Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 9. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا عليُّ بنُ عاصمٍ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: البرقُ ملَكٌ.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Şimşek bir melektir."

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ ، قال: الصواعقُ ملَكٌ يَضْرِبُ السحابَ بالمطارقِ ، فيُصيبُ به من يشاءُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: "Yıldırımlar, buluta tokmaklarla vuran bir melektir; onunla dilediğine isabet ettirir."

قال أبو جعفرٍ: وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ ما قاله عليُّ بنُ أبي طالبٍ وابنُ عباسٍ ومجاهدٌ بمعنى واحدٍ؛ وذلك أن تكونَ المخاريقُ التي ذكَر عليٌّ، ﵁، أنها هي البرقُ، هي السِّياطُ التي هي من نورٍ، التي يُزْجِي بها الملَكُ السحابَ، كما قال ابنُ عباسٍ، ويكونُ إزجاءُ الملَكِ السحابَ مَصْعَه إيّاه بها. وذلك أن المِصاعَ عندَ العربِ أصلُه المجالدةُ بالسيوفِ، ثم تستعْمِلُه في كلِّ شيْءٍ جُولِد به، في حربٍ وغيرِ حربٍ، كما قال أعْشَى بني ثعلبةَ وهو يصفُ جَوارِيَ لَعِبْن بحَلْيِهن وتَجَالَدْن به :

Ebû Ca'fer der ki: Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve Mücâhid'in söylediklerinin aynı manada olması muhtemeldir. Şöyle ki: Ali'nin -radıyallâhu anh- bizzat şimşek olduğunu belirttiği kamçılar, İbn Abbâs'ın dediği gibi meleğin kendisiyle bulutu sevk ettiği nurdan kamçılardır ; meleğin bulutu sevki de onu bunlarla kırbaçlamasıdır. Zira Araplara göre mısa'ın (مِصَاع) aslı kılıçlarla vuruşmaktır; sonra savaşta veya savaş dışında kendisiyle vurulan her şey için kullanılmıştır. Nitekim A'şâ Benî Sa'lebe, ziynetleriyle oynayan ve birbirine vuran cariyeleri vasfederken şöyle demiştir :

إذا هُنَّ نازَلْنَ أقرانَهُنَّ … وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ

Onlar akranlarıyla karşılaştıklarında... Vuruşma da kutulardakilerle (süslere vurarak) idi .

يقالُ منه: ماصَعه مِصاعًا، وكأنَّ مجاهدًا إنما قال: مَصْعُ ملَكٍ. إذ كان

Bundan hareketle [karşılıklı vuruşmayı ifade etmek üzere] “mâsaa-hû misâan” (ماصَعه مِصاعًا) denir. Sanki Mücâhid sadece: “Bir meleğin kırbaçlamasıdır (mas'ıdır)” demiştir. Zira...

السحابُ لا يُماصِعُ الملَكَ، وإنما الرعدُ هو الماصِعُ له، فجعَله مصدرًا من: مصَعَه يمصَعُه مَصْعًا.

aksine ra'dın onu tek taraflı vurduğunu kastederek sadece: "Bir meleğin kırbaçlamasıdır (mas'ıdır)" demiştir ve bunu "masa'ahû yamsa'uhû mas'an" (مصَعَه يمصَعُه مَصْعًا) fiilinden bir masdar kılmıştır.

وقد ذكَرنا في معنى الصاعقةِ ما قاله شهرُ بنُ حَوْشبٍ فيما مضَى .

Sâika (yıldırım) manasında Şehr b. Havşeb'in söylediğini daha önce zikretmiştik .

وأما تأويلُ الآيةِ، فإن أهلَ التأويلِ مختلِفون فيه؛ فرُوِي عن ابنِ عباسٍ في ذلك أقوالٌ؛ أحدُهما: ما حدَّثنا به محمدُ بن حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ} أي: هم من ظلُمات ما هم فيه من الكفرِ والحذرِ من القتلِ على الذي هم عليه من الخلافِ والتخوُّفِ منكم - على مثلِ ما وَصَفَ من الذي هو في ظلمةِ الصيِّبِ، فجعَل أصابعَه في أُذُنيه مِن الصواعقِ حذَرَ الموتِ، {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} أي: لشدةِ ضوءِ الحقِّ، {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} أي: يعرِفون الحقَّ ويتكلَّمون به، فهم من قولِهم به على استقامةٍ، فإذا ارْتَكسوا منه إلى الكفرِ قامُوا متحيِّرين.

Ayetin teviline gelince; tevil ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bu konuda İbn Abbâs'tan nakledilen görüşlerden biri şudur: Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den yahut Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ} “Yahut gökten boşanan, içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura [tutulmuş kimseler] gibidirler. Ölüm korkusuyla yıldırımlardan parmaklarını kulaklarına tıkarlar”. Yani onlar, içinde bulundukları küfrün karanlıkları ile [hakka] muhalefet etmelerinden ve sizden korkmalarından ötürü öldürülme endişesi taşıma hususunda, [Allah Teâlâ'nın] sağanak yağmurun karanlığında kalıp ölüm korkusuyla yıldırımlardan parmaklarını kulaklarına tıkayan kimse hakkında vasfettiği hal üzeredirler. {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecektir”, yani hakkın nurunun şiddetinden dolayı [böyle olur]. {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Onlara her ışık verdiğinde onda yürürler; üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar”. Yani hakkı tanırlar ve onu ikrar ederler; bu ikrarlarından ötürü de istikamet üzere olurlar. Ancak ondan tekrar küfre döndüklerinde şaşkın bir vaziyette kalakalırlar.

والآخرُ: ما حدَّثنا به موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} إلى: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}: أما الصيِّبُ [فالمطرُ. كان] رجلان من المنافقين من أهلِ المدينةِ هرَبا من رسولِ اللهِ ﷺ إلى المشركين، فأصابَهما هذا المطرُ الذي ذكَر اللهُ، فيه رعدٌ شديدٌ وصواعقُ وبرقٌ، فجعَلا كلَّما أصابَهما الصواعقُ جعَلا أصابِعَهما في آذانِهما، من الفَرَقِ أن تدخُلَ الصواعقُ في مسامعِهما فتقتُلَهما، وإذا لَمع البرقُ مَشَوا في ضوئِه، وإذا لم يلمَعْ لم يُبْصِرا، قاما مكانَهما لا يمشيان، فجعَلا يقولان: ليتنا قد أصْبَحنا فنأتيَ محمدًا فنضعَ أيديَنا في يدِه. فأصْبَحا، فأتَياه فأسْلَما، ووضَعا أيديَهما في يدِه، وحسُن إسلامُهما، فضرَب اللهُ شأنَ هذين المنافقَين الخارجَين مثَلًا للمنافقِين الذين بالمدينةِ، وكان المنافقون إذا حضَروا مجلسَ النبيِّ ﷺ جعَلوا أصابِعَهم في آذانِهم فرَقًا مِن كلامِ النبيِّ ﷺ أن يَنْزِلَ فيهم شيْءٌ، أو يُذْكَروا بشيْءٍ فيُقْتَلوا، كما كان ذانك المنافقان الخارجان يجعَلان أصابِعَهما في آذانِهما. {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ}، فإذا كَثُرت أموالُهم، ووُلِد لهم الغِلمانُ، [وأصابُوا] غنيمةً أو فتحًا، مشَوْا فيه، وقالوا: إن دينَ محمدٍ ﷺ دينُ

Diğeri ise: Bize Mûsâ b. Hârûn'un anlattığı, onun: Bize Amr b. Hammâd anlattı dediği, onun: Bize Esbât, es-Süddî'den naklettiği -o da Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan; Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde aktardığı- şu görüştür: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Yahut gökten boşanan; içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura [tutulmuş gibidirler]” ayetinden {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir” ayetine kadar [olan kısım hakkında şöyle dedi]: Sayyib (صيب) kelimesine gelince, [o yağmurdur. Medine] ahalisinden münafıklardan iki adam vardı ki bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kaçıp müşriklere gidiyorlardı. Derken Allah'ın zikrettiği, içinde şiddetli gök gürültüsü, yıldırımlar ve şimşek bulunan bu yağmur onları yakaladı. Yıldırımlar kendilerine her isabet ettiğinde, yıldırımların kulaklarına girip kendilerini öldürmesi korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkıyorlardı. Şimşek çaktığında onun ışığında yürüyorlar, çakmadığında ise göremedikleri için yürümeyip oldukları yerde kalakalıyorlardı. Bunun üzerine: "Keşke sabaha ersek de Muhammed'e gidip ellerimizi onun eline koysak (biat etsek)" demeye başladılar. Sabah olunca ona gelip Müslüman oldular, ellerini onun eline koydular ve İslamları güzelleşti. Allah da [Medine'den] çıkan bu iki münafığın durumunu, Medine'deki münafıklara bir temsil kıldı. Münafıklar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde bulunduklarında, haklarında bir şey iner veya bir şey ile anılıp öldürülürler korkusuyla -tıpkı [Medine'den] çıkan o iki münafığın parmaklarını kulaklarına tıkadığı gibi- parmaklarını kulaklarına tıkarlardı. {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} “Onların önünü aydınlattıkça ışığında yürürler”; yani malları çoğaldığında, erkek çocukları doğduğunda ve bir ganimet veya fetih elde ettiklerinde onun içinde yürürler ve şöyle derlerdi: "Şüphesiz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dini...

صدقٍ. فاستقامُوا عليه، كما كان ذانك المنافقان يَمْشِيَان، إذا أضاء لهما البرقُ مشَوْا فيه، {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا}. فكانوا إذا هلَكت أموالُهم، ووُلدِ لهم الجوارِي، وأصابهم البلاءُ، قالوا: هذا مِن أجلِ دينِ محمدٍ. فارْتَدُّوا كفارًا، كما قام ذانك المنافقان حينَ أظْلَم البرقُ عليهما .

dindir" derlerdi. Tıpkı o iki münafığın, şimşek kendilerine ışık verdiğinde onda yürüdükleri gibi, onlar da o [din] üzere sebat ederlerdi. {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar”. Malları telef olduğunda, kendilerine kız çocukları doğduğunda ve başlarına bela geldiğinde ise: "Bu, Muhammed'in dini yüzündendir" derler ve o iki münafığın şimşek üzerlerine karardığında dikilip kaldığı gibi onlar da kafir olarak dinden dönerlerdi .

والثالثُ: ما حدَّثَني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمي، قال: حدَّثَني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ}:

Üçüncüsü: Bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı, onun: Bana babam anlattı dediği, onun: Bana amcam anlattı dediği, onun da: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklettiği şu görüştür: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} “Yahut gökten boşanan bir yağmura tutulmuş gibidirler”;

كمطرٍ، {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} إلى آخرِ الآيةِ: هو مثَلُ المنافقِ في ضوء ما تكلَّم بما معه من كتابِ اللهِ، وعمِل مُراءاةً للناسِ، فإذا خلا وحدَه عمِل بغيرِه، فهو في ظلمةٍ ما أقام على ذلك، وأمّا الظلماتُ فالضلالةُ، وأما البرقُ فالإيمانُ، وهم أهلُ الكتابِ، {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ} فهو رجلٌ يأخُذُ بطرَفِ الحقِّ لا يستطيعُ أن يُجاوزَه .

yağmur gibidir. {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır” ayetinden ayetin sonuna kadar: Bu, münafığın yanında bulunan Allah'ın Kitabı ile konuştuğu ve insanlara gösteriş için amel ettiği sıradaki aydınlığına; yalnız kaldığında ise başkasıyla amel edişine benzer. O, buna devam ettiği müddetçe karanlık içindedir. Karanlıklar dalalettir; şimşek ise imandır; onlar da Ehl-i Kitap'tır. {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ} “Üzerlerine karanlık çökünce” ise hakkın bir ucundan tutan ve onu aşmaya güç yetiremeyen bir adamdır .

والرابعُ: ما حدَّثني به المُثَنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثَني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ}: وهو المطرُ، ضرَب مثَلَه في القرآنِ، يقولُ: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ} يقولُ:

Dördüncüsü: Bana el-Müsennâ'nın anlattığı, onun: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı dediği, onun: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklettiği şu görüştür: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} “Yahut gökten boşanan bir yağmura tutulmuş gibidirler”; o yağmurdur, Kur'an'da onun örneğini vermiştir, şöyle buyurmaktadır: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ} “Onda karanlıklar vardır” buyurmaktadır ki:

ابتلاءٌ، [{وَرَعْدٌ} يقولُ: تخويفٌ، {وَبَرْقٌ}] . {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ}. يقولُ: يكادُ مُحكَمُ القرآنِ أن يدلَّ على عَوْراتِ المنافقين، {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} يقولُ: كلَّما أصاب المنافقون مِن الإسلامِ عزًّا اطمأنُّوا، وإن أصابَ الإسلامَ نكبةٌ [قاموا ليرْجِعوا] إلى الكفرِ، يقولُ: {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} كقولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ} [الحج: ١١]. إلى آخرِ الآيةِ .

İmtihandır der. [{وَرَعْدٌ} “Ve gök gürültüsü” buyurmaktadır ki: Korkutmadır der, {وَبَرْقٌ} “Ve şimşek”] . {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek”; Kur'an'ın muhkem ayetleri neredeyse münafıkların gizli hallerini açığa çıkaracak demektir. {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} “Onlara her aydınlık verdiğinde onda yürürler”; münafıklar İslam'dan bir izzet elde ettikçe mutmain olurlar, şayet İslam'a bir musibet isabet ederse küfre [dönmek için dikilirler] demektir. {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar” buyurması; O'nun: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder. Kendisine bir hayır dokunursa onunla mutmain olur” ayetinin sonuna kadar olan kısmı gibidir .

قال أبو جعفرٍ: ثم اخْتَلَف سائرُ أهلِ التأويلِ بعدُ في ذلك نظيرَ ما رُوي عن ابنِ عباسٍ مِن الاختلافِ فحدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى بنِ ميمونٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إضاءةُ البرقِ وإظلامُه على نحوِ ذلك المثَلِ .

Ebû Ca'fer der ki: Daha sonra diğer tevil ehli bu konuda, İbn Abbâs'tan rivayet edilen ihtilafın bir benzeri olarak ihtilaf etmiştir: Bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ b. Meymûn'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: "Şimşeğin aydınlatması ve kararması bu mesel üzeredir ."

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا عمرُو بن عليٍّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} إلى قولِه: {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا}: فالمنافقُ إذا رأى في الإسلامِ رخاءً أو طمأنينةً أو سَلْوةً من عيشٍ، قال: أنا معكم وأنا منكم. وإذا أصابتْه شدَّةٌ حَقْحَق واللهِ عندَها، فانْقُطِع به، فلم يَصْبِرْ على بلائِها، ولم يَحتسِبْ أجرَها، ولم يرْجُ عاقبتَها .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den Allah'ın: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır” kavlinden: {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar” kavline kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini nakletti: "Münafık , İslam'da bir genişlik, bir huzur veya geçimden yana bir rahatlık gördüğü zaman: 'Ben sizinle beraberim ve sizdenim' der. Kendisine bir sıkıntı isabet ettiğinde ise, vallahi onun karşısında acze düşüp gevşer ve yolda kalakalır; onun belasına sabretmez, sevabını ummaz ve akıbetini beklemez ."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} يقولُ: أجبنُ قومٍ، لا يسمَعون شيئًا إلا ظنُّوا أنهم هالكون فيه؛ [حذَرًا من] الموتِ، {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} ثم ضرَب لهم مثَلًا آخرَ، فقال: {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ}. يقولُ: هذا المنافقُ؛ إذا كثُر مالُه، وكثُرت ماشيتُه، وأصابَته عافيةٌ، قال: لم يُصِبْني مذُ دخلتُ في دينِي هذا إلا خيرٌ. {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} يقولُ: إذا ذهبَت أموالُهم، وهلَكت مواشِيهم، وأصابهم البلاءُ، قاموا متحيِّرين.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır”; şöyle der: İnsanların en korkağıdırlar, ne [zaman bir ses] işitseler ölüm [korkusundan] dolayı onda helak olacaklarını zannederler. {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} “Allah ise kâfirleri çepeçevre kuşatandır”. Sonra onlar için bir başka misal verip şöyle buyurdu: {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında onda yürürler”. Şöyle der: Bu münafıktır; malı çoğaldığında, davarları arttığında ve kendisine bir afiyet dokunduğunda: «Şu dinime girdiğimden beri bana hayırdan başka bir şey dokunmadı» der. {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar”; şöyle der: Malları gidip davarları helak olduğunda ve kendilerine bir bela isabet ettiğinde şaşkın bir halde dikilip kalırlar.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجاجِ، عن عبدِ اللهِ بنِ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} قال: مثلُهم كمثلِ قومٍ ساروا في ليلةٍ مظلمةٍ، ولها مطرٌ ورعدٌ وبرقٌ على جادَّةٍ، فلما أبْرَقت أبْصَروا الجادَّةَ فمضَوْا فيها، فإذا ذهَب البرقُ تحيَّروا، وكذلك المنافقُ، كلَّما تكلَّم بكلمةِ الإخلاصِ أضاء له، فإذا شكَّ تحيَّر ووقَع في الظُّلْمةِ، فكذلك قولُه: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا}. ثم قال في أسماعِهم وأبصارِهم التي عاشُوا بها في الناسِ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak b. el-Haccâc, Abdullah b. Ebî Ca'fer'den, o babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır”; dedi ki: "Onların misali, ana yol üzerinde yağmuru, gök gürültüsü ve şimşeği bulunan karanlık bir gecede yürüyen bir topluluğun misali gibidir. Şimşek çaktığında yolu görüp onda ilerlediler; şimşek gittiğinde ise şaşırıp kaldılar. Münafık da böyledir; ihlas kelimesini her söylediğinde onun için aydınlanır, şüpheye düştüğünde ise şaşırır ve karanlığa düşer . İşte O'nun: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Onlara her aydınlık verdiğinde onda yürürler, üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar” kavli böyledir. Sonra insanlar arasında kendisiyle yaşadıkları kulakları ve gözleri hakkında şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} “Allah dileseydi elbette onların kulaklarını ve gözlerini giderirdi” ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا أبو تميلةَ ، عن عُبيدِ بنِ سليمانَ الباهليِّ، عن الضحَّاكِ بنِ مُزَاحمٍ: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ} قال: أما الظلماتُ فالضلالةُ، والبرقُ الإيمانُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Temîle , Ubeyd b. Süleymân el-Bâhilî'den, o da ed-Dahhâk b. Müzâhim'den nakletti: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ} “Onda karanlıklar vardır”; dedi ki: "Karanlıklara gelince o dalalettir, şimşek ise imandır ."

حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: أخْبَرنا ابنُ وَهبٍ، قال: حدَّثني عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ في قولِه: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} [فقَرأ حتى بلَغْ]: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} قال: هذا أيضًا مثَلٌ ضرَبه اللهُ للمنافقين، كانوا قد استنارُوا بالإسلامِ، كما استنَار هذا بنورِ هذا البرقِ.

Bana Yûnus b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Zeyd, O'nun: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır” kavli hakkında anlattı [ve şu ayete kadar okudu]: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”. Dedi ki: "Bu da yine Allah'ın münafıklar için verdiği bir misaldir; onlar, tıpkı bunun şu şimşeğin ışığıyla aydınlandığı gibi İslam ile aydınlanmışlardı."

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ: ليس في الأرضِ شيْءٌ يسمعُه المنافقُ إلا ظنَّ أنه يُرادُ به، وأنه الموتُ، كراهيةً له، والمنافقُ أكرَهُ خلقِ اللهِ للموتِ، كما إذا كانوا بالبرارِيِّ في المطرِ، فرُّوا من الصواعقِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: "Yeryüzünde münafığın duyduğu ve kendisinden hoşlanmadığı için kendisinin kastedildiğini ve onun ölüm olduğunu sanmadığı hiçbir şey yoktur. Münafık, Allah'ın yarattıkları içinde ölümden en çok hoşlanmayanıdır; nitekim yağmurda kırlarda bulundukları vakit yıldırımlardan kaçarlar."

حدَّثنا عمرٌو بنُ عليٍّ، قال: حدَّثنا أبو معاويةَ، قال: حدَّثنا ابنُ جُريجٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} قال: مثَلٌ ضُرِب للكافرِين .

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan O'nun: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ} “Yahut gökten boşanan, içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura tutulmuş gibidirler” kavli hakkında nakletti, dedi ki: "Kafirler için darbedilmiş bir meseldir ."

قال أبو جعفرٍ: وهذه الأخبارُ التي ذكَرْناها عمَّن رَوَيناها عنه، فإنها وإن اخْتَلفت فيها ألفاظُ قائليها متقارِباتُ المعاني؛ لأنها جميعًا تُنْبئُ عن أن اللهَ ضرَب الصَّيِّبَ لظاهرِ إيمانِ المنافقِ مثلًا، ومثَّل ما فيه من ظلماتٍ بضلالتِه، وما فيه من ضياءِ برقٍ بنورِ إيمانِه، واتِّقاءَه من الصواعقِ بتصييرِ أصابِعه في أُذُنَيه، لضعفِ جَنانِه، ونَخْبِ فؤادِه، من حُلولِ عقوبةِ اللهِ بساحتِه، ومشيَه في ضوءِ البرقِ باستقامتِه على نورِ إيمانِه، وقيامَه في الظلامِ بحيرتهِ في ضلالتِه وارتكاسِه في عَمَهِه.

Ebû Ca'fer der ki: Kendilerinden rivayet ettiğimiz kimselerden zikrettiğimiz bu haberler , söyleyenlerin lafızları farklı olsa da manaları birbirine yakındır; çünkü hepsi de Allah'ın bol yağmuru (seyyibi) münafığın zahiri imanı için bir mesel kıldığını; onda bulunan karanlıkları onun dalaletine, onda bulunan şimşek parıltısını imanının nuruna; kalbinin zayıflığından ve yüreğinin korkaklığından dolayı Allah'ın cezasının kendi yurduna inmesinden çekinerek yıldırımlardan korunmasını parmaklarını kulaklarına tıkamasına; şimşek ışığında yürümesini imanının nuru üzerindeki istikametine; karanlıkta dikilip kalmasını ise dalaletindeki şaşkınlığına ve körlüğüne geri dönmesine benzettiğini bildirmektedir.

فتأويلُ الآيةِ إذن - إذ كان الأمرُ على ما وصَفْنا -: أو مَثَلُ ما اسْتَضاء به المُنافِقون، مِن قيلِهم لرسولِ اللهِ ﷺ وللمؤمنين بألسنتِهم: آمنَّا باللهِ

O hâlde durum nitelediğimiz gibi olduğuna göre ayetin tevili -mesele vasfettiğimiz üzere olunca- şöyledir: Yahut münafıkların, Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere dilleriyle "Allah'a...

وباليومِ الآخِرِ وبمحمدٍ وبما جاء به. حتى صار لهم بذلك في الدنيا أحكامُ المؤمنين، وهم - مع إظهارِهم بألسنتِهم ما يُظْهِرون - باللهِ وبرسولِه وما جاء به مِن عندِ اللهِ وباليومِ الآخرِ مُكَذِّبون، ولخلافِ ما يُظْهِرون بالألْسُنِ في قلوبهم مُعْتَقِدون، على عمًى منهم وجَهالةٍ بما هم عليه مِن الضَّلالةِ، لا يَدْرُون في أيِّ الأمْرَين اللذين قد شُرِعا لهم الهدايةُ، في الكفرِ الذي كانوا عليه قبلَ إرسالِ اللهِ محمدًا ﷺ بما أرْسَله به إليهم، أم في الذي أتاهم به محمدٌ ﷺ مِن عندِ ربِّهم؟ فهم مِن وَعيدِ اللهِ إياهم على لسانِ محمدٍ ﷺ وَجِلون، وهم مع وَجَلِهم مِن ذلك في حقيقتِه شاكُّون، في قلوبِهم مرضٌ فزادَهم اللهُ مرضًا -كمثل غَيْثٍ سرَى ليلًا في مُزْنةٍ ظَلْماءَ وليلةٍ مُظْلِمةٍ، يَحْدُوها رَعْدٌ، ويَسْتَطِيرُ في حافاتِها برقٌ، شديدٌ لَمَعانُه، كثيرٌ خَطَرانُه ، يَكادُ سناه يَذْهَبُ بالأبصارِ، ويَخْتَطِفُها مِن شدَّةِ ضِيائِه ونورِ شُعاعِه، وتَهْبِطُ منها تاراتٍ صَواعِقُ، تَكادُ تَدَعُ النفوسَ مِن شدةِ أهْوالِها زَواهِقَ.

ahiret gününe, Muhammed'e ve onun getirdiklerine iman ettik" sözleriyle aydınlanmalarının misali gibidir ki bu sayede dünyada müminlerin hükümleri kendilerine uygulanmıştır. Onlar ise dilleriyle açığa vurdukları şeyleri açığa vurmakla birlikte Allah'ı, Resûlü'nü, onun Allah katından getirdiklerini ve ahiret gününü yalanlamaktadırlar; dilleriyle açığa vurduklarının zıddına kalplerinde inanmaktadırlar. Üzerinde bulundukları dalaletin körlüğü ve cehaleti sebebiyle, kendilerine konulmuş olan iki yoldan hangisinde hidayet bulunduğunu; yani Allah'ın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gönderdiği mesajla göndermesinden önce üzerinde bulundukları küfürde mi , yoksa Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rableri katından kendilerine getirdiği şeyde mi hidayet olduğunu bilmezler . Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle Allah'ın kendilerini tehdit etmesinden korkmaktadırlar; bu korkularıyla beraber onun gerçekliği konusunda da şüphe içindedirler. Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır. [İşte onların misali;] gök gürültüsünün sevk ettiği, kenarlarında şimşeğin parıldayıp yayıldığı, parıltısı son derece şiddetli, çakışı çok fazla , ışığı neredeyse gözleri alıp götüren, aşırı parlaklığı ve şuasının nuruyla onları kapıveren, içinden zaman zaman dehşetinin şiddetinden canları neredeyse çıkacak hale getiren yıldırımların indiği karanlık bir bulut ve zifiri bir gecede geceleyin yağan bir yağmurun misali gibidir.

فالصَّيِّبُ مَثَلٌ لظاهرِ ما أظْهَر المُنافِقون بألسنتِهم مِن الإقْرارِ والتَّصْديقِ، والظلماتُ التي هي فيه لظُلُماتِ ما هم مُسْتَبِطنوه من الشكِّ والتَّكْذِيبِ ومرضِ القلوبِ، وأما الرعدُ والصَّواعقُ فلِما هم عليه مِن الوَجَلِ مِن وَعيدِ اللهِ إياهم على لسانِ رسولِه ﷺ في آيِ كتابِه، إمَّا في العاجلِ وإمَّا في الآجِلِ، أن يَحُلَّ بهم، مع شكِّهم في ذلك، هل هو كائنٌ أم غيرُ كائنٍ، وهل له حقيقةٌ أم ذلك كذبٌ

Sağanak yağmur (sayyib), münafıkların dilleriyle açığa vurdukları ikrar ve tasdikin zahiri için bir meseldir. Ondaki karanlıklar, içlerinde gizledikleri şüphe, yalanlama ve kalp hastalığının karanlıkları içindir. Gök gürültüsü ve yıldırımlar ise Allah'ın, Kitabı'nın ayetlerinde Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle kendilerine yönelttiği tehdidin -bunun vuku bulup bulmayacağı, bir hakikatinin mi olduğu yoksa yalan

وباطلٌ؟ مَثَلٌ . فهم مِن وَجَلِهم أن يكونَ ذلك حقًّا، يتَّقُونه بالإقرارِ بما جاء به محمدٌ ﷺ بألسنتِهم، مخافةً على أنفسِهم مِن الهلاكِ ونزولِ النَّقِماتِ. وذلك تأويلُ قولِه جلّ ثناؤُه: {يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ} يعْني بذلك: يَتَّقُون وَعيدَ اللهِ الذي أنْزَله في كتابِه على لسانِ رسولِه ﷺ بما يُبْدُونه بألسنتِهم مِن ظاهرِ الإقرارِ، كما يَتَّقِي الخائفُ أصواتَ الصَّواعقِ بتغطيةِ أُذُنيه، وتَصْييرِ أصابِعِه فيهما ، حَذَرًا على نفسِه منها .

ve batıl mı olduğu konusundaki şüpheleriyle birlikte- dünyada yahut ahirette başlarına gelmesinden duydukları korku için bir meseldir . Onlar bunun gerçek olabileceği korkusundan ötürü, helak olmaktan ve cezaların inmesinden kendilerini koruma endişesiyle, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiklerini dilleriyle ikrar ederek ondan sakınırlar. Şanı yüce olanın: {يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ} “Yıldırımlardan ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar” kavlinin tevili işte budur; bununla şunu kastetmektedir: Korkanın , yıldırımların sesinden kendisini korumak endişesiyle kulaklarını kapatıp parmaklarını onlara tıkaması gibi, onlar da Allah'ın Kitabı'nda Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle indirdiği tehdidinden, dilleriyle sergiledikleri ikrarın zahiriyle korunmaktadırlar.

وقد ذكَرْنا الخبرَ الذي رُوِي عن ابنِ مسعودٍ وعن ابنِ عباسٍ أنهما كانا يَقُولان: إن المنافقين كانوا إذا حضَروا مجلسَ رسولِ اللهِ ﷺ أدْخَلوا أصابعَهم في آذانِهم فَرَقًا مِن كلامِ رسولِ اللهِ ﷺ، أن يَنْزِلَ فيهم شيْءٌ، أو يُذْكَروا بشيْءٍ فيُقْتَلوا. فإن كان ذلك صحيحًا - ولستُ أعْلَمُه صحيحًا، إذ كنتُ بإسنادِه مُرتابًا - فإن القولَ الذي رُوِي عنهما هو القولُ. وإن يكنْ غيرَ صَحيحٍ، فأوْلَى بتأويل الآيةِ ما قُلْنا، لأنَّ اللهَ إنما قصَّ علينا مِن خبرِهم في أولِ مُبْتَدَأِ قَصَصِهم، أنهم يُخادِعون اللهَ ورسولَه والمؤمنين بقولِهم: آمَنَّا باللهِ وباليومِ الآخِرِ. مع شكِّ قلوبهم ومرضِ أفئدتِهم في حقيقةِ ما زعَموا أنهم به مُؤْمنون، مما جاءَهم به رسولُ اللهِ ﷺ مِن عندِ ربِّهم، وبذلك وصَفهم في جميعِ آيِ القرآنِ التي ذكَر فيها صفتَهم، فكذلك ذلك في هذه الآيةِ.

İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen şu haberi zikretmiştik: Onlar şöyle demekteydiler: Münafıklar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem meclisinde bulunduklarında, haklarında [bir ayet] iner yahut bir şeyle anılırlar da öldürülürler korkusuyla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sözünden ürkerek parmaklarını kulaklarına tıkarlardı. Şayet bu [rivayet] sahih ise -ki isnadından şüphe ettiğim için bunun sahih olduğunu kesin olarak bilmiyorum- o takdirde ikisinden rivayet edilen bu görüş [esas] görüştür. Şayet sahih değilse, ayetin teviline en layık olan bizim söylediğimizdir; zira Allah, kıssalarının ilk başlangıcında onların haberinden bize ancak şunu anlatmıştır: Onlar, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Rableri katından kendilerine getirdiği şeylerden inandıklarını iddia ettikleri şeyin hakikati hususunda kalplerindeki şüphe ve gönüllerindeki hastalıkla birlikte: "Allah'a ve ahiret gününe inandık" sözleriyle Allah'ı, Resûlü'nü ve müminleri aldatmaya çalışmaktadırlar. Nitekim vasıflarını zikrettiği bütün Kur'an ayetlerinde onları bu şekilde nitelemiştir; dolayısıyla bu ayetteki durum da böyledir.

وإنما جعَل اللهُ إدخالَهم أصابِعَهم في آذانِهم مَثَلًا لاتِّقائهم رسولَ اللهِ ﷺ والمؤمنين بما ذكَرْنا أنهم يتَّقُونهم به، كما يَتَّقِي سامعُ صوتِ الصاعقةِ بإدخالِ أصابعِه في أُذُنيه، وذلك مِن المثَلِ نظيرُ تَمثيلِ اللهِ ما أنْزَل فيهم مِن الوَعيدِ في آيِ كتابِه بأصواتِ الصَّواعقِ، وكذلك قولُه: {حَذَرَ الْمَوْتِ} جعَله جل ثناؤُه مَثَلًا لخوفِهم وإشفاقِهم مِن حُلولِ عاجلِ العِقابِ المُهْلِكِهم الذي تُوُعِّدوه بساحتِهم، كما يَجْعَلُ سامعُ أصواتِ الصَّواعِقِ أصابِعَه في أُذُنيه حَذَرَ العَطَبِ والموتِ على نفسِه أن تَزْهَقَ مِن شدتِها.

Allah onların parmaklarını kulaklarına tıkamalarını, tıpkı yıldırımın sesini işiten kimsenin parmaklarını kulaklarına sokarak sakınması gibi, zikrettiğimiz şeylerle Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerden sakınmalarına bir mesel kılmıştır. Bu mesel, Allah'ın Kitabı'nın ayetlerinde onlar hakkında indirdiği tehdidi yıldırım seslerine benzetmesinin bir benzeridir. Aynı şekilde O'nun: {حَذَرَ الْمَوْتِ} “Ölüm korkusuyla” kavlini de şanı yüce olan [Allah], yıldırım seslerini işiten kimsenin onun şiddetinden canının çıkacağı korkusu ve ölüm endişesiyle parmaklarını kulaklarına soktuğu gibi, onların da kendilerine vadedilen ve kendilerini helak edecek olan acil cezanın kendi yurtlarına inmesinden korkup çekinmelerine bir mesel kılmıştır.

وإنما نصَب قولَه: {حَذَرَ الْمَوْتِ} على نحوِ ما تَنْصِبُ به التَّكْرِمةَ في قولِك: زُرْتُك تَكْرِمةً لك. تُرِيدُ بذلك: زُرْتُك مِن أجلِ تَكْرِمتِك. وكما قال جلّ ثناؤُه: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} [الأنبياء: ٩٠]. على التفسيرِ للفعلِ . وقد رُوي عن قتادةَ أنه كان يتأوَّلُ قولَه: {حَذَرَ الْمَوْتِ}: حَذَرًا مِن الموتِ. حدَّثنا بذلك الحسنُ بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: حدَّثنا مَعْمَرٌ عنه.

O'nun: {حَذَرَ الْمَوْتِ} “Ölüm korkusuyla” kavlini nasb etmesi, tıpkı senin: "Sana ikram etmek amacıyla seni ziyaret ettim" sözündeki "ikram etmek amacıyla" (tekrimeten) kelimesini nasb etmen gibidir; bununla: "Sana ikram etmemden ötürü seni ziyaret ettim" demek istersin. Nitekim şanı yüce olan: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} “Umarak ve korkarak bize dua ederlerdi” buyurmuştur ki fiilin mefulü leh olarak açıklaması üzeredir. Katâde'den, O'nun: {حَذَرَ الْمَوْتِ} kavlini: "Ölümden korkarak" (hazaran mine'l-mevt) şeklinde tevil ettiği rivayet edilmiştir. Bunu bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer ondan nakletti.

وذلك مذهبٌ مِن التأويلِ ضعيفٌ؛ لأنَّ القومَ لم يَجْعَلوا أصابعَهم في آذانِهم حَذَرًا مِن الموتِ، فيكونَ معناه ما قال: إنه يرادُ به: حَذَرًا مِن الموتِ. وإنما جعَلوها

Bu, tevil açısından zayıf bir görüştür; çünkü o topluluk parmaklarını kulaklarına ölüm korkusundan dolayı tıkamamışlardır ki [ayetin] anlamı onun dediği gibi: Bununla 'ölüm korkusundan dolayı' kastedilmiş olsun. Aksine onlar [parmaklarını],

مِن حِذارِ الموتِ في آذانِهم.

ölüm sakınmasından ötürü kulaklarına koymuşlardır.

وكان قتادةُ وابنُ جُرَيْجٍ يَتَأوَّلان قولَه: {يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ} أن ذلك مِن اللهِ جل ثناؤُه صفةٌ للمنافِقِين بالهَلَعِ وضعفِ القلوبِ وكراهيةِ الموتِ ويَتَأوَّلان في ذلك قولَه: {يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ} [المنافقون:٤].

Katâde ve İbn Cüreyc, O'nun: {يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ} “Yıldırımlardan ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar” kavlini; bunun şanı yüce Allah tarafından münafıkları panik, kalp zayıflığı ve ölümden hoşlanmama ile nitelemesi şeklinde tevil ediyor ve bu hususta O'nun: {يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ} “Her gürültüyü kendi aleyhlerine sanırlar” kavlini delil getiriyorlardı.

وليس الأمرُ في ذلك عندي كالذي قالا، وذلك أنه قد كان فيهم مَن لا تُنْكرُ شجاعتُه، ولا تُدْفَعُ بَسالتُه، كقُزْمانَ الذي لم يَقُمْ مَقامَه أحدٌ مِن المؤمنين [يومَ أحُدٍ] ، ودونَه ، وإنما كانت كراهتُهم شُهودَ المشَاهِدِ مع رسولِ اللهِ ﷺ، وتَرْكُهم مُعاونتَه على أعدائِه؛ لأنهم لم يكونوا في أديانِهم مُسْتَبْصِرين، ولا برسولِ اللهِ ﷺ مُصَدِّقِين، فكانوا للحضورِ معه مَشاهدَه كارِهِين، إلا بالتَّخْذِيلِ عنه.

Bu husustaki durum bana göre onların dediği gibi değildir. Şöyle ki: Onların içinde cesareti inkâr edilemeyecek ve kahramanlığı reddedilemeyecek kimseler vardı; [Uhud günü] müminlerden hiçbirinin duramadığı bir duruş sergileyen ve onun benzeri olan Kuzmân gibi. Onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaş meydanlarında bulunmaktan hoşlanmamaları ve düşmanlarına karşı ona yardım etmeyi terk etmeleri; sadece dinleri konusunda basiret sahibi olmamaları ve Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmemelerinden ötürüydü. Dolayısıyla onun bulunduğu savaşlara katılmaktan -insanları ondan vazgeçirmeye çalışmak dışında- hoşlanmıyorlardı.

ولكنّ ذلك وصفٌ مِن اللهِ لهم بالإشْفاقِ مِن حُلولِ عقوبةِ اللهِ بهم على نفاقِهم، إما عاجلًا وإما آجِلاً.

Fakat bu, Allah'ın onları nifakları sebebiyle ister peşin ister ertelemeli olsun Allah'ın cezasının başlarına inmesinden korkup çekinmekle nitelemesidir.

ثم أخْبَر جلّ ثناؤُه أن المنافِقِين الذين نعَتَهم اللهُ النَّعْتَ الذي ذكَر، وضرَب لهم الأمثالَ التي وصَف، وإنِ اتَّقَوْا عقابَه، وأشْفَقُوا من عذابِه إشفاقَ الجاعلِ في أُذنيه أصابعَه حِذارَ حُلولِ الوَعيدِ الذي توَعَّدهم له في آيِ كتابِه - غيرُ مُنْجِيهم ذلك مِن نزولِه بعَقْوَتِهم، وحُلولِه بساحتِهم، إما عاجلًا في الدنيا، وإما آجِلًا في الآخِرةِ،

Sonra Senâsı Yüce Olan [Allah] bildirdi ki, Allah'ın zikrettiği niteliklerle nitelediği ve vasfettiği darbımeselleri kendilerine getirdiği münafıklar; O'nun kitabının ayetlerinde kendilerini tehdit ettiği cezanın başlarına gelmesinden sakınarak kulaklarına parmaklarını tıkayan kimsenin korkup çekinmesi gibi O'nun cezasından sakınsalar ve azabından korkup çekinseler bile, bu [sakınmaları], o [azabın] —ister dünyada peşin olsun ister ahirette ertelemeli olsun— yurtlarına inmesinden ve alanlarına çökmesinden onları kurtarmayacaktır;

للذي في قلوبِهم مِن مرضِها، والشكِّ في اعتقادِها، فقال: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} يَعْني : جامِعُهم، فمُحِلٌّ بهم عُقوبتَه.

çünkü kalplerinde bir hastalık ve inançlarında bir şüphe vardır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} “Allah ise inkârcıları kuşatandır”; yani onları toplayacak ve cezasını başlarına indirecektir.

وكان مجاهدٌ يَتَأوَّلُ ذلك كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال أخبرنا عيسى بنُ مَيمونٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} قال: جامِعُهم في جهنمَ .

Mücâhid de bunu şu şekilde tevil ediyordu; nitekim bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} “Allah ise inkârcıları kuşatandır” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onları cehennemde toplayandır .

حدَّثني القاسمُ، قال: حدَّثنا حسينٌ، قال: حدَّثنا حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} قال: جامِعُهم .

Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} “Allah ise inkârcıları kuşatandır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onları toplayandır .

وأما ابنُ عباس فرُوِي عنه في ذلك ما حدَّثني به ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عِكْرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} يقولُ: اللهُ مُنْزِلٌ ذلك بهم مِن النِّقْمةِ .

İbn Abbâs'a gelince; bu hususta ondan bana İbn Humeyd'in anlattığı rivayet edilmiştir, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den yahut Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} “Allah ise inkârcıları kuşatandır” ayeti hakkında şöyle der: Allah, bu cezayı onların başına indirecektir .

ثم عاد جلّ ذكرُه إلى نعتِ إقرارِ المنافقين بألسنتِهم، والخبرِ [عنه و] عنهم وعن نفاقِهم، وإتمامِ المثلِ الذي ابْتَدَأ ضَرْبَه لهم ولشكِّهم ومَرَضِ قلوبِهم، فقال: {يَكَادُ الْبَرْقُ} يعْني بالبرقِ الإقرارَ الذي أظْهَروه بألسنتِهم باللهِ وبرسولِه وما جاء به

Sonra zikri yüce olan [Allah], münafıkların dilleriyle ikrarlarını nitelemeye, [ondan ve] onlardan ve nifaklarından haber vermeye ve onlar, onların şüpheleri ile kalplerindeki hastalık için vermeye başladığı meseli tamamlamaya dönerek şöyle buyurdu: {يَكَادُ الْبَرْقُ} “Neredeyse şimşek”; şimşekle, onların Allah'a, Resûlü'ne ve [Resûl'ün] getirdiklerine dilleriyle açığa vurdukları ikrarı kastetmektedir.

مِن عندِ ربِّهم. فجعَل البرقَ له مثلَا على ما قدَّمْنا صفتَه، {يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} يعني: يَذْهَبُ بها ويَسْتَلِبُها ويَلْتَمِعُها مِن شدةِ ضِيائِه ونُورِ شُعاعِه .

[ki bunlar] Rableri katındandır. Böylece niteliğini daha önce belirttiğimiz üzere şimşeği onun için bir mesel kıldı. {يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} “gözlerini kamaştırır”, yani parıltısının şiddetinden ve ışığının aydınlığından ötürü onları alır, kapıp kaçırır ve parlayıp çalar demektir.

كما حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ بنِ الحارثِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ}.

Nitekim bana el-Mincâb b. el-Hâris'ten rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} “Şimşek neredeyse gözlerini kamaştıracak” kavli hakkında anlattı.

قال: يَلْتَمِعُ أبْصارَهم ولمَّا يَفْعَلْ .

Şöyle dedi: Gözlerini parlayıp alır, henüz yapmamıştır .

والخَطْفُ السَّلْبُ. ومنه الخبرُ الذي رُوِي عنِ النبيِّ ﷺ أنه نَهى عن الخَطْفةِ. يعني بها النُّهْبَةَ. ومنه قيل للخُطَّافِ الذي يُخْرَجُ به الدَّلْوُ مِن البئرِ: خُطَّافٌ؛ لاخْتِطافِه واسْتِلابِه ما علِق به. ومنه قولُ نابغةِ بني ذُبْيانَ:

el-Hataf (الخَطْف), çekip almaktır (es-selb). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen; onun hatfeyi -bununla yağmayı kastederek- yasakladığına dair haber de bu köktendir. Kendisine takılan şeyi hızla çekip alması sebebiyle kuyudan kovanın çıkarıldığı çengele de "huttâf" (خُطَّاف) denilmiştir. Benî Zübyân'dan Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

خَطاطِيفُ حُجْنٌ في حِبالٍ متينةٍ … تَمُدُّ بها أيدٍ إليك نَوازِعُ

Sağlam iplerdeki eğri çengellerdir ... Sana doğru meyleden ellerin uzattığı.

فجعَل ضَوءَ البرقِ وشدةَ شُعاعِ نُورِه، لضَوْءِ إقرارِهم بألسنتِهم باللهِ وبرسولِه ﷺ وبما جاء به مِن عندِ اللهِ واليومِ الآخِرِ وشُعاعِ نورِه - مَثَلَاً.

Böylece şimşeğin ışığını ve nurunun parıltısının şiddetini, dilleriyle Allah'a, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah katından getirdiklerine ve ahiret gününe yaptıkları ikrarın ışığına ve onun nurunun parıltısına bir mesel kıldı.

ثم قال: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ} يعني أن البرقَ كلَّما أضاء لهم. وجعَل البرقَ لإيمانِهم مَثَلَاً. وإنما أراد بذلك أنهم كلما أضاء لهم الإيمانُ. وإضاءتُه لهم أن يَرَوْا فيه ما يُعْجِبُهم في عاجلِ دُنْياهم مِن النُّصْرةِ على الأعداءِ، وإصابةِ الغَنائم في المَغازِي، وكثرةِ الفُتوحِ وتتابُعِها ، والثُّراءِ في الأموالِ، والسلامةِ في الأَبدانِ والأهلِ والأولادِ - فذلك إضاءتُه لهم؛ لأنهم إنما يُظْهِرون بألسنتِهم ما يُظْهِرونه مِن الإقرارِ ابْتغاءَ ذلك، ومُدافَعةً عن أنفسِهم وأموالِهم وأهليهم وذَرارِيِّهم، فهم كما وصَفَهم جلّ ثناؤُه بقولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ} [الحج: ١١].

Sonra: {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ} “Onların önünü aydınlattıkça” buyurdu; yani şimşek onlara her aydınlık verdiğinde demektir. Şimşeği onların imanı için bir mesel kıldı. Bununla ancak, iman onlara her aydınlık verdiğinde [bunu kastetmiştir]. İmanın onlar için aydınlık vermesi ise; peşin dünyalıklarında düşmanlara karşı zafer, gazvelerde ganimet elde etme, fetihlerin çokluğu ve ardı ardına gelmesi , mallarda zenginlik, bedenlerde, ailede ve çocuklarda esenlik gibi hoşlarına giden şeyleri onda görmeleridir. İşte bu, imanın onlara aydınlık vermesidir. Çünkü onlar dilleriyle açıkladıkları ikrarı ancak bunu elde etmek ve kendilerini, mallarını, ailelerini ve zürriyetlerini korumak amacıyla açığa vururlar. Nitekim onlar şanı yüce olanın şu kavlinde nitelediği gibidirler: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ} [el-Hac: 11] “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder; öyle ki kendisine bir hayır dokunursa onunla yatışır, başına bir fitne/imtihan gelirse yüzüstü döner”.

ويعني بقولِه: {مَشَوْا فِيهِ}: مشَوْا في ضوءِ البرقِ. وإنما ذلك مَثَلٌ لإقرارِهم على ما وصَفْنا. فمعناه: كلما رأَوْا في الإيمانِ ما يُعْجِبُهم في عاجلِ دنياهم - على ما وصَفْنا - ثبتوا عليه، وأقاموا فيه، كما يَمْشِي السائرُ في ظُلمةِ الليلِ وظُلمةِ الصَّيِّبِ الذي وصَفه جلّ ذكرُه، إذا برَقَت فيها بارقةٌ [فأبصَر طريقَه بها] .

{مَشَوْا فِيهِ} “Işığında yürürler” kavliyle de; şimşeğin ışığında yürüdüklerini kastetmektedir. Bu da nitelendirdiğimiz üzere onların ikrarları için bir meseldir. Anlamı şudur: İmanda peşin dünyalıkları açısından -nitelediğimiz şekilde- hoşlarına giden şeyleri her gördüklerinde onun üzerinde sebat eder ve onda dururlar; tıpkı gecenin karanlığında ve şanı yüce olanın nitelediği sağanağın karanlığında yürüyen bir yolcunun, bir şimşek çaktığında [onunla yolunu görüp] yürümesi gibi.

{وَإِذَا أَظْلَمَ} يعْني: ذهَب ضَوْءُ البرقِ عنهم. ويعني بقولِه: {عَلَيْهِمْ}:

{وَإِذَا أَظْلَمَ} “Karanlık çöktüğünde ise” yani: Şimşeğin ışığı onlardan gittiğinde demektir. {عَلَيْهِمْ} “Üzerlerine” kavliyle de:

على السائرين في الصَّيِّبِ الذي وَصَف جلَّ ذكرُه، وذلك للمنافِقِين مَثَلٌ. ومعنى إظلامِ ذلك أن المنافقين كلما لم يَرَوْا في الإسلامِ ما يُعْجِبُهم في دنياهم - عندَ ابتلاءِ اللهِ مؤمِني عبادِه بالضَّرَّاءِ، وتَمْحيصِه إياهم بالشدائدِ والبلاءِ، مِن إخفاقِهم في مَغْزاهم، [أو إدالةِ] عدوِّهم منهم، أو إدبارٍ مِن دنياهم عنهم - أقاموا على نفاقِهم، وثبَتوا على ضَلالتِهم، كما قام السائرون في الصَّيِّبِ الذي وصَف جل ذكرُه إذا أظلَم وخبَتَ ضَوْءُ البرقِ، فحار في طريقِه فلم يَعْرِفْ مَنهجَه.

Şanı yüce olanın nitelediği sağanakta yürüyenlerin üzerine [karanlık çöktüğünde]. Bu da münafıklar için bir meseldir. Bunun karanlık basmasının anlamı şudur: Münafıklar İslam'da dünyalıkları açısından hoşlarına giden bir şey görmediklerinde -Allah'ın mümin kullarını darlıkla imtihan ettiği, onları sıkıntılar ve belalarla arındırdığı, gazvelerinde başarısızlığa uğradıkları, [yahut] düşmanlarının onlara üstün geldiği veya dünyalıklarının ellerinden gittiği anlarda- tıpkı şanı yüce olanın nitelediği sağanakta yürüyenlerin karanlık basıp şimşeğin ışığı söndüğünde yollarında şaşırıp doğrultularını bilemeyerek durakladıkları gibi, nifakları üzerinde durur ve sapıklıklarında sebat ederler.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ}.

O'nun: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} “Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini de alıp götürürdü” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: وإنَّما خَصَّ اللهُ جلَّ ذِكرهُ السمعَ والأبصارَ بأنَّه لو شاء أذهَبَها مِن المنافقين دونَ سائرِ أعضاءِ أجسامِهم - لِلذي جرَى مِن ذكرِها في الآيَتْين، أعْني قولَه: {يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ}. وقوله: {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} فجرَى ذكرُها في الآيتَيْنِ على وجهِ المثَلِ. ثم عقَّب جلّ ثناؤُه ذكرَ ذلك بأنه لو شاء أذْهَبه مِن المنافِقِين، عقوبةً لهم على نفاقِهم وكفرِهم، وعيداً مِن اللهِ لهم، كما توَعَّدهم في الآيةِ التي قبلَها بقولِه: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} واصفاً بذلك جلّ ذكرُه نفسَه أنه المُقْتَدِرُ عليهم وعلى جمعِهم ، لإحْلالِ سُخْطِه بهم، وإنزالِ نِقْمتِه عليهم، ومُحَذِّرَهم بذلك سَطْوتَه، ومُخَوِّفَهم عقوبتَه، ليَتَّقُوا بأسَه، ويُسارِعوا إليه بالتوبةِ.

Ebû Ca'fer der ki: Şanı yüce Allah'ın, dileseydi bedenlerinin diğer organlarını değil de kulaklarını ve gözlerini münafıklardan alıp götüreceğini özellikle belirtmesi; şu iki ayette onların zikrinin geçmiş olmasından dolayıdır: {يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ} “Yıldırımlardan dolayı parmaklarını kulaklarına tıkarlar” kavli ile {يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ} “Şimşek neredeyse gözlerini kamaştıracak; önlerini aydınlattıkça ışığında yürürler” kavli. Böylece bu iki ayette bunların zikri mesel yoluyla geçmiştir. Sonra şanı yüce olan, nifak ve küfürlerine bir ceza ve Allah'tan onlara bir tehdit olmak üzere, dileseydi bunu münafıklardan alıp götüreceği zikrini bunun peşine eklemiştir; nitekim bir önceki ayette: {وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ} “Allah ise inkârcıları kuşatandır” kavliyle onları tehdit etmiş; bununla şanı yüce olan, gazabını başlarına indirmek ve azabını üzerlerine yağdırmak için onlara ve onları toplamaya kadir olduğunu kendisi için nitelemiş; şiddetinden sakınsınlar ve O'na tövbe ile koşsunlar diye onları gazabından sakındırmış ve azabıyla korkutmuştur .

كما حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b.

إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ}: لِمَا ترَكوا مِن الحقِّ بعدَ معرفتِه .

İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den yahut Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} “Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini de alıp götürürdü” ayeti hakkında: Bildikten sonra hakkı terk ettiklerinden ötürü [böyle buyurmuştur] .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنس، قال: ثم قال - يعْني: قال اللهُ - في أسْماعِهم - يعني أسْماعَ المنافِقِين - وأبصارِهم التي عاشُوا بها في الناسِ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten anlattı; o şöyle dedi: Sonra O -yani Allah-, onların -yani münafıkların- insanlar arasında kendisiyle yaşadıkları kulakları ve gözleri hakkında şöyle buyurdu: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} “Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini de alıp götürürdü” .

وإنما معنَى قوله: {لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ}: لأذهب سمعَهم وأبصارَهم. ولكنَّ العربَ إذا أدخلوا الباءَ في مثلِ ذلك قالوا: ذهبتُ ببصرِه. وإذا حذَفوا الباءَ قالوا: أذهبتُ بصرَه. كما قال جلّ ذكرُه: {آتِنَا غَدَاءَنَا} [الكهف: ٦٢]. ولو أدخلتِ الباءُ في الغداءِ لقيل: آتِنا بغدائِنًا.

O'nun: {لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} “İşitmelerini ve görmelerini alıp götürürdü” kavlinin anlamı: Onların işitmelerini ve görmelerini giderirdi demektir. Fakat Araplar benzeri bir ifadede "bâ" harf-i cerini dâhil ettiklerinde: Zehebtü bi-basarihî (gözünü alıp götürdüm) derler. "Bâ" harfini hazfettiklerinde ise: Ezhebtü basarahû (gözünü giderdim) derler. Nitekim şanı yüce olan şöyle buyurmuştur: {آتِنَا غَدَاءَنَا} [el-Kehf: 62] “Bize kuşluk yemeğimizi getir”. Eğer kuşluk yemeğine "bâ" harf-i ceri dâhil edilseydi: Âtinâ bi-gadâinâ denilirdi.

فإن قال لنا قائلٌ: وكيف قيل: {لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ} فوحَّد، وقال: {وَأَبْصَارِهِمْ} فجمَع، وقد علِمْتَ أن الخبرَ في السمعِ خبرٌ عن سمعِ جماعةٍ، كما الخبرُ في الأبصارِ خبرٌ عن أبصارِ جماعةٍ؟

Bize biri çıkıp şöyle derse: İşitme hakkındaki haberin bir topluluğun işitmesi hakkında haber olduğunu, tıpkı görmeler hakkındaki haberin bir topluluğun görmeleri hakkında haber olduğu gibi bildiğin halde; nasıl oldu da {لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ} “işitmelerini alıp götürürdü” denilerek tekil kullanıldı ve {وَأَبْصَارِهِمْ} “ve görmelerini” denilerek çoğul getirildi?

قيل: قد اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في ذلك، فقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: وحَّد السمعَ لأنه عَنَى به المصدرَ وقصَد به الخَرْقَ، وجمَع الأبصارَ لأنه عَنَى بها الأعينَ.

Şöyle denilir: Arap dili ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Kûfeli nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: [Allah], sem' (işitme) kelimesini tekil kılmıştır; çünkü bununla mastarı kastetmiş ve kulak deliğini murad etmiştir. Ebsâr (görmeler) kelimesini ise çoğul yapmıştır; çünkü bununla gözleri kastetmiştir.

وكان بعضُ نحويِّي البصرةِ يَزْعُمُ أن السمعَ وإن كان في لفظِ واحدٍ، فإنه بمعنى جماعٍ. ويَحْتَجُّ في ذلك بقولِ اللهِ جلّ وعزّ: {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} [إبراهيم: ٤٣]. يُرُادُ : لا تَرْتَدُّ إليهم أطْرافُهم. وبقولِه: {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)} [القمر: ٤٥]. يُرادُ به: أدْبارُهم.

Basralı dilcilerden bazıları da iddia ediyordu ki; sem' (işitme) her ne kadar tekil lafızda olsa da çoğul anlamındadır. Bu hususta aziz ve celil olan Allah'ın şu kavlini delil getirir: {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} [İbrâhîm: 43] “Gözleri kendilerine dönmez”; bununla : Göz kırpışları kendilerine dönmez kastolunmaktadır. Ve şu kavlini delil getirir: {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)} [el-Kamer: 45] “Ve arkalarını dönüp kaçacaklar”; bununla da arkaları kastolunmaktadır.

قال أبو جعفرٍ: وإنما جاز ذلك عندي لأن في الكلامِ ما يَدُلُّ على أنه مُرادٌ به الجمعُ، فكان دَلالتُه على المرادِ منه وأدَاءِ معنى الواحدِ مِن السمعِ عن معنى جماعةٍ، مُغْنِيًا عن جِماعِه، ولو فُعِل بالبصرِ نظيرُ الذي فُعِل بالسمعِ، أو فُعِل بالسمعِ نظيرُ الذي فُعِل بالأبصارِ - مِن الجمعِ والتوحيدِ - كان فصيحًا صحيحًا؛ لما ذكرْنا مِن العلةِ، كما قال الشاعرُ :

Ebû Ca'fer der ki: Bana göre bu durum ancak kelamda onunla çoğulun kastedildiğine delalet eden bir karine bulunduğu için caiz olmuştur . Dolayısıyla kastedilen anlama delaleti ve işitme lafzının tekilinin topluluk anlamını ifade etmesi, onun çoğul yapılmasından müstağni kılmıştır . Eğer işitmeye yapılanın benzeri görmeye yapılsaydı yahut görmelere yapılanın benzeri işitmeye yapılsaydı -çoğul ve tekil yapma bakımından- zikrettiğimiz illetten ötürü yine fasih ve sahih olurdu; nitekim şair şöyle demiştir :

كُلُوا في بَعْضِ بَطْنِكُمُ تعِفُّوا … فإن زَمانَنا زَمَنٌ خَمِيصُ

Karnınızın bir kısmıyla yiyin ki iffetli olasınız ... Çünkü zamanımız açlık zamanıdır.

فوحَّد البطنَ، والمرادُ به البطونُ؛ لما وصَفْنا مِن العلةِ.

Nitekim zikrettiğimiz illetten ötürü [şair] karnı tekil olarak kullanmış, bununla ise karınları [çoğulu] kastetmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)}.

Aziz ve celil olanın: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفر: وإنما وصَف نفسَه جلّ ذكرُه بالقُدرةِ على كلِّ شيْءٍ في هذا الموضعِ؛ لأنه حذّر المنافِقين بأسَه وسطْوتَه، وأخبَرهم أنه بهم محيطٌ، وعلى إذهابِ أسماعِهم وأبصارِهم قديرٌ، ثم قال جلّ ذكرُه: فاتَّقوني أيها المنافقون، واحذَرُوا خداعِي وخداعَ رسُولي وأهلِ الإيمانِ بي؛ لا أُحِلُّ بكم نَقَمِي، فإني على ذلك وعلى غيرِه من الأشياءِ قادرٌ . ومعنى {قَدِيرٌ}: معنى قادرٍ، كما معنى عليمٍ : عالمٌ. على ما وصفْتُ فيما تقدّم من نظائِرِه مِن زيادةِ معنى "فعيلٍ" "على" "فاعلٍ" في المدحِ والذَّمِّ .

Ebû Ca'fer der ki: Şanı yüce olanın bu makamda kendisini her şeye kadir olmakla nitelemesi; münafıkları şiddetli azabından ve ezici gücünden sakındırmış, kendilerini kuşattığını, kulaklarını ve gözlerini alıp götürmeye kadir olduğunu onlara haber vermiş olmasındandır. Sonra şanı yüce olan şöyle buyurmuştur: Benden sakının ey münafıklar! Bana, Resûlüme ve bana inanan iman ehline hile yapmaktan sakının ki azabımı başınıza indirmeyeyim; zira ben buna da bundan başka şeylere de kâdirim . {قَدِيرٌ} “Kadîr” kelimesinin anlamı, "kâdir" anlamındadır; nitekim alîm de "âlim" anlamındadır. Bu, övgü ve yergide fa'îl (فعيل) kalıbının fâ'il (فاعل) kalıbına göre anlam fazlalığı taşıdığına dair daha önce benzerlerinde nitelediğim açıklamaya göredir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}.

Şanı yüce olanın: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin” kavlinin teviline dair görüş:

فأمَر جلَّ ثناؤُه الفريقين اللذين أَخْبر عن أحدِهما أنه سواءٌ عليهم أُنْذِروا أَمْ لم يُنذَروا أنهم لا يؤمنون؛ لطبعِه على قلوبهم وسمعِهم، وعن الآخَرِ أنه يُخادِعُ اللهَ والذين آمنوا بما يُبْدي بلسانِه من قيلِه: آمنَّا باللهِ وباليومِ الآخِرِ. مع استبطانِه خلافَ ذلك ومرضِ قلبِه وشكِّه في حقيقةِ ما يُبْدي مِن ذلك، وغيرَهم مِن سائرِ خلقِه المُكلَّفين - بالاستكانةِ والخضوعِ له بالطاعةِ، وإفرادِ الرُّبوبيَّةِ له والعبادةِ دود الأوثانِ والأصنامِ والآلهةِ؛ لأَنَّه جلَّ ذِكرُه هو خالقُهم وخالقُ مَن قبلَهم مِن

Şanı yüce olan [Allah], biri hakkında; kalplerini ve kulaklarını mühürlemiş olmasından ötürü kendilerini uyarsan da uyarmasan da iman etmeyeceklerini haber verdiği; diğeri hakkında da kalbinde bunun aksini gizlemesi, kalbindeki hastalık ve açığa vurduğu bu şeyin hakikati hususundaki şüphesiyle birlikte diliyle açığa vurduğu «Allah'a ve ahiret gününe iman ettik» sözüyle Allah'ı ve iman edenleri aldattığını bildirdiği iki fırkaya ve bunların dışında kalan diğer bütün mükellef kullarına -itaat ederek O'na boyun eğip teslim olmayı, putları, heykelleri ve [sahte] ilahları bırakıp rubûbiyeti ve ibadeti yalnızca O'na tahsis etmeyi emretti. Zira şanı yüce olan [Allah], hem onların hem de kendilerinden önceki

آبائِهم وأجدادِهم، وخالقُ أوثانِهم وأصنامِهم وآلهتِهم.

babalarının ve atalarının yaratıcısı, hem de putlarının, heykellerinin ve tanrılarının yaratıcısıdır.

فقال لهم جلَّ ذِكرُه: فالذي خلَقكم وخلَق آباءَكم وأجدادَكم وسائرَ الخلقِ غيرَكم، وهو يقدِرُ على ضَرِّكم ونَفعِكم، أَوْلى بالطاعةِ ممَّن لا يقدِرُ لكم على نَفْعٍ ولا ضَرٍّ.

Şanı yüce olan onlara şöyle buyurmuştur: Sizi, babalarınızı, atalarınızı ve sizin dışınızdaki diğer bütün yaratılmışları yaratan ve size zarar vermeye de fayda sağlamaya da gücü yeten zat; size ne bir fayda ne de bir zarar vermeye gücü yetmeyen kimseden itaate daha layıktır.

وكان ابنُ عباسٍ فيما رُوِي لنا عنه يقولُ في ذلك نظيرَ ما قُلنا فيه، غيرَ أنه ذُكِر عنه أنه كان يقولُ في معنى: {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ}: وحِّدوا رَبَّكم.

İbn Abbâs da bize rivayet edildiğine göre bu hususta bizim söylediğimizin benzerini söylüyordu; şu kadar var ki onun: {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} “Rabbinize ibadet edin” kavlinin anlamı hakkında: “Rabbinizi birleyin” dediği zikredilmiştir.

وقد دلَّلنا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا على أن معنى العبادةِ؛ الخضوعُ للهِ بالطاعةِ، والتذلُّلُ له بالاستكانةِ .

Bu kitabımızın geçen kısımlarında, ibadetin anlamının itaatle Allah'a boyun eğmek ve tezellül ile O'na teslim olmak olduğuna dair deliller getirmiştik .

والذي أراد ابنُ عباسٍ - إن شاء اللهُ - بقولِه في تأويلِ قولِه: {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ}: [وحِّدوه. أي] : أَفْرِدوا الطاعةَ والعبادةَ لرَبِّكم دونَ سائرِ خلقِه.

İbn Abbâs'ın -inşâallâh-: {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ} “Rabbinize ibadet edin” kavlinin teviline dair söylediği: [Onu birleyin. Yani] diğer yaratılmışları bırakıp itaati ve ibadeti sadece Rabbinize has kılın sözüyle kastettiği şey budur.

حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال اللهُ جلَّ ذكرُه: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُم}: للفريقين جميعًا من الكفارِ والمنافقين، أي: وحِّدوا ربَّكم الذي خلَقكم والذين مِن قبلِكم .

Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den yahut Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Şanı yüce Allah: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُم} “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin” hitabını hem kâfirler hem de münafıklar olmak üzere her iki gruba birden yapmıştır; yani: Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinizi birleyin demektir.

وحدَّثني مُوسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرو بنُ حمادٍ، قال حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهمدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ}. [يقولُ: خلَقكم وخلَق الذين مِن قبلِكم .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onların İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre el-Hemedânî'den, onun İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir rivayette şöyle dediğini aktardı: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin”. [Yani şöyle buyurmaktadır: Sizi yaratan ve sizden öncekileri de yaratan].

قال أبو جعفرٍ] : وهذه الآيةُ مِن أدلِّ الدليلِ على فسادِ قولِ مَن زعَم أن تكليفَ ما لا يُطاقُ إلَّا بمعونةِ اللهِ غيرُ جائزٍ، إلَّا بعدَ إعطاءِ الله المكلَّفَ المعونةَ على ما كلَّفه، وذلك أن اللهَ جلَّ وعزَّ أمَر مَن وصَفْنا بعبادتِه والتوبةِ مِن كفرِه، بعدَ إخبارِه عنهم أنهم لا يؤمنون، وأنهم عن ضلالتهم لا يَرْجِعون.

Ebû Ca'fer der ki] : Bu ayet, Allah'ın mükellefe yükümlü kıldığı şey üzerine yardımını vermesinden önce, ancak Allah'ın yardımıyla güç yetirilebilecek şeylerin teklif edilmesinin caiz olmadığını iddia eden kimsenin görüşünün tutarsızlığına en açık delillerdendir. Şöyle ki; aziz ve celil olan Allah, nitelediğimiz kimselere iman etmeyeceklerini ve sapıklıklarından dönmeyeceklerini haber verdikten sonra, Kendisine ibadet etmelerini ve küfürlerinden tövbe etmelerini emretmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١)}.

Aziz ve celil olanın: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١)} “Umulur ki sakınırsınız” kavlinin teviline dair görüş:

وتأويلُ ذلك: لعلَّكم تَتَّقون بعبادتِكم ربكم الذي خلَقكم، وطاعتِكم إيَّاه فيما أمَركم به ونهاكم عنه، وإفرادِكم له بالعبادةِ - سخطَه وغضبَه أن يَحُلَّ عليكم ، وتكونوا مِن المتقين الذين رَضِي عنهم ربُّهم.

Bunun tevili şudur: Sizi yaratan Rabbinize ibadet etmeniz, size emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat etmeniz ve ibadette O'nu birlemeniz sayesinde umulur ki O'nun hışmının ve gazabının başınıza inmesinden sakınırsınız ve Rablerinin kendilerinden razı olduğu muttakilerden olursunuz.

وكان مجاهدٌ يقولُ في تأويلِ قولِه: {تَتَّقُونَ}: تُطيعون.

Mücâhid, O'nun: {تَتَّقُونَ} “sakınırsınız” kavlinin tevilinde: “İtaat edersiniz” diyordu.

حدَّثنا ابنُ وكيع، قال: حدَّثني أبي، عن سفيانَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}. قال: لعلكم تُطيعون .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bana babam, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırsınız” kavli hakkında anlattı. Dedi ki: Umulur ki itaat edersiniz .

والذي أظنٌّ أن مجاهدًا أراد بقولِه هذا: لعلكم أن تتَّقوا رَبَّكم بطاعتِكم إيَّاه،

Benim zannıma göre Mücâhid bu sözüyle şunu kastetmiştir: O'na itaat etmeniz suretiyle Rabbinizden sakınasınız,

وإقلاعِكم عن ضلالتِكم.

sapıklığınızdan vazgeçmeniz sayesinde Rabbinizden sakınırsınız.

فإن قال لنا قائلٌ: وكيف قال جلَّ ثناؤُه: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} أوَ لم يكُن عالمًا بما يصيرُ إليه أمرُهم إذا هم عَبدوه وأطاعوه، حتى قال لهم: لعلكم إذا فعَلتم ذلك أن تَتَّقوا. فأخْرَج الخبرَ عن عاقبةِ عبادتِهم إيَّاه مُخْرَجَ الشكِّ؟

Bize bir kimse çıkıp: “Şanı yüce olan nasıl: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} ‘Umulur ki sakınırsınız’ buyurdu? Yoksa O, kendileri O'na ibadet edip itaat ettiklerinde işlerinin neye varacağını bilmiyor muydu ki onlara: ‘Bunu yaparsanız umulur ki sakınırsınız’ dedi de Kendisine ibadet etmelerinin akıbetine dair haberi şüphe üslubuyla çıkardı?” derse,

قيل: ذلك على غيرِ المعنى الذي توهَّمتَ، وإنما معنى ذلك: اعبُدوا ربَّكم الذي خلَقكم والذين مِن قبلِكم لتَتَّقوه بطاعتِه وتوحيدِه وإفرادِه بالرُّبوبيةِ والعبادةِ، كما قال الشاعرُ :

[Ona şöyle] denilir: Bu senin vehmettiğin anlamın dışındadır. Bunun anlamı ancak şudur: O'na itaatle, tevhidle, rubûbiyyeti ve ibadeti sadece O'na has kılarak O'ndan sakınasınız diye sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin; nitekim şair şöyle demiştir :

وقُلْتُمْ لنَا كُفُّوا الحُرُوبَ لَعَلَّنا … نَكُفُّ وَوَثَّقْتُمْ لَنا كُلَّ مَوْثِقِ

Bize dediniz ki: 'Savaşları durdurun ki biz de belki durdururuz' ve bize her türlü teminatı verdiniz.

فلَمَّا كَفَفْنا الحَرْبَ كانَتْ عُهُودُكُمْ … كَلَمْحِ سَرَابٍ في المَلَا مُتَألِّقِ

Biz savaşı durdurduğumuzda ise ahitleriniz, çölde parıldayan serabın parıltısı gibi oldu.

يريدُ بذلك: قلتم لنا كفُّوا لنكفَّ. وذلك أن "لعل" في هذا الموضعِ لو كان شكًّا لم يكونوا وثَّقوا لهم كلَّ مَوْثِقٍ.

Bununla: "Bizim de durdurmamız için durdurun dediniz" [anlamını] kastetmektedir. Zira "le'alle" (لعل) bu makamda şüphe için olsaydı, onlara her türlü teminatı vermiş olmazlardı.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا}.

Celil ve aziz olanın: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} “O, yeryüzünü sizin için bir döşek yapandır” kavlinin teviline dair görüş:

وقولُه: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} مردودٌ على {الَّذِي} الأَوَّلِ في قولِه: {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ} وهما جميعًا مِن نعتِ {رَبَّكُمُ}. فكأنَّه قال: اعبُدوا ربَّكم الخالِقَكم، والخالقَ الذين مِن قبلِكم، الجاعلَ لكم الأرضَ فِراشًا. يعني بذلك أنه جعَل لكم الأرضَ مِهادًا تُوطَأُ، وقرارًا يُستقرُّ عليها. يُذكِّرُ ربُّنا جلَّ ذكرُه بذلك مِن قيلِه، عبادَه نعمَه عندَهم وآلاءَه لديهم؛

O'nun: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} “O, yeryüzünü sizin için bir döşek yapandır” kavli, {اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ} “Sizi yaratan Rabbinize ibadet edin” kavlindeki birinci {الَّذِي} [kelimesine] matuftur; her ikisi de {رَبَّكُمُ} [lafzının] sıfatıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: "Sizi yaratan, sizden öncekileri de yaratan ve sizin için yeryüzünü bir döşek kılan Rabbinize ibadet edin." Bununla, yeryüzünü sizin için üzerinde çiğnenip [yürünecek] bir beşik (döşek) ve üzerinde yerleşilip durulacak bir karargâh kıldığını kastetmektedir. Zikri yüce olan Rabbimiz bu sözüyle, kullarına üzerlerindeki nimetlerini ve katlarındaki lütuflarını hatırlatmaktadır;

لِيذكُروا أياديَه عندَهم، فيُنيبوا إلى طاعتِه، تَعطُّفًا منه بذلك عليهم، ورأفةً منه بهم، ورحمةً لهم، مِن غير ما حاجةٍ منه إلى عبادتِهم، ولكن ليُتِمَّ نعمتَه عليهم ولعلَّهم يَهتدُون.

Tâ ki O'nun yanlarındaki iyiliklerini hatırlasınlar da O'nun itaatine yönelsinler; bu, O'nun kendilerine bir lütfu, onlara bir şefkati ve merhametidir; yoksa onların ibadetlerine bir ihtiyacı olduğundan değildir, bilakis üzerlerindeki nimetini tamamlamak içindir ve umulur ki hidayete ererler.

كما حدَّثني مُوسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالح، عن ابنِ عباسٍ، وعن [مُرَّةَ، عن] ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا}: فهي فِراشٌ يُمشَى عليها، وهي المهادُ والقَرارُ .

Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, [Mürre'den, o da] İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından bazı kimselerden aktardığı bir haberde: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} “O, yeryüzünü sizin için bir döşek yapandır” hakkında şöyle dediğini anlattı: O, üzerinde yürünülen bir döşektir; o, beşiktir ve kararlı yerleşim yeridir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} قال: مهادًا لكم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} “O, yeryüzünü sizin için bir döşek yapandır” hakkında şöyle dedi: Sizin için bir beşik [kılmıştır] .

وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ قال: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} أي: مِهادًا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten anlattı: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} “O, yeryüzünü sizin için bir döşek yapandır” yani: bir beşik .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً}.

Celil ve aziz olanın: {وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} “Ve göğü de bir bina [yapan]” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: وإنما سُمِّيت السماءُ سماءً؛ لعُلُوِّها على الأرضِ، وعلى سُكَّانِها مِن خلْقِه، وكلُّ شيْءٍ كان فوقَ شيْءٍ آخرَ، فهو لما تحتَه سماءٌ. ولذلك قيل لسقفِ

Ebû Ca'fer der ki: Semâya (göğe); yeryüzünün ve O'nun mahlûkatından olan sakinlerinin üzerinde yüksekte bulunmasından ötürü "semâ" adı verilmiştir. Başka bir şeyin üzerinde bulunan her şey, kendi altında kalana göre semâdır. Bundan dolayı tavanına

البيتِ: سماؤُه؛ لأنَّه فوقَه مرتفِعٌ عليه، وكذلك قيل: سما فلانٌ لفلانٍ: إذا أَشْرف له وقصَد نحوَه عاليًا عليه، كما قال الفرزدقُ :

evin tavanına "evin semâsı" denilmiştir; çünkü onun üstündedir ve üzerinde yükselmiştir. Nitekim bir kimse diğerine üstten bakıp ona doğru yüksekten yöneldiğinde "filan kimse filana semâ etti (yükseldi)" denilmiştir. Nitekim el-Ferazdak şöyle demiştir :

سَمَوْنا لِنَجْرَانَ اليَمانِي وأهْلِهِ … وَنجْرَانُ أرْضٌ لَم تُدَيَّثْ مَقاوِلُهْ

Yemânî olan Necran'a ve halkına doğru yükseldik (yürüdük); oysa Necran , kralları boyun eğdirilmemiş bir yerdi.

وكما قال نابغةُ بني ذُبْيانَ :

Ve Nâbiğa-i Benî Zübyân'ın dediği gibi:

[سَمَتْ لي نَظْرَةٌ] فَرأيْتُ مِنْها … تُحَيْتَ الخِدْرِ وَاضِعَةَ القِرَامِ

[Bana bir bakış yükseldi (ilişti)] de ondan, mahfenin altından örtüyü çıkarmakta olanı gördüm.