dedi ki: İbn Abbâs şu ayeti okudu: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim”. [İbn Abbâs] dedi ki: "Parça parça indirilmiştir."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. قال: أَنْزَلَ اللَّهُ القرآنَ نجومًا؛ ثلاثَ آياتٍ وأربعَ آياتٍ وخمسَ آياتٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd’den, o da İkrime’den O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Allah Kur’an’ı parça parça; üç ayet, dört ayet, beş ayet [olarak] indirdi" .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن عكرمةَ: أن القرآنَ نزَل جميعًا، فوُضِع بمواقعِ النجوم، فجعَل جبريلُ يأتى بالسورةِ، وإنما نزَل جميعًا في ليلةِ القدرِ.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir, babasından, o da İkrime’den nakletti: "Kur’an toptan indirildi ve yıldızların yerlerine (mevâki‘i'n-nücûm) konuldu; sonra Cibrîl sureyi getirmeye başladı; o ancak Kadir gecesinde toptan inmiştir."
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المَسْعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. قال: هو مُحْكَمُ القرآنِ .
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes‘ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A‘meş’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim”. Dedi ki: "O, Kur’an’ın muhkemidir" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ}. قال: مُسْتَقَرِّ الكتابِ أولِه وآخرِه .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim ki -şüphesiz o, eğer bilirseniz çok büyük bir yemindir-” kavlini nakletti; dedi ki: "Kitabın başının ve sonunun karargâhıdır" .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فلا أُقْسِمُ بمَساقطِ النجومِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: "Yıldızların battığı yerlere yemin ederim"dir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ،
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten,
عن مجاهدٍ في قولِه: {بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. قال: في السماءِ. ويقالُ: مَطالعُها ومَساقطُها .
Mücâhid’den O'nun: {بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “yıldızların yerlerine” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Göktedir. Doğdukları ve battıkları yerlerdir de denilmiştir" .
حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. أي: مَساقطِها .
Bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim” kavlini anlattı; yani: "Onların battığı yerlere" .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: بمنازلِ النجومِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: "Yıldızların konaklarına (menzillerine)"dir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. قال: بمنازلِ النجومِ .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim”. Dedi ki: "Yıldızların menzillerine" .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: بانتثارِ النجومِ عندَ قيامِ الساعةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: "Kıyametin kopması anında yıldızların dökülüp saçılmasına"dır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ}. قال: قال الحسنُ: انكدارُها وانتثارُها يومَ القيامةِ (٢).
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ} “Hayır, yıldızların yerlerine yemin ederim” kavli hakkında nakletti; dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: "Kıyamet gününde onların kararıp dökülmesidir" (٢).
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: فلا أُقْسِمُ بمَساقطِ النجومِ ومَغايبِها في السماءِ. وذلك أن المواقعَ جمعُ موقعٍ، والموقعُ المَفْعِلُ؛ مِن وقَع يَقَعُ مَوْقِعًا، فالأغلبُ مِن مَعانيه والأظهرُ من تأويلِه ما قلنا في ذلك، ولذلك قلنا: هو أوْلَى معانيه به.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş; bunun anlamının: "Hayır, yıldızların gökteki batış ve kayboluş yerlerine yemin ederim" olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira mevâkı‘ (مواقع), mevkı‘ (موقع) kelimesinin çoğuludur; mevkı‘ ise 'veka‘a - yeka‘u - mevkı‘an' [fiilinden türeyen] mef‘il veznindedir. Dolayısıyla onun manalarından en baskın ve tevilinden en açık olanı, bu hususta söylediğimiz [manadır]. İşte bu sebeple biz: "Ona en layık olan mana budur" dedik.
واخْتَلَفت القرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (بمَوْقِعِ) على التوحيدِ . وقرأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين: {بِمَوَاقِعِ} على الجماعِ .
Kıraat âlimleri bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Kûfe kurrâsının geneli bunu tekil olarak (بمَوْقِعِ) okumuştur . Medine ve Basra kurrâsının geneli ile bazı Kûfeliler ise çoğul olarak {بِمَوَاقِعِ} “yerlerine” şeklinde okumuştur .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان بمعنًى واحدٍ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta doğru olan söz: Bunların aynı anlamda bilinen iki kıraat olduğudur; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإن هذا القَسَمَ الذي أقْسَمْتُ لقسمٌ لو تَعْلَمون ما هو، وما قَدْرُه، قسمٌ عظيمٌ. وهو مِن المؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ، وإنما هو: وإنه لقسمٌ عظيمٌ لو تَعْلَمون عِظَمَه.
O'nun: {وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ} “Bilseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir” kavli. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Benim ettiğim bu yemin, eğer onun ne olduğunu ve değerinin ne olduğunu bilseydiniz, gerçekten büyük bir yemindir. Bu, takdim (öne alma) anlamı taşıyan tehirdendir (sonraya bırakılmış sözdendir); anlamı ancak şöyledir: Eğer onun büyüklüğünü bilseydiniz, şüphesiz o büyük bir yemindir.
وقولُه: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلا أُقْسِمُ بمَواقعِ النجومِ، إن هذا القرآن لقرآنٌ كريمٌ. والهاءُ في قولِه: {إِنَّهُ}. من ذكرِ القرآنِ.
O'nun: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} “Şüphesiz o, şerefli bir Kur’an’dır” kavli. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Yıldızların yerlerine yemin ederim ki, şüphesiz bu Kur'an pek şerefli bir Kur'an'dır. O'nun: {إِنَّهُ} “Şüphesiz o” kavlindeki zamir (hâ), Kur'an'a aittir.
وقولُه: {فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هو في كتابٍ مَصُونٍ عندَ اللَّهِ، لا يَمَسُّه شيءٌ مِن أَذًى؛ من غُبارٍ ولا غيرِه.
O'nun: {فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ} “Korunmuş bir kitaptadır” kavli. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: O, Allah katında korunmuş bir kitaptadır; toz veya başka bir eza verici şeyden hiçbir şey ona dokunmaz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني إسماعيلُ بنُ موسى، قال: أخبَرنا شَريكٌ، عن حَكيمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ}: الكتابَ الذي في السماءِ.
Bana İsmâîl b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Hakîm’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ} “Ona ancak arındırılmış olanlar dokunabilir” [ayeti hakkında şöyle dediğini] haber verdi: "[Kastedilen,] gökteki kitaptır."