يريدُ بذلك: أَشْرفتْ لي نظرةٌ وبدَت. فكذلك السماءُ سُمِّيت للأرضِ سماءً؛ لعُلُوِّها وإشرافِها عليها.
Bununla: "Bana bir bakış yükseldi ve belirdi" [anlamını] kastetmektedir. İşte göğe de yeryüzünün üzerinde yüksekte olması ve ona yukarıdan bakması sebebiyle yeryüzüne nispetle "semâ" adı verilmiştir.
كما حدَّثني مُوسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالك، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهمدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً}: ابتنى السماءَ على الأرضِ كهيئةِ القُبّةِ، وهي سَقْفٌ على الأرضِ.
Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes‘ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden zikrettiği bir rivayette aktardı: {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} “Ve göğü de bir bina [yapan]” [kavli hakkında şöyle demiştir]: Göğü yeryüzünün üzerinde bir kubbe şeklinde bina etti; o, yerin üzerinde bir tavandır.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، غن قتادةَ في قولِه: {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} قال: جعَل السماءَ سقفًا لك .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} “Ve göğü de bir bina [yapan]” kavli hakkında anlattı. Dedi ki: Göğü senin için bir tavan kıldı .
وإنما ذكَر السماءَ والأرضَ جلَّ ثناؤُه فيما عدَّد عليهم مِن نعَمِه التي أَنْعَمها عليهم؛ لأنَّ منهما أقواتَهم وأرزاقَهم ومعايشَهم، وبهما قِوامُ دنياهم. فأَعْلَمهم أن الذي خلَقهما وخلَق جميعَ ما فيهما وما هم فيه مِن النِّعمِ، هو المستحِقُّ عليهم الطاعةَ، والمستوجِبُ منهم الشكرَ والعبادةَ، دونَ الأصنامِ والأوثانِ التي لا تضُرُّ ولا تنفَعُ.
Şanı yüce olanın kendilerine bahşettiği nimetlerini sayarken göğü ve yeri zikretmesi ancak şundandır: Çünkü onların azıkları, rızıkları ve geçimleri bu ikisindendir ve dünyalarının nizamı bu ikisiyle ayakta durmaktadır. Böylece onlara bildirdi ki, bu ikisini ve içlerindeki her şeyi ve içinde bulundukları nimetleri yaratan zat; hiçbir zarar veya fayda veremeyen putlar ve heykeller değil, üzerlerine itaati hak eden, kendilerinden şükrü ve ibadeti hak edendir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ}.
Şanı yüce olanın: {وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ} “Gökten bir su indirip onunla sizin için rızık olarak ürünler çıkaran” kavlinin teviline dair görüş:
يعني بذلك أنه جلَّ ثناؤُه أَنْزل مِن السماءِ مطرًا، فأَخْرج بذلك المطرِ ممّا أَنْبتوه في الأرضِ مِن زروعِهم وغروسِهم ثمراتٍ رزقًا لهم؛ غِذاءً وأقواتًا. فنبَّههم بذلك جلَّ ثناؤُه على قدريه وسلطانِه، وذَكَّرهم به آلاءَه لديهم، وأنه هو الذي خلَقهم، وهو الذي يرزُقُهم ويكفُلُهم ، دونَ مَن جعَلوه له نِدًّا وعِدْلًا من الأوثانِ والآلهةِ. ثم زجَرهم عن أن يجعَلوا له نِدًّا مع علمِهم بأنَّ ذلك كما أَخْبَرهم، وأنُّه لا نِدَّ له ولا عِدْلَ، ولا لهم نافعٌ ولا ضارٌّ، ولا خالقٌ ولا رازقٌ سواه.
Bununla şanı yüce olanın gökten yağmur indirdiğini, o yağmurla onların yeryüzünde ektikleri ve diktikleri ekin ve fidanlardan kendilerine rızık, besin ve azık olarak ürünler çıkardığını kastetmektedir. Şanı yüce olan bununla onları kudretine ve hâkimiyetine dikkat çekmiş, bununla kendilerine olan nimetlerini ve kendilerini yaratanın, kendilerini rızıklandıranın ve geçindirenin putlardan ve ilahlardan O'na denk ve eş koştukları kimseler değil sadece Kendisi olduğunu hatırlatmıştır. Sonra, durumun kendilerine haber verdiği gibi olduğunu, O'nun hiçbir dengi ve benzeri bulunmadığını, kendilerine O'ndan başka fayda veya zarar veren, yaratan veya rızık veren olmadığını bildikleri halde O'na eş koşmaktan onları nehyetmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا}.
Şanı yüce olanın: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler/ortaklar koşmayın” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: والأندادُ جمعُ نِدٍّ، والنِّدُّ العِدْلُ والمِثْلُ، كما قال حسانُ بنُ
Ebû Ca'fer der ki: el-Endâd (الْأَنْدَادُ), nidd (نِدّ) kelimesinin çoğuludur. Nidd ise denk ve benzer demektir. Nitekim Hassân b.
ثابتٍ :
Sâbit şöyle demiştir :
أَتَهْجُوه وَلَسْتَ لَهُ بِنِدٍّ … فَشَرٌّ كما لخَيْرِكُما الفِداءُ
Ona denk olmadığın halde onu hicvediyor musun? Sizin şerli olanınız hayırlı olanınıza feda olsun!
يعني بقولِه: ولستَ له بنِدٍّ: لستَ له بمِثْلٍ ولا عِدْلٍ. وكلُّ شيْءٍ كان نظيرًا لشيءٍ وله شبيهًا، فهو له نِدٌّ.
“Ona denk değilsin” sözüyle: “Ona ne benzer ne de denksin” [anlamını] kastetmektedir. Bir şeyin dengi ve benzeri olan her şey, onun için bir nidd (denk)dir.
كما حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} أي: عِدْلًا .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler koşmayın” yani: denkler .
حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا أبو حُذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} أي: عِدْلًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler koşmayın” yani: denkler .
حَدَّثَني مُوسى بنُ هارونَ، قال: حَدَّثَنَا عمرٌو، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَرَه عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعود، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا}.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından bazı kimselerden aktardığı bir haberde: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler koşmayın” hakkında şöyle dediğini anlattı:
قال: أَكْفَاءً مِن الرجالِ تُطيعونهم في معصيةِ اللهِ .
Dedi ki: Allah'a isyanda kendilerine itaat ettiğiniz insanlardan denkler [edinmeyin] .
حَدَّثَنِي يونسُ بن عبدِ الأعلى، قال: أَخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في
Bana Yûnus b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd...
قولِ اللهِ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا}. قال: الأندادُ الآلهةُ التي جعَلوها معه، وجعَلوا لها مثلَ ما جعَلوا له.
Allah'ın: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler koşmayın” kavli hakkında dedi ki: Endâd; O'nunla beraber edindikleri ve O'na tanıdıklarının bir benzerini kendilerine tanıdıkları ilahlardır.
وحُدِّثت عن المِنْجابِ، قال: حَدَّثَنَا بشرُ بنُ عُمارةِ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} قال: أشْباهًا .
Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler koşmayın” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Benzerler .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سِنانٍ القزازُ، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن شَبيبٍ، عن عكرمةَ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا}: أن تقولوا: لولا كلبُنا لدخَل علينا اللصُّ الدارَ، ولولا كلبُنا في الدارِ. ونحو هذا .
Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Şebîb'den, o da İkrime'den anlattı: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Öyleyse Allah'a eşler koşmayın”: 'Köpeğimiz olmasaydı hırsız evimize girerdi', 'evde köpeğimiz olmasaydı ' ve benzeri sözler söylemenizdir .
فنهاهم اللهُ جلَّ ذكرُه أن يُشرِكوا به شيئًا، وأن يعبُدوا غيرَه، أو يتَّخِذوا له نِدًّا أو عِدْلًا في الطاعةِ، فقال: كما لا شريكَ لي في خلقِكم، وفي رزقِي الذي أَرْزُقُكم، ومِلْكي إيَّاكم، ونِعْمتي التي أنعمتُها عليكم، فكذلك فأَفْردوا لي الطاعةَ، وأَخْلِصوا لي العبادةَ، ولا تجعَلوا لي شريكًا ونِدًّا مِن خَلْقي، فإنكم تعلمون أن كُلَّ نعمةٍ عليكم فمنِّي.
Şanı yüce olan Allah, Kendisine herhangi bir şeyi ortak koşmalarını, başkasına ibadet etmelerini yahut itaatte Kendisine bir denk veya benzer edinmelerini yasaklayıp şöyle buyurdu: Sizi yaratmamda, size verdiğim rızkımda , sizin üzerinizdeki mülkiyetimde ve size ihsan ettiğim nimetimde Benim hiçbir ortağım olmadığı gibi; itaati de yalnız Bana has kılın, ibadeti yalnız Bana halis kılın ve yarattıklarımdan Bana hiçbir ortak ve denk koşmayın. Zira siz üzerinizdeki her nimetin Benden olduğunu biliyorsunuz.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)}.
Celil ve aziz olanın: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)} “Halbuki siz biliyorsunuz” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: اخْتَلف أهلُ التأويلِ في الذين عُنُوا بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِي بها جميعُ المشركين مِن مُشرِكي العربِ وأهلِ الكتابِ.
Ebû Ca‘fer der ki: Tevil ehli (müfessirler), bu ayetle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bununla Arap müşriklerinden ve Ehl-i Kitap’tan bütün müşrikler kastedilmiştir” demiştir.
وقال بعضُهم: عُنِي بذلك أهل الكتابَينْ التوراةِ والإنجيلِ.
Bazıları da şöyle dedi: Bununla iki kitap ehli olan Tevrat ve İncil ehli kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال: عُنِي بها جميعُ عَبَدةِ الأوثانِ مِن العربِ وكفارِ أهلِ الكتابيْن
Bununla Araplardan putperestlerin tamamının ve iki kitap ehlinin kâfirlerinin kastedildiğini söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: نزَل ذلك في الفريقَينْ جميعًا مِن الكفارِ والمنافِقين، وإنَّما عنَى بقولِه: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أي: لا تُشرِكوا باللهِ غيرَه مِن الأندادِ التي لا تنفَعُ ولا تضُرُّ، وأنتم تعلمون أنه لا ربَّ لكم يرزُقكم غيرُه، وقد علِمتم أن الذي يدعوكم إليه الرسولُ مِن توحيدِه هو الحقُّ لا شكَّ فيه .
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Bu ayet kâfirler ve münafıklardan her iki grup hakkında indi. O'nun: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Halbuki siz biliyorken Allah'a eşler koşmayın” kavliyle kastedilen şudur: Fayda veya zarar vermeyen denkleri Allah'a ortak koşmayın; siz biliyorsunuz ki sizi rızıklandıran O'ndan başka hiçbir Rabbiniz yoktur ve peygamberin sizi davet ettiği tevhidin şüphesiz hak olduğunu bilmiş durumdasınız .
حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أي: تعلَمون أن اللهَ خلَقكم وخلَق السماواتِ والأرضَ، ثم تجعَلون له أندادًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Halbuki siz biliyorsunuz” kavli hakkında anlattı: Yani siz Allah'ın sizi yarattığını, gökleri ve yeri yarattığını biliyorsunuz; sonra da O'na eşler koşuyorsunuz .
ذكرُ من قال: عُنِي بذلك أهلُ الكتابَيْن
Bununla iki kitap ehlinin kastedildiğini söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: حَدَّثَنَا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أنه إلهٌ واحدٌ في التوراةِ والإنجيلِ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, [o] bir adamdan, [o da] Mücâhid'den {فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Öyleyse siz bile bile Allah'a eşler koşmayın” [ayeti hakkında] şöyle anlattı: [Yani] Tevrat'ta ve İncil'de O'nun tek bir ilah olduğunu [biliyorsunuz].
وحدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا قَبِيصةُ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mücâhid'den aynısını anlattı .
وحدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا أبو حذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. يقولُ: وأنتم تعلَمون أنه لا نِدَّ له في التوراةِ والإنجيلِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Halbuki siz biliyorsunuz” hakkında şöyle diyordu: Siz Tevrat'ta ve İncil'de O'nun hiçbir dengi olmadığını biliyorsunuz.
قال أبو جعفرٍ: وأحسَبُ أن الذي دعا مجاهدًا إلى هذا التأويلِ، وإضافةِ ذلك إلى أنه خطابٌ لأهلِ التوراةِ والإنجيلِ دونَ غيرِهم، الظنُّ منه بالعربِ أنَّها لَمْ تكُنْ تعلَمُ أن اللهَ خالِقُها ورازِقُها بجحودِها وحدانيةَ رَبِّها، وإشراكِها معه في العبادةِ غيرَه، وإن ذلك لقولٌ، ولكنَّ اللهَ جلَّ ذكرُه قد أَخْبَر في كتابِه عنها أنَّها كانت تُقِرُّ بوحدانيتِه، غيرَ أنَّها كانت تُشرِكُ في عبادتِه ما كانت تُشركُ فيها، فقال تعالى ذِكرُه: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللهُ} [الزخرف: ٨٧]. وقال تعالى ذِكرُه: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣١)} [يونس: ٣١].
Ebû Ca'fer dedi ki: Mücâhid'i bu tevile ve bunun başkalarına değil de Tevrat ve İncil ehline bir hitap olduğunu söylemeye sevk eden şeyin, Arapların Rablerinin birliğini inkâr etmeleri ve ibadette O'na başkasını ortak koşmaları sebebiyle Allah'ın kendilerinin yaratıcısı ve rızık vericisi olduğunu bilmedikleri zannı olduğunu düşünüyorum. Bu da bir görüştür; fakat şanı yüce olan Allah Kitabı'nda Arapların O'nun birliğini ikrar ettiklerini, ancak ibadette O'na ortak koştukları şeyleri koştuklarını haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللهُ} [Zuhruf: 87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan elbette ‘Allah’ derler”. Ve şanı yüce olan şöyle buyurmuştur: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٣١)} [Yunus: 31] “De ki: Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor? Yahut işitmeye ve görmelere kim malik oluyor? Ölüden diriyi kim çıkarıyor, diriden ölüyü kim çıkarıyor ve işi kim çekip çeviriyor? Hemen ‘Allah’ diyecekler. De ki: O halde sakınmaz mısınız?”.
قال أبو جعفرٍ: والذي هو أَوْلى بتأويلِ قولِه: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} - إذ كان ما كان عندَ العربِ مِن العلمِ بوحدانيةِ اللهِ جلَّ وعزَّ، وأنه مُبدِعُ الخلقِ وخالِقُهم ورازِقُهم، نظيرَ الذي كان مِن ذلك عندَ أهلِ الكتابَيْن، ولم يكنْ في الآيةِ دَلالةٌ على أنَّ اللهَ عَنى بقولِه: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أحدَ الحزبَيْن، بل مَخرَجُ الخِطابِ بذلك عامٌّ للناسِ كافَّةً؛ لأنه تحدَّى الناسَ كلَّهم بقولِه: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} - أن يكونَ تأويلُه ما قاله ابنُ عباسٍ وقتادةُ، مِن أنَّه معنيٌّ بذلك كلُّ مُكلَّفٍ عالمٍ بوحدانيةِ اللهِ وأنه لا شريكَ له في خلقِه، يشركُ معه في عبادتِه ، كائنًا مَن كان مِن الناسِ، عَربيًّا كان أو أعجميًّا، كاتبًا أو أميًّا، وإن كان الخِطابُ لكفارِ أهلِ الكتابِ الذين كانوا حَوالَىْ دارِ هجرةِ رسولِ اللهِ ﷺ، وأهلِ النِّفاقِ منهم، وممن بينَ ظهرانَيْهم ممن كان مشركًا فانْتَقل إلى النِّفاقِ بِمَقْدَمِ رسولِ اللهِ ﷺ عليهم.
Ebû Ca'fer der ki: Allah'ın: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Halbuki siz biliyorsunuz” kavlinin tevilinde en evla olan görüş; –şanı yüce ve aziz olan Allah'ın birliği, yaratılmışları ilk defa var eden, onların yaratıcısı ve rızık vericisi olduğu konusunda Araplarda bulunan bilginin, iki Ehl-i Kitap nezdinde bulunan bilginin benzeri olduğu ve ayette Allah'ın: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Halbuki siz biliyorsunuz” kavliyle bu iki zümreden birini kastettiğine dair bir delil bulunmayıp, bilakis bununla hitabın gelişi bütün insanlara genel olduğu için; zira O: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” kavliyle bütün insanlara hitap etmiştir– İbn Abbâs ve Katâde'nin söylediği tevil olmasıdır. Buna göre bununla kastedilen; insanlardan kim olursa olsun, ister Arap ister Acem (Arap olmayan), ister okuryazar ister ümmi olsun, Allah'ın birliğini ve yaratmasında hiçbir ortağı olmadığını bildiği halde ibadette O'na ortak koşan her mükelleftir; velev ki hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yurdunun çevresinde bulunan Ehl-i Kitap kâfirlerine, onların münafıklarına ve aralarında bulunup da daha önce müşrik iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların yanına gelişiyle nifaka geçen kimselere yönelik olsun.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ}.
Şanı yüce olanın: {وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içindeyseniz, onun benzerinden bir sure getirin” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: وهذا مِن اللهِ جل ثناؤُه احتجاجٌ لنبيِّه محمدٍ ﷺ على مُشرِكي قومِه مِن العربِ ومُنافقيهم، وكفارِ أهلِ الكتابِ وضُلَّالِهم الذين افْتَتَح بقصصِهم قولَه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ} وإيَّاهم يُخاطِبُ بهذه الآياتِ، [وضُرباءَهم يعني بها]، قال اللهُ جلَّ ثناؤُه لهم: {وَإِنْ كُنْتُمْ} أيها المشركون مِن العربِ والكفارِ مِن أهلِ الكتابَيْن، إنْ كنتم في شكٍّ، وهو الرَّيبُ، {مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا} محمدٍ ﷺ مِن النورِ والبرهانِ وآياتِ الفرقانِ، أنه مِن عندِي، وأَنِّي الذي أنْزلتُه إليه، فلم تؤمنوا به، ولم تصدِّقوه فيما يقولُ، فأْتوا بحُجةٍ تدفَعُ حُجتَه؛ لأنكم تعلَمون أن حجةَ كلِّ ذي نبوَّةٍ على صدقِه في دَعْواه النبوَّةَ أن يأتيَ ببرهانٍ يَعجِزُ عن أن يأتِيَ بمثلِه جميعُ الخلقِ. ومن حجةِ محمدٍ ﷺ
Ebû Ca‘fer der ki: Bu, şânı yüce olan Allah’ın; Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem lehine, kavminden olan Arap müşriklerine ve onların münafıklarına, ayrıca şânı yüce olanın {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir...” kavliyle kıssalarını anlatmaya başladığı Ehl-i Kitab'ın kâfirlerine ve sapkınlarına karşı getirdiği bir delildir. Bu ayetlerle bizzat onlara hitap etmekte [ve benzerlerini kastetmektedir]. Şânı yüce olan Allah onlara şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كُنْتُمْ} “Ve eğer siz...”, ey Arap müşrikleri ve iki Kitap ehlinin kâfirleri! Şayet {مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا} “Kulumuz” Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiğimiz nur, kesin delil ve Furkan ayetlerinin Benim katımdan olduğu ve onu kendisine indirenin Ben olduğum hususunda bir şüphe -ki o raybdır- içinde iseniz de ona inanmadıysanız ve söylediklerinde onu doğrulamadıysanız, haydi onun delilini çürütecek bir delil getirin! Çünkü sizler bilirsiniz ki, peygamberlik iddiasında bulunan her peygamberlik sahibinin iddiasındaki doğruluğunun delili, bütün yaratılmışların bir benzerini getirmekten aciz kalacağı bir mucize ortaya koymasıdır. Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem...
على صِدْقِه، وبرهانِه على حقيقةِ نبوَّتِه، وأن ما جاء به مِن عندي، عجزُ جميعِكم وجميعِ مَن تستعينون به مِن أعوانِكم وأنصارِكم عن أن تأتوا بسورةٍ مِن مثلِه، وإذا عجَزتم عن ذلك وأنتم أهلُ البراعةِ في الفصاحةِ والبلاغةِ والذَّرابةِ ، فقد علِمتم أن غيرَكم عما عجَزتم عنه مِن ذلك أعجَزُ، كما كان برهانُ مَن سلَف مِن رُسُلي وأنبيائي على صدْقِه، وحُجتُه على نبوَّتِه مِن الآياتِ ما يعجِزُ عن الإتيانِ بمثلِه جميعُ خلقي. فتقرَّر حينئدٍ عندَكم أن محمدًا ﷺ لَمْ يتقوَّلْه ولم يختلِقْه، لأنَّ ذلك لو كان منه اختلاقًا وتقوُّلًا لَمْ تعجِزوا وجميعُ خَلْقِي عن الإتيانِ بمثلِه؛ لأنَّ محمدًا ﷺ لَمْ يَعْدُ أن يكونَ بشرًا مثلَكم، وفي مثلِ حالِكم في الجسمِ وبَسْطةِ الخَلقِ وذَرابةِ اللسانِ، فيُمكِن أن يُظنَّ به اقتدارٌ على ما عجَزتم عنه، أو يُتوهَّمَ منكم عجزٌ عما اقْتَدر عليه.
doğruluğuna, peygamberliğinin hakikatine ve getirdiği şeyin Benim katımdan olduğuna dair bürhanı ise; hepinizin ve yardımcılarınızdan ve destekçilerinizden yardım istediğiniz herkesin onun benzerinden bir sure getirmekten aciz kalmasıdır. Sizler fesahat, belağat ve dil ustalığında maharet ehli olduğunuz halde bundan aciz kaldığınıza göre, sizin bundan aciz kaldığınız şeye başkalarının daha da aciz olduğunu bilmişsinizdir; nitekim benden önce geçmiş elçilerimin ve peygamberlerimin doğruluklarına bürhanı ve peygamberliklerine hücceti de bütün mahlukatımın benzerini getirmekten aciz kaldığı ayetler (mucizeler) idi. O takdirde Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onu kendiliğinden uydurmadığı ve iftira etmediği sizin yanınızda kesinleşmiştir; zira eğer bu onun bir iftirası ve uydurması olsaydı, siz ve bütün yaratılmışlarım onun bir benzerini getirmekten aciz kalmazdınız. Çünkü Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) de sizin gibi bir beşer olmaktan, cüsse, yaratılış yapısı ve dil akıcılığı bakımından sizin durumunuzda olmaktan öteye geçmiş değildir ki, sizin aciz kaldığınız şeye onun güç yetirebileceği zannedilsin veya onun güç yetirdiğinden sizin aciz kaldığınız vehmedilsin.
ثم اخْتلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ}؛ فحَدَّثَنَا بشرٌ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} يعني بذلك: مِن مثلِ هذا القرآنِ حقًّا وصدقًا، لا باطلَ فيه ولا كَذِبَ .
Sonra tevil ehli O'nun: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin” kavlinin tevilinde ihtilaf etti. Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin”, bununla: Bu Kur'an gibi hak ve doğru olan, içinde hiçbir batıl ve yalan bulunmayan [bir sure getirin] [demek istemiştir].
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أَخْبرنا مَعْمرٌ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, [şundan] haber verdi:
قتادةَ في قولِه: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ}. يقولُ: بسورةٍ من مثلِ هذا القرآنِ .
Katâde'den O'nun: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin” kavli hakkında: Şöyle der: Bu Kur'an'ın benzerinden bir sure [getirin] .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عميرو الباهليُّ، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، قال: حَدَّثَنَا عيسى ابنُ ميمونٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ}: مثلِ القرآنِ .
Bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin”: Kur'an'ın benzeri .
حَدَّثَنَا المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا أبو حُذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ بن داودَ، قال: حَدَّثَنَا حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} قال: {مِثْلِهِ} مثل القرآنِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin”, dedi ki: {مِثْلِهِ} “onun benzeri”, Kur'an'ın benzeri.
فمعنى قولِ مجاهدٍ وقتادةَ الذي ذكَرناه عنهما أن اللهَ جلَّ ذِكْرُه قال لمن حاجَّه لنبيِّه محمدٍ ﷺ مِن الكفارِ: فأتوا بسورةٍ مِن مثلِ هذا القرآنِ، مِن كلامِكم أيَّتُها العربُ، كما أتَى به محمدٌ بلغاتِكم ومعاني منطقِكَم.
Mücâhid ve Katâde'den aktardığımız sözlerinin anlamı şudur: Zikri yüce olan Allah, kâfirlerden peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile tartışmaya girişenlere şöyle buyurmuştur: Ey Araplar, Muhammed'in sizin dilleriniz ve ifadelerinizin manalarıyla getirdiği gibi, siz de kendi sözlerinizden bu Kur'an'ın benzerinden bir sure getirin.
وقد قال قومٌ آخرون: إن معنى قولِه: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ}: مِن مثلِ محمدٍ مِن البشرِ؛ لأنَّ محمدًا بشرٌ مثلُكم.
Başka bir topluluk da şöyle demiştir: O'nun: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin” kavlinin anlamı: İnsanlardan Muhammed'in benzeri birinden [getirin demektir]; çünkü Muhammed de sizin gibi bir insandır.
والتأويلُ الأَوَّلُ الذي قاله مجاهدٌ وقتادةُ هو التأويلُ الصحيحُ؛ لأنَّ اللهَ جلَّ ثناؤُه قال في سورةٍ أُخرى: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ}
Mücâhid ve Katâde'nin dile getirdiği birinci tevil (yorum) doğru olan tevildir; zira övgüsü yüce olan Allah başka bir surede şöyle buyurmuştur: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Öyleyse onun benzeri bir sure getirin...'”
[يونس: ٣٨]. ومعلومٌ أن السورةَ ليست لمحمدٍ بنظيرٍ ولا شبيهٍ فيجوزَ أن يقالَ: فأْتوا بسورةٍ مثلِ محمدٍ.
[Yûnus: 38]. Bilinmektedir ki sure, Muhammed'e denk ve benzer değildir ki 'Muhammed'in benzeri bir sure getirin' denilmesi caiz olsun.
فإن قال لنا قائلٌ: إنك ذكَرت أن اللهَ عَنى بقولِه: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ}: مِن مثلِ هذا القرآنِ، فهل للقرآنِ مِن مثلٍ فيقالَ: ائتوا بسورةٍ مِن مثلِه؟
Eğer bize birisi: 'Sen Allah'ın: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ} “Onun benzerinden bir sure getirin” kavliyle 'Bu Kur'an'ın benzerinden' kastettiğini söyledin; peki Kur'an'ın bir benzeri var mıdır ki 'onun benzerinden bir sure getirin' densin?' diyecek olursa,
قيل: إنه لم يَعنِ به: ائتوا بسورةٍ مِن مثلِه في التأليفِ والمعاني التي بايَن بها سائرَ الكلامِ غيرَه. وإنما عَنَى: ائتوا بسورةٍ مِن مثلِه في البيانِ، لأن القرآنَ أَنْزله اللهُ بلسانٍ عربيٍّ، وكلامُ العربِ - لا شكَّ - له مثلٌ في معنى العربيةِ، فأما في المعنى الذي بايَن به القرآنُ سائرَ كلامِ المخلوقين، فلا مثلَ له مِن ذلك الوجهِ ولا نظيرَ ولا شبيهَ.
Şöyle denilir: Bununla tertip ve diğer sözlerden ayrıldığı manalar bakımından onun benzerinden bir sure getirmeyi kastetmemiştir. Aksine, beyan (ifade gücü) bakımından onun benzerinden bir sure getirmeyi kastetmiştir; zira Kur'an'ı Allah Arap diliyle indirmiştir ve Arapça olması anlamında Arap kelamının -şüphesiz- bir benzeri vardır. Kur'an'ın mahlukatın diğer bütün sözlerinden ayrıldığı manaya gelince, o yönden onun hiçbir misli, dengi ve benzeri yoktur.
وإنما احْتَجَّ جلَّ ثناؤُه عليهم لنبيِّه محمدٍ ﷺ بما احْتَجَّ به له عليهم مِن القرآنِ، إذ ظهَر عجزُ القومِ عن أن يأتوا بسورةٍ مِن مثلِه في البيانِ، إذ كان القرآنُ بيانًا مثلَ بيانِهم، وكلامًا نزَل بلسانِهم، فقال لهم جلَّ ثناؤُه: وإن كنتم في ريبٍ مِن أن ما أَنْزلتُ على عبدِي مِن القرآنِ مِن عندِي، فأْتوا بسورةٍ مِن كلامِكم الذي هو مثلُه في العربيةِ، إذ كنتم عربًا، وهو بيانٌ نظيرُ بيانِكم، وكلامٌ شبيهُ كلامِكم. فلم يُكلِّفْهم جلَّ ثناؤُه أن يأتوا بسورةٍ مِن غيرِ اللسانِ الذي هو نظيرُ اللسانِ الذي نزَل به القرآنُ، فيقدِروا أن يقولوا: كلَّفْتنا ما لو أحسنَّاه أتينا به، وإنا لا نقدِرُ على الإتيانِ به؛ لأنا لسنا مِن أهلِ اللسانِ الذي كلَّفتَنا الإتيانَ به، فليس لك علينا بهذا حجةٌ؛ لأنا وإن عجزنا عن أن نأتِيَ بمثلِه مِن غيرِ ألسُنِنا - لأنا لسنا مِن أهلِه - ففي الناسِ خلقٌ كثيرٌ مِن غيرِ أهلِ لسانِنا يقدِرُ على أن يأتِيَ بمثلِه مِن اللسانِ الذي كلَّفتنا الإتيانَ به. ولكنه جلَّ ثناؤُه قال لهم: ائتوا بسورةٍ مِن مثلِه؛ لأن مثلَه مِن الألسُنِ ألسنُكم،
Övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) lehine onlara karşı Kur'an'dan öne sürdüğü delille hüccet ikame etmiştir; zira Kur'an onların beyanı gibi bir beyan ve dilleriyle inmiş bir kelam olduğu halde, o topluluğun beyan (ifade gücü) bakımından onun bir benzeri sure getirmekten aciz oldukları ortaya çıkmıştır. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmuştur: “Eğer kulumun üzerine indirdiğim Kur'an'ın Benim katımdan olduğu hususunda şüphede iseniz, siz Arap olduğunuza ve o da sizin beyanınızın dengi bir beyan, sizin sözünüze benzeyen bir söz olduğuna göre, Arapça olması bakımından onun bir benzeri olan kendi sözünüzden bir sure getirin.” Övgüsü yüce olan [Allah], Kur'an'ın indiği dilin dengi olan dilin dışından bir sure getirmelerini onlara teklif etmemiştir ki: “Bize, şayet iyi bilseydik getirebileceğimiz bir şeyi teklif ettin; oysa biz onu getirmeye güç yetiremiyoruz, çünkü biz getirmemizi teklif ettiğin lisanın ehlinden değiliz. Dolayısıyla bununla senin bizim aleyhimize bir hüccetin yoktur; zira biz, kendi dilimizin dışından onun benzerini getirmekten -onun ehli olmadığımız için- aciz kalsak da, insanlar arasında bizim dilimizin ehlinden olmayan pek çok kimse, getirmemizi teklif ettiğin dilden onun benzerini getirmeye güç yetirebilir” diyebilsinler. Bilakis övgüsü yüce olan [Allah] onlara: “Onun benzerinden bir sure getirin” demiştir; çünkü diller arasından onun benzeri, sizin dillerinizdir,
وأنتم - إن كان محمدٌ اخْتَلقه وافْتَراه - إذا اجتَمَعتم وتظاهَرتم على الإتيانِ بمثلِ سورةٍ منه مِن لسانِكم وبيانِكم، أقدرُ على اختلاقِه ورصفِه وتأليفِه مِن محمدٍ ﷺ، وإن لم تكونوا أقدرَ عليه منه، فلن تعجِزوا وأنتم جميعٌ عما قدَر عليه محمدٌ مِن ذلك وهو وحيدٌ ، إن كنتم صادقين في دَعْواكم وزعمِكم أن محمدًا افْتَراه واخْتَلَقه وأنه مِن عندِ غيري.
Ve sizler -eğer Muhammed onu uydurup iftira ettiyse- dilinizden ve beyanınızdan onun bir suresinin benzerini getirmek üzere toplanıp birbirinize arka çıktığınızda, onu uydurmaya, dizmeye ve telif etmeye Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den daha muktedirsinizdir; şayet ondan daha muktedir olmasanız bile, eğer Muhammed'in onu iftira edip uydurduğu ve Benim dışımda birinin katından olduğu iddianızda ve zannınızda doğru sözlü iseniz, Muhammed yapayalnız iken buna güç yetirdiği halde, sizler hepiniz bir aradayken bundan aciz kalmazdınız.
[القولُ في تأويلِ قولِه جَلَّ وعَزَّ: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٣)} .
[Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٣)} “Eğer doğru sözlüler iseniz, Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın” kavlinin tevili .]
واخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}؛ فقال ابنُ عباسٍ ما حدَّثنا به محمدُ بن حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمَةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} يعني: أعوانَكم على ما أنتم عليه إن كنتم صادقين .
Tevil ehli O'nun: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlüler iseniz, Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın” kavlinin tevilinde ihtilaf etti. İbn Abbâs, Muhammed b. Humeyd'in bize anlattığına göre şöyle demiştir: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlüler iseniz, Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın”, yani: Eğer doğru sözlüler iseniz, üzerinde bulunduğunuz durum hususunda yardımcılarınızı [çağırın] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ}: ناسٌ يَشْهَدون لكم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ} “Şahitlerinizi de çağırın” [ifadesi], sizin lehinize şahitlik edecek insanlardır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، عن شبلٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ، قال: قومٌ يَشهَدون لكم.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Sizin lehinize şahitlik edecek bir topluluğu [çağırın].
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ} قال: ناسٌ يَشْهَدون. قال ابنُ جُريجٍ: {شُهَدَاءَكُمْ} عليها إذا أتيتم بها أنها مثلُه؛ مثلُ القرآنِ. وذلك قولُ اللهِ لمن شكَّ مِن الكفارِ فيما جاء به محمدٌ ﷺ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ} “Şahitlerinizi çağırın”, dedi ki: Şahitlik edecek insanları. İbn Cüreyc dedi ki: Onu getirdiğinizde onun benzeri olduğuna, Kur'an'ın benzeri olduğuna dair {شُهَدَاءَكُمْ} “şahitlerinizi”. Bu, Allah'ın kâfirlerden Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in getirdiği hususta şüpheye düşenlere söylediği sözdür .
وقولُه: {وَادْعُوا} يعني: اسْتَنصروا واستَعينُوا، كما قال الشاعرُ : فَلَمَّا الْتَقَمتْ فُرْسانُنا ورَجِالُهُم … دَعَوْا يا لَكَعْبٍ واعْتَزَيْنا لِعامِرِ يعني بقولِه: دَعَوا يا لَكَعْبٍ: اسْتَنصروا كعبًا واستغاثوا بهم.
O'nun: {وَادْعُوا} “Çağırın” kavli: Yardım isteyin ve medet umun demektir; nitekim şair şöyle demiştir: Süvarilerimiz ile onların yayaları karşılaştığında … 'Yetiş ey Ka'b!' diye çağırdılar , biz de Âmir'e intisap ettik . 'Ka'b'ı çağırdılar' sözüyle şunu kastetmiştir: Ka'b'dan yardım istediler ve onlardan medet umdular .
وأما الشهداءُ، فإنها جمعُ شهيدٍ، كما الشركاءُ جمعُ شريكٍ، والخطباءُ جمعُ خطيبٍ. والشهيدُ يُسمَّى به الشاهدُ على الشيْءِ لغيرِه بما يُحقِّقُ دَعْواه، وقد يُسمَّى به المُشاهِدُ للشيْءِ، كما يقالُ: فلانٌ جليسُ فلانٍ، يَعْنِي به مُجالِسَه، ونديمُه، يَعْنِي به مُنادِمَه، وكذلك يقالُ: شهيدُه. يَعْني به مُشاهِدَه.
Şühedâya gelince; o, şerîk kelimesinin çoğulunun şürekâ, hatîb kelimesinin çoğulunun hutebâ olması gibi şehîd kelimesinin çoğuludur. Şehîd; davasını ispatlayacak şekilde başkası adına bir şeye şahitlik eden kimseye dendiği gibi, bir olayı bizzat müşahede eden (gören/tanık olan) kimseye de denir. Nitekim 'Filan kişi falanın celîsidir' denilir ve bununla onun meclis arkadaşı (mücâlisi) kastedilir; 'onun nedîmidir' denilir ve bununla onun sohbet arkadaşı (münâdimi) kastedilir. Aynı şekilde 'onun şehîdidir' de denilir ve bununla onu bizzat müşahede eden kimse kastedilir.
فإذا كانت الشهداءُ مُحْتَمِلةً أن تكونَ جمعَ الشهيدِ الذي هو منصرِفٌ للمعنَيَيْن اللذين وصفتُ، فأَوْلى وجهيه بتأويلِ الآيةِ ما قاله ابنُ عباسٍ، وهو أن يكونَ معناه: واستنصِروا على أن تأتوا بسورةٍ مِن مثلِه أعوانَكم وشهداءَكم الذين يُشاهدونكم ويُعاونونكم على تكذيبِكم اللهَ ورسولَه، ويُظاهرونكم على كفرِكم ونفاقِكم، إن كنتم محقِّين في جحودِكم أن ما جاءكم به محمدٌ ﷺ اختلاقٌ وافتراءٌ؛ لتمتحنوا أنفسَكم وغيرَكم: هل تقدِرون على أن تأتوا بسورةٍ مِن مثلِه، فيقدِرَ محمدٌ على أن يأتِيَ بجميعِه من قِبَلِ نفسِه اختلاقًا؟
Şühedâ kelimesi nitelediğim bu iki anlama da gelebilen şehîdin çoğulu olma ihtimali taşıdığına göre, ayetin tevili açısından bu iki vecihten en evla olanı İbn Abbâs'ın söylediğidir. O da anlamının şöyle olmasıdır: Eğer Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in getirdiğinin bir uydurma ve iftira olduğu yönündeki inkarınızda haklı iseniz, onun benzerinden bir sure getirmeye güç yetirip yetiremeyeceğinizi, böylece Muhammed'in de onun tamamını kendiliğinden uydurarak getirmeye güç yetirip yetiremeyeceğini sınamak için hem kendinizi hem başkalarını imtihan etmek üzere; Allah'ı ve Elçisini yalanlamanızda sizi gören ve size yardım eden, küfrünüzde ve nifakınızda size arka çıkan yardımcılarınızı ve şahitlerinizi onun benzerinden bir sure getirmek için yardıma çağırın.
وأما ما قاله مجاهدٌ وابنُ جُريجٍ في تأويلِ ذلك، فلا وجهَ له؛ لأن القومَ كانوا على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ أصنافًا ثلاثةً؛ أهلَ إيمانٍ صحيحٍ، وأهلَ كفرٍ صحيحٍ، وأهلَ نفاقٍ بينَ ذلك. فأهلُ الإيمانِ كانوا باللهِ وبرسولِه مؤمنين، فكان مِن المُحالِ أن يَدَّعيَ الكفارُ أن لهم شهداءَ - على حقيقةِ ما كانوا يأتُون به، لو أتَوا باختلاقٍ مِن الرسالةِ، ثم ادَّعَوا أنه للقرآنِ نظيرٌ - مِن المؤمنين. فأما أهلُ النفاقِ والكفرِ، فلا شكَّ أنهم لو دُعُوا إلى تحقيقِ الباطلِ وإبطالِ الحقِّ لسارعوا إليه مع كفرِهم وضلالتِهم، فمن أيِّ الفِرَقِ كانت تكونُ شهداؤُهم لو ادَّعَوا أنهم قد أتَوا بسورةٍ مِن مثلِ القرآنِ؟
Mücâhid ve İbn Cüreyc'in bunun tevili hakkındaki sözlerine gelince, bunun bir tutar yanı yoktur; çünkü o kavim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde üç sınıftı: Samimi iman ehli, katıksız küfür ehli ve bu ikisi arasındaki nifak ehli. İman ehline gelince; onlar Allah'a ve Elçisine iman etmişlerdi; bu durumda kâfirlerin -şayet peygamberlik adına uydurma bir şey getirip sonra da bunun Kur'an'a denk olduğunu iddia etseler- getirdikleri şeyin hakikatine müminlerden şahitleri olduğunu iddia etmeleri imkansızdı. Nifak ve küfür ehline gelince ; şüphe yok ki onlar batılı gerçekleştirmeye ve hakkı iptal etmeye çağrılsalar, küfürleri ve sapkınlıklarıyla birlikte buna hemen koşarlardı; öyleyse onlar Kur'an'ın benzerinden bir sure getirdiklerini iddia etselerdi şahitleri hangi gruptan olacaktı?
ولكن ذلك كما قال اللهُ: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} [الإسراء: ٨٨].
Fakat durum, Allah'ın buyurduğu gibidir: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile yine de onun benzerini getiremezler” [el-İsrâ: 88].
فأَخْبر جلَّ ثناؤُه في هذه الآيةِ أن مثلَ القرآنِ لا يأتي به الجنُّ والإِنسُ ولو تظاهروا وتعاونوا على الإتيانِ به، وتحدَّاهم بمعنى التوبيخِ لهم في سورةِ "البقرة"، فقال:
Övgüsü yüce olan [Allah], bu ayette cinlerin ve insanların, onu getirmek için birbirlerine arka çıkıp yardımlaşsalar dahi Kur'an'ın bir benzerini getiremeyeceklerini haber vermiş ve "el-Bakara" suresinde onları azarlama sadedinde meydan okuyarak şöyle buyurmuştur:
{وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يعني بذلك: إن كنتُم في شَكٍّ في صِدْقِ محمدٍ ﷺ فيما جاءكم به مِن عندي أنه مِن عندي، فَأْتُوا بسورةٍ من مثلِه، ولْيستَنْصِرْ بعضُكم بعضًا على ذلك، إن كنتم صادقين في زعمِكم، حتى تعلَموا أنكم إذ عجَزتم عن ذلك، أنه لا يقدِرُ على أن يأتيَ به محمدٌ ﷺ ولا مِن البشرِ أحدٌ، ويصحَّ عندَكم أنه تنزيلي ووَحْيي إلى عبدي.
{وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve eğer doğru sözlüler iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın”. Bununla şunu kastetmiştir: Eğer Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Benim katımdan size getirdiği şeyin Benim katımdan olduğu doğruluğunda şüphede iseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve iddianızda doğru iseniz bu hususta birbirinizden yardım isteyin; ta ki bundan aciz kaldığınızda ne Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ne de insanlardan herhangi birinin onu getirmeye güç yetiremeyeceğini bilesiniz ve onun Benim indirmem ve kuluma vahyim olduğu sizin yanınızda kesinleşsin.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا} “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” kavlinin tevili.
ويعني بقولِه جلَّ ثناؤُه: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا}: إن لم تأتوا بسورةٍ مِن مثلِه، وقد تظاهرتم أنتم وشركاؤُكم. عليه وأعوانُكم، فتبيَّن لكم بامتحانِكم واختبارِكم عَجْزُكم وعجزُ جميعِ خلقي عنه، وعلِمتم أنه مِن عندي، ثم أقَمْتم على التكذيبِ به.
Övgüsü yüce olan [Allah], {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا} “Eğer yapamazsanız” kavliyle şunu kasteder: Siz, ortaklarınız ve yardımcılarınız onun aleyhine birbirinize arka çıktığınız halde onun benzerinden bir sure getiremezseniz, imtihanınız ve denemenizle sizin ve bütün mahlukatımın ondan aciz kaldığı size apaçık belli olmuş ve onun Benim katımdan olduğunu bilmişseniz, sonra da onu yalanlamakta ısrar etmişseniz.
وقولُه: {وَلَنْ تَفْعَلُوا} أي: ولن تأتوا بسورةٍ مِن مثلِه أبدًا.
O'nun: {وَلَنْ تَفْعَلُوا} “-ki asla yapamayacaksınız-” kavli ise: Asla onun benzerinden bir sure getiremeyeceksiniz demektir.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا} أي: لا تقدِرون على ذلك ولا تُطيقونه .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا} “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-”, yani: Buna güç yetiremezsiniz ve buna takat getiremezsiniz .
وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا}: [قد تبيَّنَ] لكم الحقُّ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o] Muhammed b. Ebî Muhammed'den, [o] İkrime'den veya Saîd'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etti]: {فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا} “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-”, [yani]: Hak size [apaçık ortaya çıkmıştır].
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ وعزَّ: {فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “O halde yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının” kavlinin tevili.
يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَاتَّقُوا النَّارَ}: فاتَّقُوا أن تَصْلَوا النارَ بتكذيبِكم رَسُولي، بما جاءَكم به مِن عندي أنه مِن وَحْيي وتنزيلي، بعدَ تبيُّنِكم أنه كتابي ومن عندي، وقيامِ الحجةِ عليكم بأنه كلامي ووَحْيي، بعَجْزِكم وعَجْزِ جميعِ خَلْقي عن أن يأتُوا بمثلِه.
Övgüsü yüce olan [Allah], {فَاتَّقُوا النَّارَ} “Ateşten sakının” kavliyle şunu kastetmektedir: Onun Benim kitabım ve Benim katımdan olduğu size apaçık belli olduktan, sizin ve bütün yaratılmışlarımın onun benzerini getirmekten aciz kalmasıyla onun Benim kelamım ve vahyim olduğuna dair hüccet aleyhinize ikame edildikten sonra, elçime Benim katımdan getirdiği şeyin vahiy ve indirmem olduğu hususunda onu yalanlayarak ateşe girmekten sakının.
ثم وصَف جلَّ ذكرُه النارَ التي حذَّرهم صِلِيَّها، فأَخْبَرهم أن الناسَ وَقودُها، وأَن الحجارةَ وَقودُها، فقال: {الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} يعني بقولِه: {وَقُودُهَا}: حَطَبُها، والعربُ تجعَلُه مصدرًا، وهو اسمٌ إذا فتَحْتَ الواوَ بمنزلةِ الحطبِ، فإذا ضمَمْتَ الواوَ مِن "الوقودِ" كان مصدرًا مِن قولِ القائلِ: وقَدَت النارُ، فهي تقِدُ وُقودًا وقِدَةً ووَقَدانًا ووَقْدا، يُرادُ بذلك أنها التهبَتْ.
Sonra zikri yüce olan [Allah] onları girmesinden sakındırdığı ateşi niteleyip insanların onun yakıtı olduğunu ve taşların da onun yakıtı olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “O ateş ki yakıtı insanlar ve taşlardır”. O'nun {وَقُودُهَا} kavli: Onun odunudur demektir. Araplar bunu masdar yaparlar. Vâv harfi fethalı olduğunda tıpkı odun (el-hatab) gibi bir isimdir; 'el-Vukûd' kelimesindeki vâv harfini zammeli okuduğunda ise söyleyenin: 'Ateş tutuştu, tutuşuyor' sözünün masdarı olur; bununla onun alevlendiği kastedilir.
قال أبو جعفرٍ: فإن قال قائلٌ: وكيف خُصَّت الحجارةُ فقُرِنت بالناسِ، حتى جُعلَت لنارِ جَهنَّمَ حطبًا؟ قيل: إنها حجارةُ الكِبْرِيتِ، وهي أشدُّ الحجارةِ فيما بلغَنا حرًّا إِذا أُحْمِيت.
Ebû Ca'fer der ki: Eğer biri: 'Nasıl oldu da taşlar tahsis edilip cehennem ateşine odun kılınacak şekilde insanlarla birlikte zikredildi?' derse, şöyle denilir: O kükürt taşıdır; o, bize ulaştığına göre kızdırıldığında taşların sıcağı en şiddetli olanıdır.
كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا أبو معاويةَ، عن مِسعرٍ، عن عبدِ الملكِ بنِ ميسرةَ الزرَّادِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ سابطٍ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} قال: هي حجارةٌ مِن كِبريتٍ خلَقها اللهُ يومَ خلَق السماواتِ والأرضَ في السماءِ الدنيا يُعدُّها للكافرين.
Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Mis‘ar'dan, o Abdülmelik b. Meysere ez-Zerrâd'dan, o Abdurrahman b. Sâbit'ten, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah [b. Mes'ûd]’dan O'nun: {وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “Yakıtı insanlar ve taşlardır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: O, kükürtten taşlardır; Allah onları gökleri ve yeri yarattığı gün dünya semasında yaratmış olup kâfirler için hazırlamaktadır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: حدَّثنا ابنُ عُيينةَ، عن مِسعرٍ، عن عبدِ الملكِ الزرَّادِ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ، عن ابنِ مسعودٍ في قولِه: {وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} قال: حجارةُ الكِبْريتِ جعَلها اللهُ كما شاء .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Mis'ar'dan, o Abdülmelik ez-Zerrâd'dan, o Amr b. Meymûn'dan, o da İbn Mes'ûd'dan O'nun: {وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “Yakıtı insanlar ve taşlardır” kavli hakkında anlattı: Kükürt taşlarıdır, Allah onları dilediği gibi kılmıştır .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ}: أما الحجارةُ فهي حجارةٌ في النارِ مِن كِبْريتٍ أسودَ يُعذَّبون به مع النارِ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den zikrettiği bir haberde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından bazılarından anlattı: {فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “O halde yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının”: Taşlara gelince, onlar ateşte bulunan ve ateşle birlikte kendilerine azap edilecek olan siyah kükürtten taşlardır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ في قولِه: {وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} قال: حجارةٌ مِن كِبْريتٍ أسودَ في النارِ. قال: وقال لي عمرُو بنُ دينارٍ: حجارةٌ أصلَبُ مِن هذه وأعظمُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ} “Yakıtı insanlar ve taşlardır” kavli hakkında anlattı, dedi ki: Ateşte bulunan siyah kükürtten taşlardır. Dedi ki: Amr b. Dînâr da bana şöyle dedi: Bunlardan daha sert ve daha büyük taşlardır .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن مسعرٍ، عن عبدِ الملكِ بنِ ميسرةَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ سابطٍ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، قال: حجارةُ الكبريتِ. قال: خلَقها اللهُ عندَه كيف شاء وكما شاء.
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan, [o] Abdülmelik b. Meysere'den, [o] Abdurrahman b. Sâbit'ten, [o] Amr b. Meymûn'dan, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Kükürt taşlarıdır." Dedi ki: "Allah onları katında dilediği şekilde ve dilediği gibi yaratmıştır."
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {أُعِدَّت لِلْكَفِرِينَ (٢٤)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أُعِدَّت لِلْكَفِرِينَ (٢٤)} “[O ateş,] kâfirler için hazırlanmıştır” kavlinin tevili.
قد دلَّلنا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا على أنَّ الكافرَ في كلامِ العربِ هو الساترُ شيئًا بغطاءٍ، وأَن اللهَ جلَّ ثناؤُه إنما سَمَّى الكافرَ كافرًا لجحودِه آلاءَه عندَه، وتغطيتِه نَعْماءَه قِبَله .
Bu kitabımızın geçen kısımlarında, Arap kelamında kâfirin bir şeyi bir örtüyle örten kimse olduğunu ve övgüsü yüce olan Allah'ın, kâfiri ancak katındaki nimetlerini inkar etmesi ve O'nun lütuflarını örtmesi sebebiyle kâfir diye isimlendirdiğini delilleriyle açıklamıştık .
فمعنى قولِه إذن: {أُعِدَّت لِلْكَفِرِينَ}: أُعِدَّت النارُ للجاحدين أن اللهَ ربُّهم، المتوحِّدُ بخلقِهم وخلْقِ الذين مِن قبلِهم، الذي جعَل لهم الأرضَ فِراشًا، والسماءَ بناءً، وأَنْزَل مِن السماءِ ماءً، فأَخْرج به مِن الثمراتِ رزقًا لهم، المشركين معه في عبادتِه الأندادَ والآلهةَ، وهو المتفرِّدُ لهم بالإنشاءِ، والمتوحِّدُ بالأقواتِ والأرزاقِ.
O halde O'nun: {أُعِدَّت لِلْكَفِرِينَ} “Kâfirler için hazırlanmıştır” kavlinin anlamı: Ateş, kendilerini ve kendilerinden öncekileri yaratmada tek olan, kendileri için yeri bir döşek, göğü bir bina kılan, gökten su indirip onunla kendilerine rızık olarak ürünler çıkaran Allah'ın Rableri olduğunu inkar eden, O kendilerini yoktan var etmede tek ve azıkları ile rızıklarını vermede bir olduğu halde ibadette O'na denkler ve ilahlar ortak koşan kimseler için hazırlanmıştır.
كما حَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسِ: {أُعِدَّت لِلْكَفِرِينَ} أي: لمن كان على مثلِ ما أنتم عليه مِن الكفرِ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {أُعِدَّت لِلْكَفِرِينَ} “Kâfirler için hazırlanmıştır”, yani: Sizin üzerinde bulunduğunuz küfrün benzeri üzere olan kimseler için .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “İman edip salih ameller işleyenlere, altlarından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele” kavlinin tevili.
قال أبو جعفرٍ: أما قولُه: {وَبَشِّرِ}. فإنه يعني: أَخْبِرْهم. والبشارةُ أصلُها الخبرُ بما يُسَرُّ به المخبَرُ، إذا كان سابقًا به كلَّ مخبَرٍ سواه.
Ebû Ca‘fer dedi ki: O'nun: {وَبَشِّرِ} “Müjdele” kavline gelince; [bununla] O, 'onlara haber ver' anlamını kastetmektedir. Bişâret (müjde) kelimesinin aslı ise, kendisinden başka haber veren herkesin önüne geçmiş olmak kaydıyla, haber verilen kimsenin kendisiyle sevineceği şeyi haber vermektir.
وهذا أمرٌ مِن اللهِ نبيَّه محمدًا ﷺ بإبلاغِ بشارته خلقَه الذين آمنوا به وبمحمدٍ ﷺ وبما جاء به مِن عندِ ربِّه، وصدَّقوا إيمانَهم ذلك وإقرارَهم بأعمالِهم الصالحةِ، فقال له: يا محمدُ، بشِّرْ مَن صدَّقك أنك رسولي، وأَنَّ ما جئتَ به مِن الهدى والنورِ فمن عندي، وحقَّق تصديقَه ذلك قولًا بأداءِ الصالحِ مِن الأعمالِ التي افترضْتُها عليه، وأوجبتُها في كتابي على لسانِك عليه - أن له جناتٍ تَجرى مِن تحتِها الأنهارُ، خاصَّةً، دونَ مَن كذَّب بك ، وأنكَر ما جئتَه به مِن الهُدَى مِن عندي، وعانَدك، ودونَ مَن أَظْهَر تصديقَك وأقرَّ بأن ما جئتَه به فمِن عندي، قولًا، وجحَده اعتقادًا ولم يحقِّقْه عملًا، فإن لأولئك النارَ التي وَقودُها الناسُ والحجارةُ مُعَدّةً عندي.
Bu, Allah'ın peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e, Kendisine, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ve Rabbinin katından getirdiği şeylere iman eden ve bu imanlarını ve ikrarlarını salih amelleriyle tasdik eden kullarına müjdesini ulaştırmasını emretmesidir. Ona şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed, senin Benim elçim olduğunu ve getirdiğin hidayet ve nurun Benim katımdan olduğunu tasdik eden ve bu sözlü tasdikini ona farz kıldığım ve Kitabımda senin dilinle ona vacip kıldığım salih amelleri eda ederek gerçekleştiren kimseye, -seni yalanlayan , sana katımdan gelen hidayeti inkar edip sana inat eden ve sözle seni tasdik ettiğini açığa vurup getirdiğinin Benim katımdan olduğunu ikrar ettiği halde inanç bakımından bunu inkar eden ve amelle gerçekleştirmeyen kimseler hariç olmak üzere- kendisi için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele; zira yakıtı insanlar ve taşlar olan ateş, katımda onlar için hazırlanmıştır.
والجناتُ جِماعُ جَنَّةٍ، والجنةُ البُستان.
Cennât (جَنَّات), cennet (جَنَّة) kelimesinin çoğuludur; cennet ise bostandır.
وإنما عَنَى جلَّ ذكرُه بذكرِ الجَنَّةِ ما في الجَنَّةِ مِن أشجارِها وثمارِها وغروسِها دونَ أرضِها، فلذلك قال: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}؛ لأنه معلومٌ أنه إنما أراد جلَّ ثناؤُه الخبرَ عن ماءِ أنهارِها أنه جارٍ تحتَ أشجارِها وغروسِها وثمارِها، لا أنه جارٍ تحتَ أرضِها؛ لأنَّ الماءَ إذا كان جاريًا تحتَ الأرضِ، فلا حظَّ فيها لعيونِ مَن فوقَها إلَّا بكشفِ الساترِ بينَه وبينَها. على أنَّ الذي تُوصَفُ به أنهارُ الجَنَّةِ أنَّها جاريةٌ في غيرِ أخاديدَ.
Zikri yüce olan [Allah], cenneti anmakla onun arazisini değil sadece cennetteki ağaçları, meyveleri ve dikili fidanları kastetmiştir; bundan dolayı: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Altlarından ırmaklar akar” buyurmuştur; çünkü bilinmektedir ki övgüsü yüce olan [Allah], nehirlerinin suyunun arazisinin altından değil, ağaçlarının, dikili fidanlarının ve meyvelerinin altından aktığını haber vermeyi murat etmiştir; zira su toprağın altından aktığında, onunla su arasındaki örtü kaldırılmadıkça üzerindekilerin gözleri için onda hiçbir nasip yoktur. Bununla birlikte cennet nehirlerinin nitelendiği vasıf, onların arklar olmaksızın akmasıdır.
كما حَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: حَدَّثَنَا الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن أبي عُبيدةَ، عن مسروقٍ، قال: نخلُ الجَنَّةِ نَضيدٌ مِن أصلِها إلى فرعِها، وثمرُها أمثالُ القِلالِ، كلَّما نُزِعتْ ثمرةٌ عادت مكانَها أُخرَى، وماؤُها يَجري في غيرِ أخدودٍ.
Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşcaî, Süfyân’dan, o Amr b. Mürre’den, o Ebû Ubeyde’den, o da Mesrûk’tan anlattı; [Mesrûk] şöyle demiştir: Cennetin hurma ağaçları kökünden dalına kadar küme küme dizilmiştir; meyveleri büyük testiler gibidir. Ne zaman bir meyve koparılsa yerine bir başkası gelir ve suyu hiçbir ark/kanal olmaksızın akar.
حَدَّثَنَا مجاهدُ بنُ موسى، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: حَدَّثَنَا مِسعرُ بنُ كِدامٍ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن أبي عُبيدةَ بنحوِه .
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar b. Kidâm, Amr b. Mürre'den, o da Ebû Ubeyde'den benzerini anlattı .
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ مهديٍّ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، قال: سمعتُ عمرَو بنَ مُرَّةَ يحدِّثُ عن أبي عُبيدةَ. فذكَر مثلَه. قال: فقلت لأبى عُبيدةَ: من حدَّثك؟ فغضِب وقال: مسروقٌ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Amr b. Mürre'yi Ebû Ubeyde'den anlatırken işittim. Bunun bir benzerini zikretti. Dedi ki: Ebû Ubeyde'ye: "Bunu sana kim anlattı?" dedim. Bunun üzerine kızdı ve: "Mesrûk!" dedi .
فإذا كان الأمرُ كذلك في أن أنهارَها جاريةٌ في غيرِ أخاديدَ، فلا شكَّ أن الذي أُريدَ بالجناتِ أشجارُ الجناتِ وغروسُها وثمارُها دونَ أرضِها، إذ كانت أنهارُها تَجري فوقَ أرضِها وتحتَ غُروسِها وأشجارِها، على ما ذكَره مسروقٌ، وذلك أَوْلى بصفةِ الجَنَّةِ من أن تكونَ أنهارُها جاريةً تحتَ أرضِها.
Durum, ırmaklarının arksız akması şeklinde olunca; cennetlerden maksadın, cennetlerin toprağı değil de ağaçları, dikili fidanları ve meyveleri olduğunda şüphe yoktur. Zira Mesrûk'un da zikrettiği üzere cennetin nehirleri, toprağının üstünden, dikili fidanlarının ve ağaçlarının altından akmaktadır; bu durum cennetin vasfına, nehirlerinin toprağının altından akmasından daha uygundur.
وإنما رغَّب اللهُ بهذه الآيةِ عبادَه في الإيمانِ، وحضَّهم على عبادتِه بما أَخْبَرهم أنه أَعدَّه لأهلِ طاعتِه والإيمانِ به عندَه، كما حذَّرهم في الآيةِ التي قبلَها بما أَخْبَر من إعدادِه ما أعدَّ لأهلِ الكفرِ به والجاعلين معه الآلهةَ والأندادَ من عقابِه عن إشراكِ غيرِه معه، والتعرُّضِ لعقوبتِه بركوبِ معصيتِه وتركِ طاعتِه.
Allah bu ayetle kullarını imana teşvik etmiş ve katında Kendisine itaat edenler ve iman edenler için hazırladığını haber verdiği şeylerle onları Kendisine ibadet etmeye yöneltmiştir; nitekim bir önceki ayette de Kendisini inkar edenler ve Kendisiyle beraber ilahlar ve ortaklar edinenler için hazırladığı cezasını haber vererek, Kendisine başkalarını ortak koşmaktan, O'na isyan edip itaatini terk etmek suretiyle azabına maruz kalmaktan onları sakındırmıştı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Onlar oradaki meyvelerden herhangi bir rızıkla rızıklandırıldıkça: 'Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir' dediler.”
يعني بقولِه جلَّ ذكرُه: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا}: من الجناتِ. والهاءُ راجعةٌ
Zikri yüce olan [Allah], {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا} “Onlar oradan rızıklandırıldıkça” sözüyle cennetleri kastetmektedir. [Minhâ'daki] 'hâ' (ها) zamiri cennetlere râcidir
على الجناتِ، وإنما المَعنِيُّ أشجارُها. فكأنه قال: كُلَّما رُزقوا من أشجارِ البساتينِ التي أعدَّها اللهُ للذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ في جناتِه من ثمرةٍ من ثمارِها رزقًا، قالوا: هذا الذي رُزقنا من قبلُ.
oysa kastedilen onun ağaçlarıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: İman edip salih amel işleyenler için Allah'ın cennetlerinde hazırladığı bahçelerin ağaçlarından bir meyveyle ne zaman rızıklandırılsalar: "Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir" dediler.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: هذا الذي رُزقنا مِن قبلُ في الدنيا.
Daha sonra tevil ehli, {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir” sözünün tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun tevili: "Bu, daha önce dünyada rızıklandırıldığımız şeydir" demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: حَدَّثَنَا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}. قال: إنهم أُتوا بالثمرِ في الجَنَّةِ، [فلما نظَروا] إليها قالوا: هذا الذي رُزقنا من قبلُ في الدنيا .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazılarından naklettiği bir rivayette: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir, dediler” ayeti hakkında dedi ki: Cennette kendilerine meyve getirildi, [onlar da ona baktıklarında] : "Bu, daha önce dünyada rızıklandırıldığımız şeydir" dediler .
وحَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}: في الدنيا.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir, dediler” yani dünyada.
وحدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، قال: حَدَّثَنَا عيسى بنُ ميمونٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}.
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir, dediler”.
يقولون: ما أشبهَه به .
[Yani] "Ona ne kadar da benziyor!" derler .
[وحَدَّثَنَا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حَدَّثَنَا حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı] .